נישט אַלע ווייסן אַז אויף ייִדיש איז דאָ אַ גאַנצער וואָקאַבולאַר וועגן דעם, וווּ מע לייגט ייִדן נאָכן טויט.

וואָס טוט מען טאַקע מיט אַ מת? מע באַגראָבט אים אָדער מע באַהאַלט אים, אָדער מע איז אים מקבר, אָדער מע ברענגט אים צו קבֿר־ישׂראל. „באַגראָבן“ האָט דאָך אויך אַ פֿאַרשפּרייטן מעטאַפֿאָרישן טײַטש, „רויִנירן“. אָט איז דאָ אַ ווערטערשפּיל: „שטאַרבן איז נאָך ווי ס’איז, אָבער דאָס אַרײַנלייגן אין דר’ערד, דאָס באַגראָבט אַ מענטשן!“

וועגן דעם אָרט, וווּ ס’ליגן ייִדן נאָכן טויט, איז דאָ אַ לאַנגע רשימה ווערטער, כּמעט אַלע אייפֿעמיזמען. נאָך די הונדערט יאָר ליגן ייִדן און ייִדישע טעכטער, קודם־כּל, אויף אַ בית־עולם. אויף לשון־קודש איז „עולם“, פֿאַרשטייט זיך, טײַטש „וועלט“ און אויף ייִדיש — „אַ גרופּע מענטשן“; אָבער אויף לשון־קודש האָט „עולם“ נאָך אַ טײַטש, „אייביקייט“. איז אַ בית־עולם דאָס אָרט, וווּ מע בלײַבט אויף אייביק. דאָס אייגענע איז שייך צום אַרמיש־שטאַמיקע „בית־עלמין“.

אַ פֿאַל פֿון לשון סגי־נהור, דאָס הייסט וווּ מע זאָגט איין זאַך אָבער מע מיינט דאָס פֿאַרקערטע, איז „בית־חיים“, טײַטש „דאָס הויז פֿון לעבן“. אַן אַנדער וואָרט, נישט קיין אייפֿעמיזם, איז „בית־הקבֿרות“, דאָס הייסט, דאָרטן, וווּ ס’געפֿינען זיך קבֿרים.

אָבער נישט אַלע ווערטער נעמען זיך פֿון לשון־קודש. מע זאָגט דאָך אויך „דאָס פֿעלד“, „דאָס גוטע־אָרט“, „דאָס הייליקע אָרט“, „דאָס ריינע אָרט“. אַ טשיקאַווער משל דערפֿון: איך בין אַ מאָל געפֿאָרן אין דער שטאָט גער, נישט ווײַט פֿון וואַרשע, וואָס ביזן חורבן איז זי געווען דער זיץ פֿונעם באַקאַנטן גערער רבין. אין 2007 זענען אין דער שטאָט געבליבן גאַנצע דרײַ ייִדן, האָב איך געהאַט די זכיה זיך צו באַקענען, און צו כאַפּן אַ ייִדישן שמועס, מיט צוויי. (וויפֿל מאָל אין לעבן איז מיר אויסגעקומען צו שמועסן אויף ייִדיש מיט אַ ייִד, וואָס האָט איבערגעלעבט דעם חורבן און וווינט נאָך אין זײַן מיזרח־אייראָפּעיִשער היימשטאָט?)

איינער פֿון זיי, וועלוול קאַרפּמאַן, האָט מיט אַ פּאָר יאָר שפּעטער געגעבן אַן אינטערוויו דער ייִדישער ראַדיאָ־אוידיציע פֿונעם פּוילישן ראַדיאָ (צום באַדויערן, האָט מען די ראַדיאָ־אוידיציע דערנאָכדעם אָפּגעשאַפֿט). ווען די זשורנאַליסטקע האָט אים אַ פֿרעג געטאָן וועגן דעם גורל פֿונעם גערער בית־עולם, האָט ער זי איבערגעפֿרעגט: „איר מיינט ס’גוטע־אָרט?“ יעדעס מאָל, וואָס זי האָט ווײַטער געזאָגט „בית־עולם“, האָט ער געענטפֿערט „ס’גוטע־אָרט“.

