Uncategorized
Bosnian Jews mourn Moris Albahari, one of Sarajevo’s last Ladino speakers
(JTA) — Moris Albahari, a Holocaust survivor, former partisan fighter and one of the last Ladino speakers in Bosnia and Herzegovina’s dwindling Jewish community, passed away at the age of 93 last month.
It is believed that he was one of four native Ladino speakers remaining in a country where the Judeo-Spanish language once flourished and was spoken by luminaries like Flory Jagoda, the grande dame of Ladino song, and Laura Bohoretta, the founder of a uniquely Sephardic feminist movement in Bosnia.
Bosnia’s small Jewish community — with barely 900 members throughout the country, 500 of whom live in Sarajevo — are mourning the loss of a living link to communal memory as well as a dear friend.
“From you, uncle Moco, I learned a lot about Judaism, about life, about nature and especially about people. About both the good and the evil,” Igor Kožemjakin, the cantor of the Sarajevo Jewish community, wrote in a memorial post on Facebook, referring to Moris as “Čika,” or uncle, a term of endearment in Bosnian.
“It is a terrible loss, especially for Sarajevo. Our community is very small, especially after the Holocaust,” Eliezer Papo, a Sarajevo-born Jew and scholar of Ladino language and literature at Ben-Gurion University of the Negev, told the Jewish Telegraphic Agency. “We’re not speaking just in terms of prominent members of the community, we’re speaking in terms of family members. Everyone is like a family member.”
When Albahari was growing up in the 1930s, the Jewish community of his native Sarajevo numbered over 12,000. Jews made up more than a fifth of the city and it was one of the most important centers of Jewish life in the western Balkans.
In his youth, the city was part of what was then the Kingdom of Yugoslavia. Formed out of the borderlands between the Ottoman and Austro-Hungarian empires, it was a multiethnic state composed of Croats, Serbs, Bosniaks, Slovenians, Macedonians, Hungarians, Albanians and more. Among them were many Jewish communities both Ashkenazi and Sephardic.
The unique mix of of Muslim, Jewish, Catholic and Orthodox Christian communities, with their mosques, synagogues and churches defining Sarajevo’s skyline, earned the city the nickname “Little Jerusalem.”
Speaking in a 2015 documentary made by American researchers, “Saved by Language,” Albahari explained that his family traced their roots back to Cordoba before the Spanish Inquisition, and through Venice, before settling in what would become Bosnia when it was part of the Ottoman Empire.
“We didn’t want to ‘just’ write an article about Moris or Sarajevo; we wanted [the audience] to see what we saw and hear what we heard,” Brian Kirschen, professor of Ladino at Binghamton University, who worked on the documentary with author Susanna Zaraysky, told JTA. “This resulted in a grassroots initiative to create the documentary.”
In the film, Albahari takes the researchers and their viewers on a tour through what was Jewish Sarajevo, giving glimpses of the thriving Ladino speaking community in which he was raised and explaining how ithe language would save him many times, when the Nazis and their Croat allies, the Ustaša, came to shatter it.
“In sharing your story of survival during the Holocaust, you opened doors that remained closed for decades,” Kirschen said in a memorial post on Facebook. “Some of your stories were even new to members of your family, but each survivor has their own timeline. While you experienced great pain during your life, from your story, we also learn about moments of kindness and heroism. Through your story, you also taught us about the power of language.”
Albahari wasn’t yet a teenager when, in 1941, Nazi Germany and Mussolini’s Italy invaded Yugoslavia. The Nazis occupied the eastern portion of the country, including what is now Serbia, while they raised up a Croat fascist party, known as the Ustaša, to administer the newly formed “Independent State of Croatia” — often known by its Serbo-Croatian initials, NDH — in the western regions that included the modern-day Bosnia and Herzegovina.
The Ustaša collaborated in the Nazis’ genocidal plans for Europe’s Jewish and Roma comunities, and they had genocidal designs of their own for the Orthodox Serb communities living in the NDH.
To that end they established the Jasenovac concentration camp, which would become known as the Auschwitz of the Balkans. By the war’s end it had become the third largest concentration camp in Europe, and behind its walls the overwhelming majority of Sarajevo’s Jews — at least 10,000 — were massacred. Including Serbs, Jews, Roma and political dissidents of Croat or Muslim Bosniak background, as many as 100,000 people were killed in Jasenovac.
Albahari was 11 years old when the Ustaša came to deport him and his large family to Jasenovac. A former teacher working as an Ustaša guard in the town of Drvar, where the train stopped, warned Albahari’s father, David, about their destination, and he was able to help his son escape from the train.
The teacher helped guide the young Moris to an Italian soldier named Lino Marchione who was secretly helping Jews.
This was the first case when Albahari’s Ladino came in handy. Ladino is largely based on medieval Spanish, with a mixture of Hebrew, Aramaic, Turkish and other languages mixed in. For speakers of Serbo-Croatian, a Slavic language, it’s entirely incomprehensible. But for a speaker of another Romance language such as Italian, it’s not such a stretch to understand, and Moris was able to converse with his Italian savior.
With his family gone, he was taken in by a Serb family, and changed his name to Milan Adamovic to hide his Jewish identity. Still, by 1942, it became clear that neither as Adamovic nor Albahari would he be safe in the town. So he fled to the mountains.
“If there was [a battle] I took clothes from a dead soldier to wear, I lived like a wolf in the mountains, you know. Visiting villages [asking for something] to give me for eating, it was a terrible time,” Albahari recalled in “Saved By Language.”
He would only feel safe in villages under the control of partisan forces. Yugoslavia was the only country in Europe to be liberated from Nazi rule by its own grassroots resistance.
