Uncategorized
A letter to my mother (memoirs)
— איר זײַט אַ ייִד, צי ניט? זאָגט מיר, זאָגט מיר, איר זײַט אַ ייִד!?
דאָקטער קאָגאַן איז געשטאַנען ווי אַ סטאַטוע און נישט געפֿונען קיין ווערטער. אין איין אויג האָט זיך בײַ אים אַנטוויקלט אַ נערוועזער צוק, און די ליפּן האָבן זיך בײַ אים געטרייסלט ווי א צאַפּלטיקע פֿיש, וואָס מ׳האָט איר אַרויסגעצויגן פֿון איר סבֿיבֿה, פון וואַסער. דאָקטאָר קאָגאַן האָט אויסגעזען, ווי מ׳האָט אים אַרויסגענומען פֿון זײַן סבֿיבֿה – דער הויפּטדאָקטער פֿון אַ מיליטער שפּיטאָל. מיטן גראָבן פֿינגער האָט ער פּרובירט צודריקן די אונטערשטע ליפּ צו דער אויבערשטער, נאָר אָן הצלחה.
די פֿרוי, וואָס האָט אים באַפֿאַלן מיט דער אומגעוויינלעכער פֿראַגע, איז געשטאַנען אַנטקעגן און געקוקט אויף אים מיט בייזע אויגן. זי האָט אַ פּנים געוואַרט אויף אַן ענטפֿער. דאָס האָט אים געגעבן אַ פּאָר מינוט צונויפֿקלײַבן זײַנע געדאַנקען. וואָס פֿאַר אַן ענטפֿער קען ער איר געבן? ער האָט ברייט אויפֿגעעפֿנט זײַנע שוואַרצע מידע אויגן, אַרומגערינגלטע מיט שווערע טונקעלע זעקעלעך, באַווײַזנדיק ווי דערשטוינט איז ער פֿון דער אומבאַקאַנטער פֿרוי און איר חוצפּה. זײַן פּנים האָט געקראָגן אַן אָפֿיציעלע מינע פֿון אַ רוסישן אָפֿיצער, און ער האָט ווי אַרויסגעשאָסן אַ צוגעגרייטן ענטפֿער:
— יאָ, חבֿרטע. איך בין אַ ייִד. נו, איז וואָס? וואָס ווילט איר מיט דעם זאָגן? מײַן פֿאַמיליע נאָמען איז קאָגאַן, דאָקטער פּאָדפּאָלקאָווניק קאָגאַן. און איר, חבֿרטע פֿרוי, פֿאַרגעסט נישט אַז מיר ביידע זענען סאָוועטישע בירגערס, — קאָגאַן האָט אויפֿגעהויבן זײַן ווײַזפֿינגער, — אין קיינע פֿאַלן טאָר מען דאָס נישט פֿאַרגעסן! קיין מאָל! — ער האָט אַ פּאַטש געטאָן מיט דער ברייטער דלוניע אויף זײַן ברוסט, באַפּוצטע מיט אַ ריי פֿון מעדאַלן און אַנדערע מיליטער צײכנס, – און איך, ווי איר זעט מיר, איך בין אַ מיטגליד פֿון דער קאָמוניסטישער פּאַרטיי. איך בין אַ פּאַרטיינער! פֿאַרשטייט איר, וואָס איך מיין?
— יאָ, יאָ…— האָט זי מיט אַ זויערער מינע געשאָקלט מיטן קאָפּ, פּונקט ווי זי וואָלט געהאַלטן בײַם ברעכן, — כ׳פֿאַרשטיי, וואָס איר מיינט. נאָר פֿאַר מיר זײַט איר קודם־כּל אַ ייִד. און אויב אַזוי, טאָ פֿירט זיך ווי אַ ייִד!