אויך בײַ די אומות־העולם זענען די ווערטער דערפֿאַר אייפֿעמיזמען. דאָס פֿאַרשפּרייטסטע וואָרט אין אייראָפּע איז ס’ענגלישע cemetery, ס’פֿראַנצייזישע cimetière אד”גל, פֿון אַן אַלטגריכישן ווערב פֿאַר „ליגן/לייגן שלאָפֿן“. גאָר אַ מאָל, פֿאַר דער הײַנטיקער צײַט־רעכענונג, איז ס’גריכישע וואָרט געווען טײַטש „שלאָפֿשטוב“; בײַ די קריסטן בשעתּו האָט עס באַקומען דעם מאָדערנעם טײַטש. אַ ווײַטער קרובֿ פֿון דעם וואָרט איז ס’ייִדישע „היים“, אַ פּנים, ווײַל אין דער היים שלאָפֿט מען, אָבער נישט פּונקט אַזוי ווי אויפֿן בית־עולם…

דאָס דײַטשישע Friedhof איז דער „שלום־הויף“; און Kirchhof „קלויסטערהויף“ איז מגולגל געוואָרן אינעם פּוילישן Kirkut „ייִדישער בית־עולם“!

און אַזוי ווי מאַמע־לשון האָט פּאַראַלעלע וואָקאַבולאַרן פֿאַר ייִדן און פֿאַר קריסטן איז גאָר קיין חידוש נישט, וואָס אויפֿן אָרט, וווּ ס’ליגן קריסטן זאָגט מען „צווינטער“ אָדער „צמענטער“, מסתּמא, פֿון פּוילישן cmentarz פֿונעם זעלביקן גריכישן שורש וואָס cemetery.

The post Yiddish has a long list of words for ‘cemetery‘ appeared first on The Forward.

FILE PHOTO: Mojtaba Khamenei, the second son of Iran’s late Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei, visits Hezbollah’s office in Tehran, Iran, October 1, 2024. Office of the Iranian Supreme Leader/WANA (West Asia News Agency)/Handout via REUTERS/File Photo

Iran on Monday named Mojtaba Khamenei to succeed his father Ali Khamenei as Supreme Leader, signaling that hardliners remain firmly in charge in Tehran a week into its conflict with the United States and Israel.

Mojtaba, a mid-ranking cleric with influence inside Iran’s security forces and vast business networks under his father, had been seen as a frontrunner in the lead up to the vote by the assembly, a body of 88 clerics charged with choosing the new leader after Ali Khamenei.

“By a decisive vote, the Assembly of Experts, appointed Ayatollah Seyyed Mojtaba Hosseini Khamenei as the third Leader of the sacred system of the Islamic Republic of Iran,” the assembly said in a statement issued just after midnight Tehran time.

The position gives Mojtaba the final say in all matters of state in the Islamic Republic.

Mojtaba’s appointment will likely draw the ire of US President Donald Trump, who said on Sunday that Washington should have a say in the selection. “If he doesn’t get approval from us, he’s not going to last long,” he told ABC News. Israel, ahead of the announcement, threatened to target whoever was chosen.

Mojtaba’s father, Supreme Leader Ali Khamenei, was killed in one of the first strikes launched against Iran more than a week ago.

The US military on Sunday reported a seventh American has died from wounds sustained during Iran’s initial counter-attack a week ago, a day after Trump presided over the return to the United States of the remains of the six others who died.

The US-Israeli attacks have killed at least 1,332 Iranian civilians and wounded thousands, according to Iran’s U.N. ambassador.