During his time in the mountains, Albahari joined up with a partisan unit aligned with the movement of Josip Broz Tito, who would lead Communist Yugoslavia after the war. By the war’s end, Tito’s partisans numbered over 80,000 and included more than 6,000 Jews, many in prominent positions, such as Moša Pijade, who would go on to serve as vice president of the Yugoslav parliament after the war.
Moris was out on patrol as a partisan when he came upon a group of American and British paratroopers. They raised their weapons at him, thinking he was an enemy. Moris tried to communicate, but he spoke no English.
When he asked the soldiers if they spoke German or Italian, they shook their heads. When he asked about Spanish, one perked up: a Hispanic-American soldier by the name of David Garijo.
In Ladino, Alabahari was able to explain that he was not an enemy but could lead them to a nearby partisan camp where they would be safe.
“Ladino saved my life in the war,” Albahari recalled in the documentary.
At the partisan camp, Morris received even bigger news: The family that he had assumed had all perished after he left the train were in fact alive. The former school teacher and Ustaša guard who had warned his father had met them at the next train junction to help them escape. Furthermore, around half of the Jews in the train car were able to escape using the same hole Moris used during his initial escape.
Ultimately the family all survived the war, unlike so many other Jews of Sarajevo.
“Where is Samuel, where is Dudo, where is Gedala? They never came back,” Albahari lamented, listing missing neighbors while walking through Sarajevo’s old Jewish neighborhood in the documentary. “Maybe we are happy because we are alive after the Second World War, but also unlikely because every day we must cry for these dead people.”
When Moris returned to Sarajevo, it was an entirely different place from the bustling Jewish community he had once known.
Gone was the sound of Ladino in the streets and alleyways of Bascarsija, the market district where so many of Sarajevo’s Jews had once lived. Gone were the synagogues — only one of the many synagogues that had existed before WWII still functions. Gone was the robust Jewish life that was once a central part of Sarajevo.
Moris was still only 14 by the war’s end, so he returned to school and ultimately graduated at the top of his class. He became a pilot and later director of the Sarajevo Airport.
In this new world, Ladino was spoken, if at all, only in the home.
“Always, when I hear Spanish, I hear my father and mother, and all the synagogues, prayers in Ladino and rabbis who spoke Ladino. But that is in the past,” Albahari says in “Saved by Language.”
Eliezer Papo, who is a generation younger than Albahari, recalled that in his youth Ladino had long been reduced to a language of secrets.
“Mostly, Ladino was used when the elders didn’t want youngsters to understand,” Papo said.
Only later, in the 1980s, did community members realize what was being lost and begin to gather to maintain their language, recount what Jewish Sarajevo had been like and share their wartime stories of survival.
“He never took his story to the places of revenge, but he took it and his life experience to a place of ‘Never again,’ not just ‘Never again for Jews’, but never again for anybody,” said Papo.
Like many Sarajevans, World War II would not be the last major conflict Albahari would see. Less than 40 years later, war would once again come to Sarajevo with the break-up of Yugoslavia.
From 1992-1995 the city remained under constant siege by Bosnian Serb forces looking to break away from what would become Bosnia and Herzegovina. Moris joined with other Jews of Sarajevo in working to provide aid to their fellow Sarajevans during the harsh period.
Sarajevo’s synagogue was turned into a shelter and a soup kitchen. The community ran a network of underground pharmacies and a message service allowing Sarajevans to get word to family and friends outside of the city during what became the longest siege of a capital city in the history of modern warfare.
“Moris was an inspirational persona to many members of Jewish community and La Benevolencija,” Vlado Anderle, the current president of that local Jewish humanitarian organization told JTA. “He was a man with such inviting spirit and energy.”
When the dust settled on the breakup of Yugoslavia, and the new Bosnian state rose from its ashes, Moris found himself once again in a new role.
During the communist era in Yugoslavia, religious activity was discouraged. Sarajevo’s Jews emphasized the ethnic character of Jewish culture rather than the religious one. In the new Bosnia and Herzegovina, that was no longer true. So the community worked to reconnect with their religious identity as well.
“Everybody looked up to the people who had Jewish upbringing before the Second World War,” Papo recalled. “This doesn’t mean that they were rabbis. Just that they knew it better than anyone else.”
Moris, whose formal Jewish education ended in his preteen years, was appointed president of the community’s religious committee.
As such it often fell on him to represent Judaism to the Bosnian society at large, often in a very creative way, according to Papo, who in addition to being a scholar of Ladino is ordained as a rabbi and serves the Sarajevo community as a rabbi-at-large from Israel.
In one case, while being interviewed on a major Bosnian television station, Moris was asked why Jews cover their head with a kippah or other hat during prayer. Moris’ response, or rather creative interpretation, as Papo called it, was made up on the spot.
Moris’ interpretation began with the ancient temple in Jerusalem where Jews once had to fully immerse in a ritual bath before entering.
“Since the Temple in Jerusalem was destroyed it was reduced to washing the uncovered parts of the body only, before entering a synagogue, similarly to Muslims: the feet, the head, the hands…” Papo recalled him saying. But in Europe, as Moris’ answer went, they began to cover more and more of their body. “In Europe they started wearing shoes, so the feet were not uncovered anymore, and then they started wearing a hat, not to have to wash their head… you know it’s Europe, one could catch a cold if going out with wet hair…”
“A few months later, I came to Sarajevo, and found that everyone has heard this explanation and is talking about it, not just people in the community, but in the street,” Papo said. “And you know, I let it pass, I couldn’t correct them, it was just so beautiful. That was his genius.”
