Uncategorized
Standing on Albania’s Jew Street, I learned firsthand the country’s lifesaving culture of hospitality
BERAT, Albania (JTA) — Stone paths wind through the Ottoman-style houses built into the hillside of Berat, Albania. They lead to an imposing 13th-century castle at the peak — the top priority for most visitors to this 60,000-person town 90 minutes south of the capital, Tirana. I had other plans.
Albanians take pride in their ancient code of “besa,” which translates to “keep the promise” and leads them to prioritize guests and religion in their homes. For Albanian Jews or those who fled there from elsewhere in the Balkan Peninsula as German forces advanced during World War II, it promised safe harbor with Albanian families and even throughout entire towns. Albania is the only country in Europe whose Jewish population grew during the war.
Berat’s Solomoni Museum explains this history and that of earlier Jews in the area. At least, so I hear: Under the stone arches off the plaza, I found only locked doors.
Some people collect souvenir spoons or Starbucks city mugs when they travel, others collect memories. I collect fragments of Jewish identity. Planning this trip to Albania with friends, I insisted on a stop in Berat to see the small museum and wasn’t about to give up.
“I’ll call her,” offered the woman behind the desk at the Ethnographic Museum across the street. “Her” referred to the caretaker, the widow of the Orthodox Christian professor who started the museum — Albania’s only one dedicated to Jewish history — as a passion project funded by his pension. After Simon Vrusho’s death in 2019, the museum closed until a French-Albanian businessman heard the story and donated funds for it to reopen in a larger, permanent location.
But the call ended with bad news: The caretaker was sick, and the museum would remain closed. I grimaced. Seeing my reaction, the Ethnographic Museum docent did what all Albanians do — anything she could to make me feel better, to make sure I enjoyed my stay in her town. In this moment, that meant explaining everything she knew about Jews in Albania.
A view of the exterior of the Solomoni Museum, the country’s only museum about its Jewish history. (Naomi Tomky)
Jews first arrived in the country as Roman captives, almost 2,000 years ago. But the first major wave, especially to Berat, came from Spanish Jews fleeing the Inquisition. The Ottoman Empire, which ruled the area at the time, offered nominal religious freedom.
This month, the country’s prime minister announced plans to open a museum in Tirana dedicated to the stories of Albanian citizens who sheltered Jews during the Holocaust, when the country was occupied by both fascist Italy and later Nazi Germany. Yad Vashem, Israel’s Holocaust remembrance authority, has recognized at least 75 Albanians as Righteous Among the Nations for saving Jews.
“You can see the street where the Jews lived,” the docent noted. I perked up and jotted down her directions.
Six blocks away, I found a simple black plaque with white lettering, barely the size of my forearm and posted high on a white brick wall. It read, “Rruga Hebrentje.” I stared at it. Two millennia of Jewish history in the country, and one closed museum forced me to take heart in a little sign saying “Jew Street.”
A sign in Berat, Albania, reads Rruga Hebrentje, or Jew Street. (Naomi Tomky)
Jews have company in this razing of history: The brutal post-World War II communist regime of dictator Enver Hoxha shuttered all religious institutions in 1967, declaring Albania the world’s first atheist state. His forces destroyed more than 2,000 mosques, churches and other sacred buildings, arresting priests, clerics and imams, many of whom disappeared forever into labor camps and hidden graves. “Religion is the opium of the people,” Hoxha wrote, quoting Karl Marx.
It felt selfish to pout about the lack of Jewish history when so much religion, so many people and huge swaths of Albanian culture had been so recently and violently erased. I joined my friends to explore Berat’s exceptions to the wanton destruction, starting at the Sultan’s Mosque, which dates to the 15th century and boasts an intricately carved wooden ceiling. We expected to admire just the outside, since our guidebook said the doors opened only around Friday prayer.
But as we stared at the somewhat ordinary façade, a friendly gentleman chatted us up. He spoke Albanian, Greek and a bit of Italian, the last of which proved useful at matching up to our Spanish and French. He told us a little about the mosque and the casual styles of observance by most Albanian Muslims, but we only realized he worked there when he invited us inside, retrieving a key when we responded with excitement.
We marveled at the green, red and gold ceiling, illuminated by a round chandelier. He asked if we wanted to climb up the minaret, warning us about the ascent. Narrower than the width of my hips, the tightly coiled spiral of 94 stairs featured a layer of dust and cobwebs that stuck to our bare feet. But at the top, swallowing my fear of heights, confined spaces and bugs, I reaped the reward: a 360-degree view of the “thousand windows” that give the town its nickname, flanking both banks of the Osumi River, and the double eagle of Albania’s red flag flying proudly above it all from the castle.