As Trump pressed for an “unconditional surrender,” Mohammad Bagher Qalibaf, Iran’s parliament speaker, said Tehran was not seeking a ceasefire to the war and would punish aggressors.

Israel continued to target senior Iranian figures, including Abolqasem Babaian, the recently appointed head of the military office of the supreme leader, saying he was killed in a Saturday strike.

BLACK SMOKE HANGS OVER TEHRAN

As fighting escalated on day nine of the US-Israeli campaign against Iran, thick black smoke hung over Tehran on Sunday, residents said, after strikes on oil storage facilities had lit up the night sky with plumes of orange flame.

Iran’s foreign ministry spokesperson Esmaeil Baghaei said the large-scale attack marked a “dangerous new phase” of the conflict and amounted to a war crime.

“By targeting fuel depots, the aggressors are releasing hazardous materials and toxic substances into the air,” he wrote on X.

Israeli military spokesman Lieutenant Colonel Nadav Shoshani told reporters the depots were used to fuel Iran’s war effort, including producing or storing propellant for ballistic missiles. “They are a legal military target,” he said.

Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu said his government would press on with the assault and strike Iran’s rulers “without mercy.”

“We have an organized plan with many surprises to destabilize the regime and enable change,” he said in a video statement.

US special envoy Steve Witkoff and Trump’s son-in-law Jared Kushner will visit Israel on Tuesday, according to Axios, citing a senior US official.

Trump told reporters on Air Force One that he was not seeking negotiations to end the conflict, which has driven up global energy prices, disrupted business and snarled air travel.

“At some point, I don’t think there will be anybody left maybe to say, ‘We surrender,’” he said.

די חתונה פֿון מאַרי רויפּען מיט שמואל אורן אין 1902 האָט זיך אָנגעהויבן ווי געוויינטלעך.

די געסט פֿון די צוויי יונגע ייִדישע אימיגראַנטן האָבן זיך שוין געהאַט פֿאַרזאַמלט אין דער שיל „קהילת משה מאָנטעפֿיאָרע‟ און חתן־כּלה האָבן אָנגעהויבן גיין צו דער חופּה. פּלוצלינג לויפֿט צו צו דער כּלה אַ יונגערמאַן, יוסף גאָלדבערג, גליטשט אַ פֿינגערל אַרויף אויף איר פֿינגער און רעציטירט דעם הרי־אַתּ.

ס‘איז געוואָרן אַ גאַנצע בהלה און מע האָט די צערעמאָניע גלײַך אָפּגעשטעלט. איינער האָט געפֿרעגט דעם צווייטן: צי האָט מאַרי בכלל געקענט דעם יוסף גאָלדבערג? איז זי לויטן דין איצט געוואָרן זײַן ווײַב? מאַריס טאַטע־מאַמע האָבן געפֿאָדערט בײַם רבֿ ער זאָל ממשיך זײַן מיט דער צערעמאָניע, מיט שמואל אורן װי דער חתן. דער רבֿ האָט דאָס געטאָן, צוזאָגנדיק זיך צו באַראַטן מיט אַנדערע רבנים כּדי צו געפֿינען אַ פּסק וואָס דערקלערט יוסף גאָלדבערגס אַקציע פֿאַר נישט גילטיק.

די געשיכטע פֿון די דרײַ — רויפּען, אורן און גאָלדבערג — איז אָבער געווען אַ סך מער קאָמפּליצירט. דעם צווייטן טאָג זענען מאַרי און יוסף פֿאַרשוווּנדן געוואָרן. ווי עס האָט זיך אַרויסגעוויזן איז דער שידוך צווישן מאַרי און שמואל באַשטימט געוואָרן פֿון זייערע עלטערן. מאַרי, אַ פֿאַרליבטע אין יוספֿן, האָט אויסגעטראַכט דעם דראַמאַטישן פּלאַן כּדי זיך אַרויסצודרייען פֿונעם שידוך.