“Identity is all about telling stories. And Moris was one of the great storytellers of the community,” Papo added. And through his stories he expressed an identity which was “made of the same contradictions that Sephardic Judaism is made of, that Sarajevo is made of, that Bosnia and Herzegovina is made and that Yugoslavia was and is made of and that the Balkans are made of.”
Albahari is survived by his wife and a son.
—
The post Bosnian Jews mourn Moris Albahari, one of Sarajevo’s last Ladino speakers appeared first on Jewish Telegraphic Agency.
Uncategorized
Memories of Bubbe Khave-Leye at the marketplace in Buenos Aires
אין אונדזערע צײַטן זענען ווייניק יונגע מענטשן זוכה אויסצוּוואַקסן אין אַ שטוב וווּ עס וווינען דרײַ דורות.
איך בין געבוירן געוואָרן אין אַ שטוב, וווּ עס האָבן געוווינט צוזאַמען מײַנע טאַטע־מאַמע מיט די טאַטע־מאַמע פֿון מײַן מאַמע – באָבע חווה־לאה און זיידע חיים־מענדל — יעדער דור מיט זײַן אייגענער גײַסטיקער וועלט, שפּראַך און נסיון אין לעבן. און דערפֿאַר האָב איך געזען, געהערט און איבערגעלעבט צוזאַמען מיט מענטשן פֿון 19טן יאָרהונדערט, געבוירענע אין מיזרח־אייראָפּע. די באָבע חווה־לאה איז געבוירן געוואָרן אין סטאָלפּצע (שטייבץ); דער זיידע חיים־מענדל — אין דראָהיטשן; די מאַמע, ברכה, פֿון פּינסק; דער טאַטע, שמואל, פֿון סטערדין (וואָלין), און איך – פֿון ייִדישן שפּיטאָל אין בוענאָס־אײַרעס.
פֿון די אַכט זין און טעכטער וואָס די באָבע חווה־לאה האָט געהאַט זײַנען פֿיר געבליבן לעבן. די ייִנגסטע טאָכטער, דודה עליזה (פֿראַדל אויף ייִדיש), האָט געוווינט מיט אונדז ביז זי האָט עולה געווען קיין מדינת־ישׂראל אין יאָר 1949. דערצו זײַנען צוויי ברידער פֿון מײַן מאַמען — פֿעטער יוסף און פֿעטער הערשל — געקומען מיט דער גאַנצער משפּחה פֿון פּינסק קיין בוענאָס־אײַרעס אין יאָר 1937.
אַרום פּסחדיקן טיש פֿלעגן זיצן בײַ אונדז די מומע עטעלע פֿון ווילנע און די מומע לאה פֿון בריסק – צוזאַמען מיט די פֿריִער דערמאָנטע משפּחה־מיטגלידער – אַ פֿיל־שפּראַכיק געזעמל פֿון מיזרח־אייראָפּעיִשע ייִדן, וועלכע האָבן געשמועסט אויף ייִדיש, העברעיִש, רוסיש, פּויליש און אויך שפּאַניש.
מײַן באָבע חווה־לאה איז געווען למעשׂה איינשפּראַכיק, געבוירן מן־הסתּם אָנהייב 1880ער יאָרן, איז איר ייִדיש געווען די זעלבע וואָס עס האָבן גערעדט אירע טאַטע־מאַמע און זיידע־באָבע. דער באָבעס ייִדיש איז געווען אײַנגעטונקען אין לומדישן לשון־קודש. זי פֿלעגט אַלע שבת מעבֿיר זײַן די סדרה אין חומש צוזאַמען מיט פּירושים און אַגדות אויף ייִדיש, גלײַך פֿון צאינה־וראינה. וואָך־אײַן וואָך־אויס, יאָר נאָך יאָר, פֿלעגט זי איבערחזרן דעם גאַנצן חומש מיט זײַנע פּירושים און מדרשים, וואָס האָט צוגעגעבן איר פּערזענלעכקייט אַ פּסיכאָלאָגישע טיפֿקייט און געפֿורעמט איר כאַראַקטער און געמיט.
אין דער רוסישער אימפּעריע האָט די משפּחה פֿון מײַן מאַמעס צד געלעבט פֿון דער אַרבעט פֿון מײַן זיידן חיים־מענדל שוואַרץ, ווי אַ בוכהאַלטער אין אַ טאַרטאַק, אָבער מײַן באָבע איז געווען אַ קראַסאַוויצע אין די אויגן פֿון די גויים, האָבן זיידע־באָבע געמוזט אַוועק וווינען אין דער שטאָט פּינסק. דאָרט איז די פּרנסה געווען אַ קליין געוועלב, וווּ מײַן באָבע האָט פֿאַרקויפֿט קאַלך און פֿאַרב.