A view of the ceiling inside the Sultans Mosque in Berat. (Naomi Tomky)
Back on the ground, we thanked the man profusely and dropped donations in the box outside the mosque door as we prepared to say goodbye. Instead, he led us across the square to another building – the Halveti Tekke, or Teqe. Light flowed through the high stained-glass windows onto the walls of the 700-year-old gathering place belonging to the mystic order of Sufi Muslims called Bektashi. Chains hung from the ornate gold-leaf-decorated ceiling over a space where, according to our new friend, the bektashi, or dervishes, used to perform their whirling rituals.
“You want to go up?” he asked my friend’s eight-year-old daughter. She nodded excitedly, and he tossed her a ring of keys, pointing the way to the balcony. As she climbed the stairs, I noticed a pair of six-pointed stars framing the main doorway, a reminder of my original mission, even if they were likely not Stars of David.
But if I felt sad about missing out on the Jewish museum, I was heartened by what I did receive: a first-hand lesson on Albania’s life-saving culture of hospitality.
—
The post Standing on Albania’s Jew Street, I learned firsthand the country’s lifesaving culture of hospitality appeared first on Jewish Telegraphic Agency.
Uncategorized
Hundreds rally at United Nations to urge world leaders to address antisemitism
(JTA) — Hundreds of members of New York’s Jewish community competed against stand-still traffic, security details and dozens of black SUVs Wednesday night to reach Dag Hammarskjöld Plaza near the United Nations.
Their plea? For world leaders at the global body’s annual General Assembly to take antisemitic violence seriously.
“This week world leaders are gathered in our city, right down the street at the United Nations, to discuss global challenges,” Eric Goldstein, CEO of the UJA-Federation of New York, said in his opening remarks. “But we know that they are not addressing the rampant proliferation of antisemitism across the world.”
Organized by UJA and the Jewish Community Relations Council of New York, the evening rally featured a number of interfaith speakers, as well as survivors of various antisemitic hate crimes around the world from Nova to Bondi Beach.
Devorah Halberstam, whose son Ari was murdered on the Brooklyn Bridge in 1994 in a terror attack, gave an impassioned speech, imploring world leaders to “tell your people: Take this message back to your countries. Antisemitism must stop. Not tomorrow. Not when it becomes politically expedient. Right now.”
A number of speakers Wednesday night criticized New York City Mayor Zohran Mamdani, questioning whether he could truly be a mayor to New York City’s Jews who fundamentally disagree with him on Israel. Others, like Anti-Defamation League CEO Jonathan Greenblatt called out a more general “deliberate passivity in the face of antisemitism,” likening it to complicity.
Also speaking Wednesday was George Zamot, a UPS driver who intervened in July’s stabbing attack on the Upper West Side, in which a Jewish man and an Asian man were injured.
While some speakers focused on the dangers of antisemitism, a few addressed moments of community that resulted from such terrible events.
In a display of unity, Nova music festival survivor Shalev Biton gave remarks while also translating the remarks of Younes Alkarnawi, the Bedouin man who saved his life.
The rally’s audience dwindled as the evening wore on, and a small group of counterprotestors from the anti-Zionist group Neturei Karta became increasingly loud.
The demonstration follows recent public gatherings addressing antisemitism in New York City, including a contentious prayer vigil held by two Orthodox Jewish day schools outside the mayor’s home of Gracie Mansion last week.
It also marks a pivot toward more community advocacy within the scope of UJA’s work. (70 Faces Media, the parent company of the Jewish Telegraphic Agency and New York Jewish Week, receives UJA funding.)
In an interview earlier this week with eJewishPhilanthropy, UJA’s executive vice president for community strategy and external relations Hindy Poupko called the Wednesday evening rally “an attempt to ensure that our narrative doesn’t get drowned out during this U.N. week.”
This article originally appeared on JTA.org.
The post Hundreds rally at United Nations to urge world leaders to address antisemitism appeared first on The Forward.
Uncategorized
How Russian and Austrian politics gave rise to modern Yiddish literature
פֿון װאַנען האָט זיך גענומען די מאָדערנע ליטעראַטור אױף ייִדיש און העברעיִש? ביז הײַנט האָט מען געהאַלטן, אַז זי איז געװען אַ פּועל־יוצא פֿון דער השׂכּלה־אידעאָלאָגיע, װאָסער ציל איז געװען צו דערציִען די ייִדישע מאַסן אינעם גײַסט פֿון דער אײראָפּעיִשער אױפֿקלערונג־קולטור.