צום סוף האָט שמואל, מיט אַ יאָר שפּעטער, זיך געגט מיט איר. דער הלכישער פּלאָנטער איז געלייזט געוואָרן דורך זעכצן רבנים וואָס האָבן, נאָך אַ לענגערן ייִשובֿ־־הדעת, געפּסקנט אַז מאַרי דאַרף קריגן אַ גט פֿון ביידע מענער. יוסף האָט איר אָבער נישט געגעבן קיין גט. ער און זי האָבן זיך באַזעצט אין שיקאַגע וווּ זיי האָבן אין 1904 חתונה געהאַט דורך אַ ציווילער צערעמאָניע.

די דראַמאַטישע געשיכטע האָט אַרויסגערופֿן אַ גרויסן סקאַנדאַל — און נישט בלויז בײַ ייִדן. צײַטונגען איבער אַמעריקע האָבן פּובליקירט צענדליקער אַרטיקלען וועגן דעם. איינער פֿון די זעכצן רבנים, הענרי אַדלער, האָט אַפֿילו אָנגעשריבן אַ מיוזיקל וועגן דעם וואָס ער האָט בדעה געהאַט צו פּראָדוצירן אויף ייִדיש און דײַטש אין פֿילאַדעלפֿיע און באָלטימאָר. אַדלער האָט געזאָגט אַז ער האָפֿט עס צו אינסצענירן אין אַ טעאַטער אָדער אַנדער מין זאַל. וואָס ס‘איז אַ מאָל געוואָרן פֿון יענעם מיוזיקל ווייסט מען נישט.

שטעלט זיך די פֿראַגע: פֿאַר וואָס האָט די מעשׂה פֿון אַ יונגער אימיגראַנטקע, איר אָפּגעוואָרפֿענעם מאַן און איר געהיימען ליובאָווניק דעמאָלט אַרויסגערופֿן אַזאַ אינטערס איבערן לאַנד? צום טייל איז עס זיכער געווען צוליב די דראַמאַטישע מיטלען וואָס מאַרי און יוסף האָבן אויסגעניצט. דאָס דערקלערט אָבער נישט פֿאַר וואָס מע האָט מער ווי אַ יאָר לאַנג גערעדט און געשריבן וועגן דעם.

אין דער אמתן איז די סיבה פֿאַרן אינטערעס געווען אַ סך טיפֿער: די מעשׂה פֿון די דרײַ יונגע לײַט האָט פֿאַרקערפּערט אַן ענין וואָס האָט זיך אויסגעשפּילט אין אָן אַ שיעור חתונות פֿון ייִדישע אימיגראַנטן אין אַמעריקע בײַם אָנהייב 20סטן יאָרהונדערט: דער נצחון פֿון ליבע איבער די שידוך־מינהגים פֿון דער אַלטער היים.

נאָך מיט 150 יאָר פֿריִער, אין דער תּקופֿה פֿון דער אַמעריקאַנער רעוואָלוציאָנע, איז דאָס נײַע לאַנד געווען אַן אָרט וווּ יונגע לײַט קלײַבן אויס זייער אייגענעם זיווג און האָבן חתונה צוליב ליבע און נישט צוליב אַ התחייבֿות צו טאַטע־מאַמע. די גרויסע אַמעריקאַנער דענקער האָבן אָפֿט פֿאַרבונדן די פֿרײַהייט אויסצוקלײַבן דעם אייגענעם זיווג מיטן פּאָליטישן פּראָיעקט פֿון דעמאָקראַטיע, טענהנדיק אַז אַ דעמאָקראַטישע מדינה איז אַליין ווי אַ זיווג ווײַל דאָס אַמעריקאַנער פֿאָלק קלײַבט אויס אַ רעגירונג וואָס זי האָט ליב. לויט דעם פּאַראַלעל זענען די שידוכים אַראַנזשירט פֿון טאַטע־מאַמע געווען געגליכן צו אַ דיקטאַטאָרישער רעגירונג — אַ זאַך וואָס שטעלט זיך קעגן די אַמעריקאַנער ווערטן פֿון פֿרײַהייט און גלײַכהייט און וואָס מע דאַרף אויסמײַדן מיט אַלע כּוחות. דאָס אויסקלײַבן דעם אייגענעם מאַן אָדער פֿרוי איז געוואָרן אַ קאָנקרעטער מיטל ווי זיך צו פֿאַרוואַנדלען אין אַן עכטן אַמעריקאַנער.