***
נו, וואָס זאָגט איר וועגן אַזאַ מאָדנעם שמועס צווישן צוויי ייִדן — מײַן מאַמען און דעם הויפּט דאָקטער פֿון דעם מיליטער שפּיטאָל, וווּ איך בין געלעגן? צו פֿאַרשטיין, ווי אַזוי האָבן זיי זיך געטראָפֿן, וועגן וואָס איז געגאַנגען די רייד, און וואָס איז פֿון דעם אַרויס, לאָמיר זיך אומקערן צום סאַמע אָנפֿאַנג, ווען מ׳האָט מיך האָספּיטאַליזירט מיט אַ לונגען־אָנצינדונג. געדענקט איר עפּעס אַזוינס? סײַדן איר האָט נישט געלייענט די מעשׂה מיט די „צוויי כּלות“. אין שפּיטאָל האָט מען מיך געבראַכט מיט יענעם לונגען־אַנצינדונג, קוים לעבעדיק! מ׳האָט מיר אוועקגעלייגט אין אַ פּאַלאַטע פֿאַר צוויי קראַנקע, און מ׳האָט מיך געהיילט מיט זעקס אוקאָלן אַ טאָג. זעקס אוקאָלן! דאַכט זיך מיט „פּעניצילין“, איך בין נישט זיכער. זיצן האָב איך שוין נישט געקענט — דער גאַנצער הינטן מײַנער איז שוין געווען צעשטאָכן.
נאָך איידער ווי איינע פֿון די צוויי „כּלות“ — טאָמקע — האָט מיך באַזוכט, האָב איך געהאַט דאָ אַ מער וויכטיקן גאַסט — מײַן מאַמען. זי האָט געקראָגן מײַן בריוו, און מיטן ערשטן אויטאָבוס געאַײַלט זיך צו מיר, זען וואָס טוט זיך מיט מיר, מיט איר קראַנקן סאָלדאַטיק. ווײַזט זיך אַרויס, אַז די בריוו דערגייען זייער שנעל, אַפֿילו אויב מ׳שרײַבט זיי אויף מאַמע־לשון, אויף ייִדיש. יאָ, איר האָט טאַקע גוט פֿאַרשטאַנען: דינענדיק אין דער סאָוועטישער אַרמיי האָב איך געשריבן מײַנע בריוו אויף ייִדיש. נישט אַלע, פֿאַרשטייט זיך, נאָר אַ גרויסע טייל פֿון זיי. ס׳ווענדט זיך צו וועמען דאָס בריוו איז אַדרעסירט געווען.
צו מײַן באָבען למשל, וואָס האָט געוווינט אין מאָסקווע, האָב איך געשריבן אוודאי אויף רוסיש. צו מײַנע עלטערן מערסטנס אויף ייִדיש. וועגן דער צענזור האָב איך אַפֿילו נישט געטראַכט, פּשוט נישט געוווּסט אַז זי עקזיסטירט. מיט חדשים שפּעטער, ווען איך האָב שוין געדינט אין גוואַרדייסק, האָב איך געהערט פֿון אַנדערע זעלנער, אַז די סאָוועטישע אַרמיי פֿאַרמאָגט אַ ספּעציעלע אָפּטיילונג — „מיליטער צענזור“. וואָס טוען די מענטשן, וואָס זיי דינען דאָרט? זיי לייענען פֿרעמדע בריוו, אונדזער בריוו, וואָס מיר שרײַבן. זיי מוזן זיי דורכקוקן איידער מ׳שיקט זיי אַוועק צו אונדזערע משפּחות. צו וואָס? וויסן מיט וועלכער אינפֿאָרמאַציע טיילן מיר זיך מיט אונדזער טאַטע-מאַמעס.
איר מיינט דאָך, אַז איך לאַך? איז טאַקע ניין. אַז אָך־און־וויי צו דעם געלעכטער! די צענזור לעבט און אַרבעט. אָבער אַ רחמנות אויף די צענזאָרן, וואָס זיי דאַרפֿן אויסטײַטשן אונדזערע קאַראַקולעס, אונדזער האַנטשריפֿטן. און ווען עס רעדט זיך וועגן אַן אַנדער לשון, נישט רוסיש, איז דאָך דאָס אַ דאָפּלטע אַרבעט. און אויב איך שרײַב אויף ייִדיש? ווער פֿון זיי קען ייִדיש? נאָר עס אַרט מיר? פֿון מײַנעטוועגן קענען זיי בלינד ווערן, ווען זיי וועלן לייענען מײַן ייִדישע פֿאַרדרייטע האַנטשריפֿט.