עופֿר דינעס (קאָלאַמביע־אוניװערסיטעט) האַלט, אַז אַ װיכטיקע ראָלע אין דער אַנטוויקלונג פֿון דער מאָדערנער ליטעראַטור בײַ ייִדן האָט געשפּילט די נײַע קאָלאָניאַלע פּאָליטיק פֿון די רוסישע און עסטרײַכישע אימפּעריעס נאָך די צעטײלונגען פֿון פּױלן סוף־18טן יאָרהונדערט.
אונטער דער אַלטער פּױלישער מאַכט האָבן ייִדישע יחידים ניט געהאַט קײן דירעקטן שײכות צו דער מלוכה. די קהילות האָבן זיך געפֿירט לױט זײערע אײגענע תּקנות און מנהגים, און זײער קאָלעקטיװער פֿאָרשטײער פֿאַר דער מלוכה איז געװען דער װעד ארבע ארצות (די פֿאַרװאַלטונג פֿון פֿיר לענדער).
די נײַע אימפּעריאַלע מלוכות האָבן אָפּגעשאַפֿן דעם דאָזיקן רעזשים און גענומען אײַנפֿירן אַלגעמײנע געזעץ־געבונג פֿאַר אַלע אונטערטאַנער זײערע, ייִדן בתוכם. דינעסעס בוך באַשרײַבט ווי אַזוי די משׂכּילים האָבן גענומען אױף זיך די אױפֿגאַבע צו דערקלערן די דאָזיקע פּאָליטיק פֿאַר די ייִדישע מאַסן דורך זײערע ליטעראַרישע װערק.
דאָס קעפּל פֿון דינערס בוך לאָזט זיך ניט גענױ איבערזעצן אױף ייִדיש. דאָס ענגלישע װאָרט fiction האָט צװײ פֿאַרשײדענע באַטײַטן: בעלעטריסטיק און פֿיקציע, און זײ בײדע באַלאַנגען צו דעם מײן פֿונעם קעפּל: “די בעלעטריסטיק/פֿיקציע פֿון דער מלוכה“.
דורך זײערע בעלעטריסטישע װערק, האַלט דינעס, האָבן די משׂכּילישע מחברים געשאַפֿן אַן אידעאַליזירטן אימאַזש, אַ „פֿיקציע“, פֿון דער גוטװיליקער מלוכישער מאַכט, װאָס זאָרגט זיך װעגן דעם װױלזײַן פֿון אַלע אירע אונטערטאַנער.
די דאָזיקע פּאָזיציע האָט פֿאָרמולירט ישׂראל אַקסענפֿעלד (1787־1866) אין „דאָס שטערנטיכל“, דעם ערשטן ייִדישן ראָמאַן: „דאָס פּױלישע ביטערע אָנגעבלאָזענע גדלות, די פּױלישע גאװה איז בײַם רוס ניטאָ. אַ רוס, אַז ער קען זיך מיט אַ ייִדן און האָט מיט אים עטלעכע מאָל צו טאָן, רופֿט ער אים ׳בראַט׳’ [ברודער]. אַפֿילו דער פֿאַקטאָר [קאָמיסיאָנער], אַז ער [דער ייִד] דינט אים געטרײַ, האָט ער אים ליב.“
דינעסעס העלדן זײַנען פֿאַרשײדענע פֿיגורן. אײניקע זײַנען באַרימט, װי דער „זײדע“ פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור, שלום־יעקבֿ אַבראַמאָװיטש (מענדעלע מוכר ספֿרים); דער גאַליציאַנער משׂכּיל יוסף פּערל און רבי נחמן פֿון בראַצלעװ.
אַנדערע זײַנען שוין כּמעט פֿאַרגעסן געװאָרן, װי דער העברעיִשער דיכטער משה אלחנן — דער מחבר פֿון צװײ העברעיִשע לױבגעזאַנגען. אײן שיר איז געװען געװידמעט דעם פּױלישן קעניג און דער צװײטער — דעם רוסישן צאַר. אַ צווייטער בײַשפּיל איז דער עסטרײַכישער באַאַמטער יאָהאַן עדואַרד זאַק, דער פֿאַרפֿאַסער פֿון אַ סאַטירישן ראָמאַן, װאָס מאַכט חוזק פֿון די גאַליציאַנער חסידים.
עס איז גוט באַקאַנט, אַז די משׂכּילים, בפֿרט דער טאַרנעפּאָלער סוחר יוסף פּערל, האָבן אין זײערע סאַטירישע חיבורים אױסגעלאַכט די חסידים..