פֿון קינדווײַז אָן האָב איך דערפֿאַר געהערט אַ לעבעדיקן ליטוויש־ייִדיש, ווי ייִדן האָבן גערעדט זינט, לכל־הפּחות, פֿון אָנהייב 19טן יאָרהונדערט. דאָס ליטווישע ייִדיש האָט אײַנגעזאַפּט אין זיך רוסישע ווערטער, וועלכע זענען מיט דער צײַט געוואָרן אַן אינטעגראַלער טייל פֿון ליטווישן ייִדיש. די משפּחה איז געגאַנגען אַלע שבת און אין די יום־טובֿים אין שיל. צוזאַמען מיטן אָפּהיטן כּשרות איז דאָס טעגלעכע לעבן געווען אײַנגעהילט אין אַ טראַדיציאָנעלן נישט־פֿאַנאַטישן סטיל. זינט איך בין געווען דרײַ יאָר אַלט און ביז נאָך מײַן בר־מצווה איז מײַן וועלט געווען באַאײַנפֿלוסט פֿון אָט דער אַטמאָספֿער. דער וואָס האָט נישט איבערגעלעבט אין זײַן קינדהייט די יום־טובֿדיקייט פֿון שׂמחת־תּורה בעת די הקפֿות אין שיל, איז נישט מסוגל צו באַגרײַפֿן וואָס מיינט אַ ליכטיקע שׂימחה פֿון אַ ציבור וואָס פֿרייט זיך פֿון גאַנצן האַרצן, האַלטנדיק אין זײַנע הענט אַ ספֿר־תּורה, דער אויטאָריטאַטיווער מקור וואָס באַפֿאַרבט זײַן לעבן מיט אַ זין. אַהרן צייטלין האָט אַמאָל וועגן דעם געשריבן אין זײַן פּאָעמע „דנאָען‟:
זײַן אָדער נישט זײַן, נישט דאָס איז די פֿראַגע. די פֿראַגע איז: זין אָדער נישט זין?
דער לוח, מיט זײַנע געדענקטעג און יום־טובֿים, האָט אָרגאַניזירט דאָס לעבן פֿון ייִדישן ציבור, אַרום געשיכטלעכע דאַטעס און טעג פֿון חשבון־הנפֿש, וועלכע האָבן געשטאַרקט דעם געפֿיל פֿון צוגעהעריקייט פֿון יעדן פּרט און יחיד, צו אַ גײַסטיקער און קולטור־טראַדיציע. אַזאַ צוגעהעריקייט באַפֿרײַט דעם יחיד פֿון זײַן איזאָלירונג און פֿירט אים אַרײַן אין אַ קאָלעקטיוו סײַ אין צײַט סײַ אין רוים.
באָבע חווה־לאה און איר טאָכטער, מײַן מאַמע, האָבן געפֿירט אין צווייען די ווירטשאַפֿט פֿון דער היים. אין מאַרק פֿלעג איך גיין אײַנקויפֿן מיט דער באָבען, פֿון זינט איך בין געווען דרײַ צי פֿיר יאָר אַלט. מיר פֿלעגן גיין צו פֿוס אַ האַלבן קילאָמעטער ביז אַ געדעקטן מאַרק, אַן אומגעהײַער גרויסער, אַ צוויישטאָקיקער. דאָס גיין אין מאַרק מיט מײַן באָבען איז געווען בײַ מיר אַן אויסערגעוויינלעכע געשעעניש, וואָס האָט זיך איבערגעחזרט אַלע דאָנערשטיק, כּדי האָבן די מעגלעכקייט צוצוגרייטן דעם שבת פֿרײַטיק אין דער פֿרי. אַזוינע עקסקורסיעס האָבן מיר געמאַכט ביז איך בין געוואָרן זעקס יאָר אַלט און אָנגעהויבן זיך לערנען סײַ אין חדר אין דער פֿרי, און סײַ אין אַ מלוכהשער שולע בײַ טאָג.
עס איז געווען פֿאַר מיר אַן איבערראַשנדיקער איבערגאַנג, פֿון אַ שטילער טראַדיציאָנעלער היים אַלע טעג פֿון דער וואָך, ביז דעם הו־האַ פֿון מאַרק. אַרײַנגייענדיק אין מאַרק פֿלעג איך זיך אָנטרעפֿן מיט אַ רעש און מיט קלינגענדיקע קולי־קולות פֿון מסחר – די פֿאַרקויפֿער און די קויפֿער. עס פֿאַרהילכט דער גרילצנדיקער רעש פֿון דער עלעקטרישער זעג פֿון לעמל דעם קצבֿ, און עס פֿאַרטויבן די געשרייען פֿון די פֿיש־פֿאַרקויפֿער וואָס פֿאַרקויפֿן פֿרישע פֿיש אין אײַזקאַסטנס, אָנגעטאָן אין הויכע שטיוול. זיי פֿאַרבעטן די קונים מיט ברייטע העוויות… און די פֿיש שטינקען, שטינקען דאָך… אַלע פֿינף חושים וואַכן אויף אין מאַרק. צו דעם אַלעם קומען צו אין אָט דעם קאַקאָפֿאָנישן כאָר אויך די קולות פֿון די קליענטן וואָס באַלאַגערן די סוחרים, שטופּן זיך און שרײַען איבער איינער דעם צווייטן.
אָט די איבערראַשנדיקע ווירקלעכקייט האָט מיך פֿאַרכּישופֿט און צעטומלט אין איין און דער זעלבער צײַט. איך בין נאָך געווען אַ נידעריקער קאַרליק פֿון אַזוינע פֿיר צי פֿינף צי זעקס יאָר, און בין נאָך נישט דערגאַנגען ביז צו די טאָמבענק אין מאַרק כּדי צו זען וואָס עס טוט זיך דאָרט איבער מײַן קעפּל פֿון דער אַנדערער זײַט. איך האָב נאָר געהערט קלאַנגען און ריחות. דער עיקר פֿלעג איך שטיין ווי צוגעשמידט און פֿאַרוווּנדערט אַנטקעגן דעם אַרײַנגאַנג צו זושע דעם שוחט, וואָס איז געזעסן און געשאָכטן עופֿות.