הקיצור, מײַן מאַמע איז געקומען, מיך אָנגעשטאָפּט מיט היימישע געקעכצן, געבעקס און פֿרוכטן. און זי האָט אויך געבראַכט בריוו פֿאַר מיר: פֿון מײַן טאַטן און פֿון דעם אָנקל חנן. כאָנקע, ווי איך האָב אים גערופֿן, האָט געוווינט אין ישׂראל און נישט געקענט קיין רוסיש, האָט ער געשריבן אויף ייִדיש אוודאי. בדרך־כּלל, זענען זײַנע בריוו אָנגעקומען צו אונדז אַהיים, און די עלטערן האָבן זיי שוין איבערגעשיקט צו מיר.
צווישן די בריוו, וואָס די מאַמע האָט מיר געוויזן, איז געווען אויך אַ בריוועלע פֿון מײַן קוזינע בתּיה, כאָנקעס איין־און־איינציקע טעכטערל. זי איז עלטער פֿון מיר אויף זיבן יאָר. ווען זי איז נאָך געווען אַ מיידל פֿון אַ יאָר פֿערצן, האָט זי זיך אויסגעלערננט ייִדיש, זאָל זי קענען זיך איבערשרײַבן מיט די קרובֿים אין ראַטנפֿאַרבאַנד, מיט אונדז, הייסט עס. איך און זי האָבן אויך געשיקט פֿאָטאָגראַפֿיעס איינער דעם אַנדערן. ווען זי האָט זיך דערוווּסט, אז איך קלײַב פּאָסט־מאַרקעס, האָט זי כּמעט יעדעס מאָל אַרײַנגעלייגט אין דעם קאָנווערט עטלעכע מאַרקעס פֿון ארץ־ישׂראל.
איך האָב נישט געוווּסט, אַז מײַנע בריוו עפֿנט מען דאָ אויך, אין שפּיטאָל, מיין אין. ווײַל וואָס איז דאָס פֿאַראַ באָרוועסער נאָמער? וואָס איז דאָס פֿאַראַ אָנשיקעניש? וואָס איז זייער עסק? דאָ היילט מען דאָך מענטשן, נישט זייערע מחשבֿות? ווען מײַן מאַמע וואָלט נישט געקומען מיט אַ ביקור־חולים, און ווען דער מיליטער־דאָקטער קאָגאַן וואָלט איר נישט אַרויסגערופֿן האַלטן מיט אים אַ „וויכטיקן שמועס“, ווי ער האָט זיך אויסגעדריקט, וואָלט איך קיין מאָל נישט געוווּסט וועגן די לאַנגע און פאַרדרייטע וועגן, וואָס מאַכן דורך מײַנע בריוועלעך, ביז זיי דערגייען צו מײַנע קרובֿים. אָבער, ווי איר זעט שוין, איז מײַן מאַמע יאָ געקומען צו מיר, און קאָגאַן האָט איר טאַקע אײַנגעלאַדן צו זיך אין קאַבינעט ארײַן.
אין דעם מיליטער־שפּיטאָל איז דאָקטער קאָגאַן געווען זייער א בכּבֿודיקער רופֿא, דער גרעסטער מומחה פֿון די אינערלעכע קראַנקײטן. און נישט נאָר דאָ. אין גאַנץ לעטלאַנד האָט מען געהאַלטן פֿון אים און גערעדט וועגן זײַנע מעדיצינישע הצלחות. מײַן מאַמע זינע האָט עס אוודאי נישט געוווּסט, און איך בין נישט זיכער, אַז דאָס האָט געהאַט בײַ איר אַ ווערדע. בײַ איר איז דער עיקר געווען זײַן אַ מענטש, און דער נאָך שוין די דיפּלאָמען אויפֿן וואַנט. און בפֿרט, וועס עס רעדט זיך וועגן אַ ייִד. קאָגאַן האָט געמאַכט אַ טעות, אַרויסרופֿנדיק מײַן מאַמען אויף אַ שמועס. זינע איז געווען אַ צו האַרטער ניסל פאַר זײַנע געלע פֿון ניקאָטין ציין. ער איז טאַקע געווען אַ גרויסער נאַטשאַלניק, אַ פּאָדפּאָלקאָווניק, אָבער ער האָט קיין אַנונג נישט געהאַט מיט וועמען האָט ער צו טאָן, מיט וועמען האָט ער זיך דאָ פֿאַרפּלאָנטערט.