אָבער מיט דער צײַט האָט פּערל דערזען, אַז דאָס איז ניט גענוג פֿאַר באַקעמפֿן די השפּעה פֿון חסידות. ער האָט זיך גענומען מסרן זײ צו די עסטרײַכישע אינסטאַנצן דורך זײַנע ליטעראַרישע װערק. װײַזט אױס, אַז די עסטרײַכישע פּאָליצײ האָט געהאַט מומחים, װאָס האָבן געקענט לײענען ייִדיש און העברעיִש.
להיפּוך צו די משׂכּילים, זײַנען די חסידים ניט געװען אײַנשטימיק אין זײער באַצי צו דער רוסישער אימפּעריע. דער גרעסטער אָנהענגער פֿון רוסלאַנד איז געװען דער גרינדער פֿונעם חב״ד, ר׳ שניאור זלמן פֿון ליאַדי. ער האָט געהאַלטן, אַז די קאָנסערװאַטיװע רוסישע פּאָליטיק העלפֿט באַשיצן ייִדישקײט קעגן די נײַע מערבֿדיקע אידעען.
ר׳ נחמן פֿון בראַצלעװ האָט געהאַט אַן אַנדער דעה. כּסדר האַלט מען זײַנע סיפּורי־מעשׂיות פֿאַר מיסטישע אַלעגאָריעס. אַ סך פֿון זײ דערצײלן װעגן אַ מלך און זײַן מלוכה. אַלעגאָריש טײַטשט מען דאָס אױס װי דער רבונו של עולם און די באַשאַפֿענע װעלט זײַנע.
אָבער דינעס לײענט די דאָזיקע מעשׂיות דורך אַ היסטאָרישן פּאָליטישן שפּאַקטיװ. ער האַלט, אַז צו מאָל איז דער מלך טאַקע פּשוט אַ קעניג און זײַן קעניגרײַך איז אַן עכטע מלוכה.
ר׳ נחמנס קריטיק פֿון דער נײַער אימפּעריאַלער פּאָליטיק איז ספּעציעל בולט אין דער „מעשׂה ממלך שגזר שמד“ („מעשׂה װעגן אַ קעניג װאָס האָט באַפֿוילן שמד“), װאָס מאָלט אױס אַ דעספּאָטישן מאָנאַרך.
דורך זײַנע אַלעגאָריעס האָט ר׳ נחמן געפּרוּװט דערקלערן זײַנע חסידים, אַז די נײַע רוסישע בעלי־בתּים זײַנען אױסן מװתּר צו זײַן די אױטאָנאָמיע, װאָס די ייִדישע קהילות האָבן גענאָסן אונטער דער פּױלישער מאַכט.
ר׳ נחמנס כּװנה, האַלט דינעס, איז געװען צו באַשיצן ייִדן פֿון דער נײַער מאַכט. צוליב דעם האָט ער ספּעציעל אױסגעקליבן די שטאָט בראַצלעװ (בראַסלעװ) אין פּאָדאָליע פֿאַר זײַן רעזידענץ, װײַל דאָס איז געװען אַן אַדמיניסטראַטיװער קרײַז־צענטער.
ר׳ נחמן האָט געהאָפֿט, אַז בראַצלעװ װעט זײַן „די פֿאַבריק פֿון ייִדישקײט“, און אַזױ אַרום „װעט די גאַנצע װעלט ווערן בראַסלאַװער חסידים“. די דאָזיקע װערטער האָט פֿאַרשריבן זײַן געטרײַער תּלמיד ר׳ נתן שטײנהאַרץ.
דינעס איז אַ געניטער דערצײלער. אױף די זײַטן פֿון זײַן בוך טרעפֿן זיך פּױלישע פּריצים, רוסישע מיליטער־לײַט, עסטרײַכישע פּאָליצײ און כּל־מיני ייִדן: משׂכּילים, חסידים, משומדים. ער אַנטפּלעקט פֿאַרכאַפּנדיקע פּרטים און אומשטאַנדן, װאָס לאָזן אױף ס׳נײַ אױסטײַטשן ליטעראַרישע טעקסטן.
סוף־18טן און אָנהײב־19טן יאָרהונדערט איז געװען אַ שטורעמדיקע תּקופֿה איבער גאַנץ אײראָפּע. די צעטײלונגען פֿון פּױלן און דערנאָך די מלחמות קעגן נאַפּאָלעאָנישן פֿראַנקרײַך האָבן שטאַרק געענדערט די פּאָליטישע מאַפּע פֿון מיטל־ און מזרח־אײראָפּע.