איך און באָבע חווה־לאה, מיט קוישן אין די הענט, פֿלעגן שטענדיק דורכגיין אין מאַרק דעם זעלבן מאַרשרוט: מע הייבט אָן בײַ לעמל דעם קצבֿ. אַרום זײַן פֿירקאַנטיקן טאָמבאַנק, פֿון דרײַ זײַטן ווי דער אות חית, איז שטענדיק געווען אַ גראַטשקע, מענטשן זײַנען געשטאַנען קעפּ אויף קעפּ, אין צוויי צי דרײַ שורות און געוואַרט, ווער מיט געדולד, און ווער מיט שטופּערײַ. לעמל האָט פֿאַרקויפֿט כּשר פֿלייש. די קונים האָבן זיך געסטאַרעט צוצוציִען די אויפֿמערקזאַמקייט פֿון לעמלען און זײַן משפּחה, מע זאָל זיי באַדינען. לעמל און זײַן משפּחה האָבן נישט גערוט אַ רגע, באַדינענדיק זייערע קונים.
נאָכן וויזיט בײַם קצבֿ פֿלעגן מיר אַרויפֿגיין מיט די טרעפּ אויפֿן צווייטן שטאָק פֿון מאַרק, צו די פֿיש. פֿון דאָרטן און ווײַטער האָב איך געוווּסט אַז באַלד וועל איך ווערן באַלוינט פֿאַר מײַן געדולדיקייט. מיר פֿלעגן זיך ווײַטער דאָרט צוגיין צו דער פֿרוי וואָס פֿאַרקויפֿט ברויט, בייגל, געבעקס און פּלעצעלעך מיט געפּרעגלטע ציבעלעס. שוין מיד פֿון באַגלייטן מײַן באָבען פֿון איין טאָמבאַנק צו אַ צווייטן, פֿלעג איך אויפֿעסן אַ פּלעצל בעת מיר זײַנען געגאַנגען ווײַטער – מיט אָדער אָן פּוטער. בײַ אונדז אין שטוב זײַנען אַזוינע מאַכלים געווען אַ דעליקאַטעס. למשל, מיר האָבן זייער ליב געהאַט עסן כאַלעמיטקעס און כאַלעאָנקעס – דאָס וואָס מע רופֿט ריכטיקער חלה מיט קעז אָדער חלה אָן קעז.
דער הויכפּונקט פֿון דעם שפּאַציר מײַנעם מיט דער באָבען איבערן מאַרק איז געווען בײַ דעם אָרט וווּ מע האָט פֿאַרקויפֿט עופֿות. שוין פֿון דער ווײַטנס פֿלעג איך דערהערן דעם קוואַקען פֿון די לעבעדיקע הינער אין זייערע שטײַגן, וועלכע זושע דער שוחט פֿלעגט פֿון דאָרטן אַרויסנעמען. זושע האָט זיי איינציקווײַז געהאַלטן אין איין האַנט, און אין דער צווייטער – דעם חלף. אַ ייִד מיט אַ געדיכטער ווײַסער באָרד, ראָזעווע באַקן און אַ קײַלעכדיקן פּנים — אַ מין „סאַנטאַ קלאַוס‟, וואָס האָט געדונגען אַ צימער אין הויז פֿון דער מומע לאה, די מומע פֿון מײַן מאַמען.
אויפֿן טאָמבאַנק פֿון געוועלב פֿון די עופֿות זענען געמאַכט געוואָרן די געשעפֿטן מיט די עופֿות, נאָך דער שחיטה. אין אַ זײַט איז געווען אַ מין אַרײַנגאַנג צו דער אַרענע פֿון די געשעענישן. דאָרט פֿלעג איך זיך אַוועקשטעלן און גאַפֿן, זעענדיק די שטײַגן אין וועלכע די הינער האָבן געליאַרעמט, דערפֿילנדיק מן־הסתּם אַז עס דערנענטערט זיך זייער סוף. זייערע קולות האָבן צוגעגעבן דעם גאַנצן סצענאַריאָ אַ דראַמאַטישע אַטמאָספֿער. הײַנט צו טאָג בין איך גענויגט צו קלערן אַז מײַן טאַלאַנט נאָכצומאַכן די קולות פֿון הינער in extremis איז נישט קיין אײַנגעבוירענער טאַלאַנט, נאָר איז דעראָבערט געוואָרן אין יענע יאָרן אין יענעם אָרט… און די קולות פֿון די הינער הילכן נאָך ביז הײַנט אין מײַן זכּרון פֿון די פּאַלעווינעס אַרויס.
אין יענע קינדעריאָרן האָב איך באַטראַכט מיט אומשולדיקע אויגן, אָן קיין שום מאָראַלישע אָפּהאַלטן, איינע פֿון די שפּײַזקייטן אין אונדזער פֿליישפֿרעסערישער וועלט. די פֿילפֿאַרביקייט אויפֿן שחיטה־שלאַכטפֿעלד האָט פֿאַרכאַפּט מײַן אויג אָנהייבנדיק פֿון דער קלאָר ווײַסער באָרד פֿון זושע דעם שוחט, צוזאַמען מיט די רויטלעכע הינער און די רויטע קאַמען פֿון די הענער, מיט דעם געלבלעכן זעגעכץ אויסגעשפּרייט אין דער לענג און אין דער ברייט אויף דער פּאָדלאָגע, און ענדיקנדיק מיט דער שחיטה אַליין וואָס האָט זיך אָפּגעשפּילט פֿאַר מײַנע אויגן, װען זושע האָט אויפֿגעהויבן דעם בלאַנציקן חלף. אָט דאָס איז וואָס מײַנע אויגן האָבן דערזען:
זושע דער שוחט נעמט אַרויס אַ הון פֿון אַ שטײַג, ער באַרויִקט זי מיט לײַכטע גלעטן פֿון אַ פּראָפֿעסיאָנעלן שוחט, אַ בעל־רחמים, פּאַמעלעך פֿאַררײַסט ער דאָס קעפּל אויף אַהינטער, און אַנטבלויזט דאָס העלדזל. זושע הייבט אויף דעם מעסער, און מיט אַ שאַרפֿער תּנועה פֿון אויסגעשאַרפֿטן חלף גיט ער אַ שניט וווּ מע דאַרף. אַ דינער רויטער שטראָם בלוט צייכנט אָפּ אַ בויגן אין דער לופֿט און נידערט אויפֿן געלן געזעגעכץ. דאָס געקוילעטע הינדל ווערט אַוועקגעוואָרפֿן אויף דער פּאָדלאָגע, און די שעקספּירישע וויזיע וואָס מיר היפּן איבער צוליב דעם כּבֿוד פֿון די געשאָכטענע, קומט צו אַ סוף.