בײַם אָנהייב צוואָנציקסטן יאָרהונדערט, בעת מיליאָנען ייִדן פֿון מיזרח־אייראָפּע האָבן אַרײַנגעשטראָמט אין אַמעריקע האָבן זיי אין גיכן פֿאַרשטאַנען די װיכטיקײט בײַ אַמעריקאַנער חתונה צו האָבן דורך ליבע. זיי האָבן אײַנגעזען אַז די גערעדטע שידוכים, וואָס זענען נאָך געווען זייער פֿאַרשפּרייט בײַ ייִדן אין אייראָפּע, האָבן דאָ אין דער גאָלדענער מדינה אויסגעזען בפֿירוש נישט־אַמעריקאַניש.

ווי איינער האָט דעמאָלט געשריבן, האָט דאָס צונויפֿפֿירן יונגע לײַט דורך די עלטערן אויסגעזען „זייער מאָדנע אין דעם לאַנד פֿון פֿרײַהייט וווּ יונגע לײַט גייען אויף ראַנדקעס אין די זונטיקדיקע אָוונטן‟. דאָס אָננעמען דעם אַמעריקאַנער צוגאַנג צום חתונה האָבן איז געווען אַ מוזזאַך אויב מע האָט געוואָלט אָנגענומען ווערן אין דער אַמעריקאַנער געזעלשאַפֿט.

איז דעריבער נישט קיין חידוש וואָס יונגע מיזרח־אייראָפּעיִשע אימיגראַנטן האָבן דעמאָלט אַזוי דעמאָנסטראַטיוו דערקלערט זייער פּרעפֿערענץ פֿאַר ליבע־שידוכים. אַנזיאַ יעציערסקאַס האַלב־אויטאָביאָגראַפֿישער ראָמאַן, Bread Givers [די ברויטגעבער], פּובליקירט אין 1925, דערציילט די מעשׂה פֿון אַ מיידל, שׂרה סמאָלינסקי, וואָס שטעלט זיך אַנטקעגן איר שטרענג טראַדיציאָנעלן טאַטן. הגם ער האָט שוין געהאַט באַשלאָסן דעם שידוך פֿאַר אירע דרײַ עלטערע שוועסטער, לאָזט שׂרה אים נישט טאָן דאָס זעלבע מיט איר.

„דאַנקען גאָט וואָס איך וווין נישט אין די אַלט־פֿרענקישע צײַטן! דאַנקען גאָט וואָס איך וווין אין אַמעריקע!‟ שרײַט זי. „דו באַהערשסט דאָס לעבן פֿון דײַנע אַנדערע קינדער אָבער איך וועל באַהערשן מײַן אייגן לעבן!‟

די צוזאַמענשטויסן צווישן דעם עלטערן און ייִנגערן דור איבערן חתונה האָבן זענען געוואָרן סימבאָלן פֿון דעם פֿאַרלאַנג זיך צו אַמעריקאַניזירן בכלל. די יונגע ייִדישע אימיגראַנטן האָבן פֿאַרשטאַנען אַז דאָס אויסקלײַבן אַן אייגענעם זיווג וועט זיי באַצייכענען ווי פֿולע אַמעריקאַנער, און דערפֿאַר האָבן זיי עפֿנטלעך געקעמפֿט דערפֿאַר.

The post What immigrant Jews learned about love appeared first on The Forward.