די דאָזיקע דראַמאַטישע געשעענישן האָבן פֿאַרטיפֿט דעם שפּאַלט אינעם פּױלישן ייִדנטום. די העכערע שיכטן, פֿאַרמעגלעכע שטאָטישע בעלי־בתּים, האָבן לרובֿ געשטיצט די נײַע פּאָליטיק און געצױגן נוצן פֿון דער לעגאַלער אָרדענונג אין רוסלאַנד און עסטרײַך.
אָבער די אָרעמע שטעטלדיקע מאַסן, בפֿרט חסידים, האָבן חושד געווען, אַז די נײַע מאַכט מאַכט וועט זיך אַרײַנמישן אין זײער עסקים כּדי אָפּצוציִען ייִדן פֿון ייִדישקײט.
בײדע צדדים האָבן גענומען פֿאַרשפּרײטן זײערע אידעען דורך ליטעראַרישע טעקסטן אין פֿאַרשײדענע זשאַנערס, אַזעלכע װי מעשׂיות, לידער, ראָמאַנען און סאַטירישע פּאַמפֿלעטן. און פֿון אָט די דאָזיקע װיכּוחים איז אױסגעװאַקסן די מאָדערנע צװײ־שפּראַכיקע ייִדישע ליטעראַטור.
The post How Russian and Austrian politics gave rise to modern Yiddish literature appeared first on The Forward.
Uncategorized
2 top Iranian officials to face trial in absentia over deadly 1994 attack on Argentinian Jewish center
(JTA) — Two senior officials at the heart of Iran’s military and national security establishment are among the eight people set to face trial in absentia over their alleged roles in the 1994 terrorist bombing of the AMIA Jewish community center in Buenos Aires.
Argentine Federal Judge Daniel Rafecas issued the 648-page ruling Monday, formally processing the suspects and ordering an asset freeze of up to $500 million for each of them. The ruling attributes different roles to the suspects, ranging from senior Iranian officials who allegedly made and facilitated the decision to carry out the attack to individuals accused of providing diplomatic and operational support.
Ahmad Vahidi, the current commander-in-chief of Iran’s Islamic Revolutionary Guard Corps, and Mohsen Rezaei, secretary of Iran’s Supreme National Security Council, are among seven Iranian citizens and one Lebanese national formally charged in the case.
The other defendants are former Iranian intelligence minister Ali Fallahian; former foreign minister Ali Akbar Velayati; former Iranian diplomat Hadi Soleimanpour; former cultural attaché in Buenos Aires Mohsen Rabbani; former embassy official Ahmad Reza Asghari; and alleged Hezbollah operative Salman Raouf Salman, also known as Samuel Salman El Reda.
The judge charged the defendants with aggravated homicide and injuries motivated by racial or religious hatred. He classified the bombing as both a crime against humanity and an act of genocide.
The July 18, 1994 bombing of the AMIA building killed 85 people and injured over 300, remaining the deadliest terrorist attack in Argentine history.
The ruling was handed down after almost seven months of Iran’s war with the U.S. and Israel, with the Islamic Republic’s nuclear program at the center of international debate.
Argentine President Javier Milei, known for his pro-Israel views, noted the prosecution in his remarks Wednesday at the annual U.N. General Assembly, and placed it in the context of the threat he said Iran poses to the West.
“We have also made a geopolitical choice: We have aligned ourselves unequivocally with the West, with the United States and with Israel — countries with which we share a deep affinity of values and strategic complementarity,” he said. “That is why we condemn the Iranian regime’s attacks on the State of Israel, we have designated Iran’s Revolutionary Guard as a terrorist organization, and continue to seek justice for the two attacks carried out on Argentine soil in 1992 and 1994.”
The indictments followed a unanimous ruling also on Monday by the federal appeals court upholding the constitutionality of applying Argentina’s trial-in-absentia law to the AMIA case. The legislation, enacted in 2025, allows proceedings involving terrorism and crimes against humanity to continue when defendants deliberately evade Argentine justice.
The Jewish umbrella organization DAIA welcomed the decision. “Thirty-two years after the bombing of the AMIA-DAIA building, Argentina’s courts have taken a major step in the pursuit of truth and justice,” it said in a post on X. The post featured photos of the suspects formally charged by an Argentine judge under the headline “Historic Event.”
AMIA in a statement posted Tuesday said the decision marks “a decisive milestone in establishing the truth about the worst terrorist attack suffered by our country.” The trial date has not yet been set, but experts quoted by Argentine media estimate that it will take place next year. It would be the first trial in absentia in Argentina’s history.
This article originally appeared on JTA.org.
The post 2 top Iranian officials to face trial in absentia over deadly 1994 attack on Argentinian Jewish center appeared first on The Forward.