איך וועל זאָגן אַ ליגן, אויב איך וועל טענהן אַז אין עלטער פֿון דרײַ ביז זעקס יאָר האָב איך געוואָלט ווערן אַ שוחט. אָבער אָט די גאַנצע סצענע האָט מיך פֿאַרכאַפּט, נאָך איידער איך האָב פֿאַרשטאַנען וואָס צער־בעלי־חיים איז. פֿונעם געוועלב פֿון די עופֿות זײַנען מיר צוגעגאַנגען צו די טרעפּ וואָס פֿירן אַרונטער, כּדי אײַנצוקויפֿן פֿרוכט און גרינסן. אָבער איידער מיר זײַנען אַראָפּ, האָבן מיר זיך פֿאַרהאַלטן בײַ דעם מילכיקן, וואָס פֿאַרקויפֿט כּל־מיני קעזן און מילכיקע פּראָדוקטן. בײַם אַרויסגאַנג זענען מיר אַרײַן אין אַ געשעפֿט וווּ מיר האָבן געקויפֿט געזאַלצענע הערינג אַרויסגעצויגן בלײַך פֿון אַ פֿאַס, מאַסלינעס, גרויפּן, פֿאַרשיידענע געווירצן און ניס.
אין יענער צײַט זענען אין בוענאָס־אײַרעס נישט געווען קיין פֿרידזשידערן. פֿלייש און מילכיקע פּראָדוקטן האָט מען געהאַלטן אין אַן אײַזקאַסטן — אַ הילצערנעם קאַסטן וווּ מע האָט אַרײַנגעלייגט גרויסע שטיקער אײַז, וועלכע מע האָט געקויפֿט אין דער גאַס. די פֿור מיט די גרויסע שטיקער אײַז פֿלעגט קומען אויף אונדזער גאַס, און מיר פֿלעגן זיי קויפֿן לויט קוביק־מעטערס וואָס דער פֿאַרקויפֿער פֿלעגט אויסהאַקן מיט אַ ספּעציעלן אינסטרומענט.
במשך צענדליקער יאָרן האָב איך דאָ אין ישׂראל געזוכט אין יעדן אָרט וווּ איך האָב געגעסן דעם טעם פֿון אַמאָל, פֿון דער מיזרח־אייראָפּעיִשער קיך בײַ אונדז אין שטוב אין בוענאָס־אײַרעס. ניין… עס איז נישט דער טעם וואָס איז געווען בײַ מיר אין דער היים, האָב איך מיט אַ ווידערווילן אַרויסגעזאָגט בײַ אַלעמען אין שטוב און בײַ מײַן שוויגער און אַפֿילו בײַ מײַן פֿרוי אין קיך. איך טענה נישט חלילה, אַז זיי האָבן נישט געוווּסט ווי אַזוי צו קאָכן, אָדער אויספֿאַרטיקן פּאָטראַוועס. פֿאַרקערט, אָבער דאָס עסן מיט זײַן געשמאַק פֿון אַמאָל איז אַנטרונען… בײַ־בײַ, סאָו־לאָנג… ביז מיט אַ קורצער צײַט צוריק, איז מיר קלאָר געוואָרן פֿאַר וואָס איך געפֿין שוין מער נישט דעם טעם פֿון אָמאָל. הײַנט קאָכט מען אויף אַ גאַז־אייוועלע אָדער אויף עלעקטרע אָבער אין די 1940ער און 1950ער יאָרן האָט מען געקאָכט אויף קוילן. לענג־אויס דער וואַנט אין קיך בײַ אונדז אין שטוב אין בוענאָס־אײַרעס איז געשטאַנען אַן אויוון אויסגעבויט מיט ציגל, מיט דרײַ עפֿענונגען, אין וועלכע עס האָבן געברענט שוואַרצע קוילן, וואָס מיר פֿלעגן אײַנקויפֿן אין אַ קוילן־געשעפֿט, לויט קילאָגראַמען.
פּלוצלינג איז מיר געוואָרן קלאָר, אַז דאָס קאָכן אויף קוילן — למשל, אַ טשאָלנט אין אײַזערנע טעפּ פֿאַרדעקט מיט אַן אײַזערנער דעקל און פֿאַרוויקלט אַרום און אַרום מיט שמאַטעס — אַזאַ טאָפּ וואָס שטייט אויפֿן פֿײַער (נישט פֿון גאַז און נישט פֿון עלעקטרע) 24 שעה, וועט דער טעם זײַן רײַכער ווי דער טעם פֿון גאַז־ און עלעקטרע־געקעכצן. די איינציקע „מאַכלים‟ וואָס מעגן האָבן אַן ענלעכן טעם, זײַנען די קומזיץ־מאַכלים וואָס חלוצים האָבן געספּראַוועט אין די ליכטיקע אויסגעשטערנטע ארץ־ישׂראל־נעכט, און געזונגען: „אַרום דעם פֿײַער/ מיר זינגען לידער/ די נאַכט איז טײַער/ זי קומט נישט ווידער// באַפּוצט די קעפּ/ מיט בלומען קראַנצן/ אַרום דעם פֿײַער/ איז גוט צו טאַנצן…‟ עס איז נישט צו פֿאַרגלײַכן אָפּגעברענטע פּאָטייטעס און פֿאַרטשאַדעטע פּראָדוקטן בײַ אַ קומזיץ מיט די גורמע פּאָטראַוועס פֿאַרגאַזטע און עלעקטריפֿיצירטע.