די מאַמע האָט אָנגעקלאַפּט אין טיר, און פֿון יענער זײַט האָט זיך דערהערט אַ הוסט און אַ וואָרט: „וווידיטע!“ — גייט אַרײַן, הייסט עס. זינע האָט געעפֿנט די שווערע טיר, אַרײַן אינעווייניק און זיך אַרומגעקוקט. וואָס האָט גלײַך צוגעצויגן אירע אויגן, אין צימער איז נישט געווען קיין איין פֿענצטער. אַ גרויסע שווערע טיר, וואָס זי האָט אָקערשט פֿאַרמאַכט נאָך זיך, איז געווען באַצויגן מיט וואַטע־וואָל און באַדעקט פֿון אויבן מיט שוואַרצן לעדער, צוגעניטעוועט צו דער טיר מיט גרויסע טאַמבעקנע טשוועקעס. „דורך אַזאַ איזאָליאַציע קאָן מען נישט הערן וואָס עס טוט זיך פֿון דער צווייטער זײַט טיר,“ — האָט זי אַ טראַכט געטאָן. דער גאַסטגעבער האָט אויף איר געוואָרפֿן אַ שנעלן קוק, און אָפּגעשטעלט אירע געדאַנקען מיט אַן אויסגעשטרעקטער האַנט. ער האָט איר באַוויזן אויף אַ פּראָסטן הילצערנעם שטול:
— זיצט… ע… יאָ, זעצט זיך אַוועק…
וואָס איז דאָס פֿאַר אַ לשון? זינען איז גלײַך נישט געפֿעלן געוואָרן זײַן טאָן. „זעצט זיך אַוועק„. אַ שפּראַך האָט ער! נישט קיין „ביטע“, נישט קיין „גוט מאָרגן“, נישט קיין „אַנשולדיקט“. זיצט און שוין. וואָס האָט ער מורא, אַז זי וועט בלײַבן שטיין? נו, מילא, זאָל מײַנס איבערגיין. זינע האָט זיך אַוועקגעזעצט אַנטקעגן אים, אָבער נאָר אויפֿן סאַמע ברעג פֿון שטול. ווי איינער זאָגט — איך וועל זיך דאָ נישט פֿאַרהאַלטן, איך בין דאָ נאָר אויף אַ ווײַלינקע.
קאָגאַן, וואָס זײַן פֿאַמיליע נאָמען איז ווײַזט אויס געווען אַמאָל „כּהן“, נאָר עס האָט זיך געביטן לויטן רוסישן קלאַנג, איז געזעסן אויף אַ הויכע און א ווייכע קרעסלע, באַצויגענע מיט אַ לעדערנעם געוואַנטל, דעם זעלבן ווי די טיר פֿונעם קאַבינעט. געזעסן און געשוויגן. אין זײַן רעכטער האַנט האָט ער געהאַלטן אַ גוט פֿאַרשאַרפֿטן בלײַער. דעם בלײַער האָט ער געדרייט אַהין און אַהער, ווי ער וואָלט געווען אַ זשאָנגלער אין אַ פּראָווענציאַלן צירק. אין דער לינקער האַנט האָט ער צוגעדריקט צווישן די קורצע, גראָבע און געלע פֿון רויכערן פֿינגער, אַ טײַערן פּאַפּיראָס „קאַזבעק“. דער פּאַפּיראָס האָט נאָך געוואַרט מ׳זאָל אים אָנצינדן.