The post Memories of Bubbe Khave-Leye at the marketplace in Buenos Aires appeared first on The Forward.
Uncategorized
‘It’s a whole ‘nother level of hate’: Pro-Palestinian groups target Oregon Hillel director
The fall semester at Oregon Hillel started with a stolen sukkah. Days later, the director found his face plastered on flyers around University of Oregon’s campus, branding him “Enemy of the People.”
Then came the Oct. 7 anniversary, when pro-Palestinian demonstrators marched to the Hillel House and set fire to an American-Israeli flag on the sidewalk outside.
“It’s a whole ‘nother level of hate and protesting,” said Oregon Hillel Director Lenny Steinberg. “These intimidation factors are starting to grow.”
A tense start
Oregon Hillel serves the University of Oregon in Eugene along with Oregon State University in Corvallis, where the sukkah was stolen. After being up for only a few days, the entire structure, its decorations and everything in it disappeared. The theft is still under investigation and it’s unclear if it was hate motivated.
For Steinberg, who has led Oregon Hillel since 2024, the incidents marked a tense start to the school year — but not an entirely unexpected one. Tensions in Eugene have run high since the Hamas attacks on Israel in 2023 and the subsequent war in Gaza. The university saw an encampment, protests that sometimes offered support for Hamas, the tearing down of Israeli hostage posters and a drawing of a swastika on a dorm bulletin board.
During the spring semester, Oregon Hillel scheduled an event with the 2021 Miss Israel title holder Noa Cochva. She planned to speak with students and answer questions about her home country, but decided to cancel the event due to protests and safety concerns. Instead, she spoke with Hillel students off campus.
While anti-Israel protests are now commonplace across American campuses, protesters’ demands in Oregon have gone beyond simply calling for their university to cut ties with Israel, they want their university to cut ties with Hillel.
“The director of Oregon Hillel supports the continuation of Zionism and genocide in Palestine,” the flyers state. “Hillel off Campus!!!”
A QR code on the posters links to an article about how students in the academic senate at the New School voted to defund and cut ties with Hillel. The New School did not ban Hillel, as the students had no authority to make such a decision.
Steinberg said campus security footage captured two masked individuals wearing sunglasses and all-black clothing putting up the flyers. Four campus activist groups posted an online statement defending the flyers but didn’t explicitly claim to be responsible for them.
“The poster says nothing about Judaism,” the statement reads in all caps. “The reality of the situation is that Oregon Hillel, a staunchly Zionist group, and the administration create a dangerous space for Jews by synchronizing a Zionist agenda with Judaic practice on campus.”
The statement was shared on Instagram by the local chapters of Jewish Voice for Peace, Revolutionary Women’s Committee, Young Democratic Socialists of America and the Eugene Revolutionary Study Group. None of the organizations responded to the Forward’s request for comment.
Steinberg said that, when he saw the flyers, his first thoughts were about the safety of his family, himself and the Jewish community. While he was directly targeted in the posters, he said many Jews reached out to him with their own safety concerns.
Steinberg took offense at the poster, saying it was spreading lies about him and that he in no way supports genocide. As for the accusation of being a Zionist, he said those who distributed the poster have a different definition of the term than he does. He believes that to them, Zionism means Jewish supremacy in Israel, full support of the Israeli government, support for settlers in the West Bank and denial of Palestinians’ right to self-determination.
To him, Zionism means having an ancestral home and self-determination alongside Arabs.
“Zionism doesn’t necessarily, to me, mean everything has to be Jewish,” he said. “It doesn’t mean that the State of Israel gets everything right. They don’t. We don’t get everything right here, but it’s my home, and I love it for all of its amazing beauties and even its flaws.”
Oregon’s Hillel is not unique. It fosters Jewish community through events and offers a space for students to gather, and like many Hillels, funds trips to Israel via both the Birthright and Perspectives programs. Birthright is the free 10-day trip to Israel offered to young adults with one Jewish parent, while Perspectives is a trip offered to students of Jewish and non-Jewish backgrounds to experience both Israel and parts of the West Bank.
Throughout his professional career, Steinberg, 38, has worked for numerous Jewish organizations including the Jewish Federation, the Jewish Community Center in Portland and most recently the Jewish fraternity Alpha Epsilon Pi. Given his line of work he was well aware of the “encampments, and political climates and what hostilities there might be” brewing on campuses before he took the Hillel position in 2024.
“Still, I don’t think any of that truly prepared me for what’s really transpired and happened over these last few weeks,” he said.
While the pro-Palestine groups that shared a statement on the flyer insist it is not antisemitic, Steinberg disagrees. He argues the posters are intended to make Jews feel uncomfortable, while calling for the removal of one of the only Jewish groups on campus.
“That to me is antisemitism masked heavily in anti-Zionism,” he said.
While these events have strained the Jewish community, Steinberg said students have displayed “resilience.” Dozens of people donated to the Corvallis’s new sukkah, the University of Oregon and multiple politicians made statements supporting the Jewish community, and many attended Hillel’s recent unity shabbat.
“Students came, and for the first time in almost two weeks, you could see the weight lifted off their shoulders,” Steinberg said. “You could see that they felt like they belonged and they actually mattered at a time when so many other people are telling them ‘you don’t.’”
The post ‘It’s a whole ‘nother level of hate’: Pro-Palestinian groups target Oregon Hillel director appeared first on The Forward.
Uncategorized
NYC Comptroller breaks campaign promise to Jewish voters to buy Israel Bonds, drawing praise from Mamdani
New York City Comptroller Mark Levine’s decision not to resume the city’s investments in Israel Bonds, breaking a campaign promise he made to Jewish voters last year, drew mixed reactions Wednesday from supporters of Israel and advocates for the Palestinian cause. It also marked another symbolic shift in the city’s relationship with Israel under Mayor Zohran Mamdani.
The decision, first reported by The New York Times, is a significant reversal for Levine, the city’s highest-ranking Jewish elected official, who repeatedly promised last year to restore the investments after his predecessor ended a nearly 50-year practice of buying Israeli government debt.
The city’s pension funds previously held $39 million in Israel Bonds, which returned roughly 5%. Former Comptroller Brad Lander, who is also Jewish, decided not to purchase new bonds when the holdings matured in 2023, citing the city’s policy against investing in foreign government debt.
In an interview with the Times, Levine cited financial concerns and technical challenges, including those related to the war in Gaza and Israel’s political instability, in explaining why Israel Bonds are “not an investment that we can make right now.”
He insisted the decision was not driven by political pressure or a shift in his personal support for Israel, and left open the possibility of purchasing Israel Bonds in the future. The pension funds still hold $285 million in Israel-related assets, including common stocks and more than $1 million in Israeli real estate investment trusts.
The move was nonetheless a political victory for Mamdani, a longtime supporter of boycotts of Israel, who opposed the bond purchases and has sought to reshape New York City’s relationship with Israel, politically, emotionally and economically.
“I welcome the comptroller’s decision,” Mamdani told the Forward on Wednesday. “It is something that I’ve said in the past … I don’t believe that our city should purchase Israel bonds. We don’t purchase the bonds of any other sovereign nation. I don’t think that we should make an exception when it comes to Israel.” The mayor can neither prevent the investment nor overrule it.
Lander, now a congressional candidate, also voiced his approval via text message. “The pension funds are not invested in the bonds of other foreign countries,” Lander said, “and previous comptrollers’ decisions to buy Israel bonds nonetheless were a political move, not a fiduciary one.”
Why Levine changed his mind
For Jewish voters who supported Levine’s campaign, the reversal raises questions about a promise he made while seeking the office of the city’s chief financial officer.
“This has been a rock-solid investment for decades,” he said during the campaign. “Israel has never missed a bond payment, and a good, balanced portfolio should have global diversity.”
When Mamdani suggested Lander’s move should become permanent, Levine pushed back. “Israel bonds have never missed a payment in 70 years, ever, not once,” he said in April. “They pay excellent interest.”
He also called out critics who had been protesting outside his office. “We have had no protesting about our investments in Saudi Arabia, our investments in Pakistan or China, only this one little, tiny sliver,” Levine said.
A spokesperson for Levine’s office said the decision was strictly financial, not political, and noted that the decision applies only to the city’s short-term investments, where concerns about regional instability and financial risks make Israel Bonds “less attractive than other options.” Though the office did acknowledge that it invests in some bonds with lower returns.
Levine conceded that when he made the campaign promise, he did not have a complete understanding of the city’s financial options. “Perhaps a year and a half ago,” Levine told the Times, “I would have expected that the ratings would have been improved by now and/or that the interest rate would have gone up.”
Jewish leaders, who criticized Lander’s decision when it was revealed last year, remained largely silent on Wednesday.
Former comptroller warns of consequences
Scott Stringer, who served as comptroller from 2013 to 2021 and also ran for mayor last year, warned that Levine’s decision could have broader political and social consequences. ”This is a major victory for BDS, and it’s going to have long-term ramifications,” Stringer told the Forward. “This indecision will, unfortunately, spark more BDS calls that could cause further antisemitism.”
Stringer and his predecessors — John Liu and Bill Thompson — purchased tens of millions of dollars in bonds during their time in office. Stringer called Israel Bonds a “sound long-term investment” and argued that the city should not base its decisions on short-term developments.
“It’s a sound investment today, and it’s a sound investment for the future,” he said, adding that it also sends an important symbolic message, especially “because of the politics of the moment.”
When Landers ended the investment in 2023, former Mayor Eric Adams protested but couldn’t stop it. Moshe Davis, who was Adams’ Jewish liaison and worked with then-First Deputy Mayor Randy Mastro, drafted a letter to Lander, saying the decision called into question his “fiduciary duty to the city’s pensioners.” On Wednesday, Davis suggested Levine was “feeding the BDS lie” just like his predecessor.
“Our city deserves a comptroller who stands up to anti-Israel propaganda,” Davis said, “the way he promised on the campaign trail.”
An Israel Bonds spokesperson criticized Levine’s reversal, pointing to his repeated campaign promises. Nate Miller, a spokesperson for Israel Bonds, pointed to the strength of Israel’s economy and said investors have purchased more than $8.5 billion in Israel Bonds since the Oct. 7, 2023 attack on Israel and the Gaza war. Despite Levine’s decision, Miller said, “We look forward to sitting down with him and his team.”
Levine’s spokesperson said the comptroller’s office “continues to evaluate investment opportunities based on their financial merits and our fiduciary responsibilities.”
The post NYC Comptroller breaks campaign promise to Jewish voters to buy Israel Bonds, drawing praise from Mamdani appeared first on The Forward.