זינע האָט גלײַך באַמערקט, אַז קיין פֿינגער פֿון אַ כירורג האָט ער נישט. נו מילא, ער איז דאַך נישט קיין כירורג. ער איז אַ פּנים אַ טעראַפּעווט, אַן אינערלעכער מעדיקער. אָנגעטאָן איז ער געווען אין אַ מיליטער מונדיר, ווי עס פּאַסט אַן אָפֿיצער. זינען האָט שוין געעקלט פֿון זײַן אָנטועכץ. זאָל א דאָקטער נישט טראָגן אפֿילו אַ שטיקל ווײַסן כאַלאַטיקל? וואָס פאַר אַ דאָקטער איז ער? ער זעט אויס מער אַ סאַלדאַפֿאָן, איידער אַ דאָקטער. זינע האָט אים שוין „אַרײַנגעשריבן“ אין איר „שוואַרצן טאַשן־בוך“.
— חבֿרטע… ע… אַנטשולדיקט, איך ווייס נישט, ווי מ׳רופֿט אײַך? ווי איז אײַער… ע.. נאָמען?
— איך הייס זינאַידאַ אילקאָוונאַ, — האָט די מאַמע געענטפֿערט זייער בנימוסדיק, – און מײַן פֿאַמיליע נאָמען איז שאַרפֿשטיין. מײַן זון ליגט דאָ בײַ אײַך אין אָטדעליעניע מיט אַ לונגען־אַנצינדונג.
— אַ… יאָ, איך ווייס, איך ווייס… ער שפּירט זיך שוין אַ סך בעסער. ער איז אַ טאַנקיסט, דאַכט זיך מיר. יאָ… ער וועט אינגיכן ווערן געזונט און וועט זיך אומקערן צו דער… נו… ע… יאָ… טאַנקיסטן־שול.
— אַ גרויסן דאַנק אײַך, חבֿר פּאָדפּאָלקאָווניק. יעצט בין איך רויִק. ס׳איז מיר ממש אַראָפּגעפֿאַלן אַ שטיין פֿון האַרצן.
— יאָ, יאָ… אַ שטיין… אַ שטיין?! וואָסער שטיין?
ער איז אַנטשוויגן געוואָרן, אָנגעצונדן דעם פּאַפּיראָס און האָט זיך שטאַרק שטאַרק פֿאַרציט, אָנפֿילנדיק זײַנע לונגען מיט ניקאָטין. פּלוצעם האָט ער זיך פֿאַרהוסט, און דאַן ממשיך געווען:
— אָבער… קהע-קהע…נישט דאָס איז די סיבה, וואָס איך האָב אײַך אַרויסגערופֿן, קרע-קרע… נישט דאָס… איר פֿאַרשטייט, די פּראָבלעם איז…
ער האָט שטאַרק געהוסט און אים איז געווען שווער צו רעדן. האָט ער זיך דווקא פֿאַרציט פֿונעם ציגאַרעט נאָך אַ מאָל.
— איר פֿאַרשטייט, חבֿרטע זינאַידאַ, אײַער זון פֿירט זיך נישט ווי עס פּאַסט פאַר אַ סאָלדאַט. פֿאַר אַ סאָוועטישן סאָלדאַט, מיין איך.
— אַנטשולדיקט מיר ביטע, וואָס ווילט איר זאָגן מיט דעם? וואָס האָט ער שוין אָפּגעטאָן? – זינע האָט פֿאַרביסן די ליפּן.
— וואָס האָט ער אָפּגעטאָן? — קאָגאַן האָט אַרויסגעלאָזט פֿון זײַן מויל און נאָז אַ געדיכטן ווײַסן רויך, — וואָס האָט ער אָפּגעטאָן, פֿרעגט איר? דער זעלנער שאַרפֿשטיין שרײַבט בריוו אויף דער ייִדישער שפּראַך! – קאָגאַן האָט אויפֿגעהויבן זײַן קול, — איר פֿאַרשטייט וואָס איך זאָג אײַך? אויף ייִדיש! דאָס הייסט, אַז זײַנע בריוו זענען געשריבן מיט ייִדישע בוכשטאַבן! פֿון רעכטס אויף לינקס!
— נו, אַבי ער איז געזונט!
נאָר דאָ האָט זי זיך פֿאַרטראַכט. די דיבורים וועגן „ייִדיש“ זײַנען איר נישט געפֿעלן געוואָרן. נאָר שווײַגן? אָפּטרעטן? אירע שׂונאים וועלן נישט דערלעבן ביז דעם! זינע האָט געוווּסט ווי און וואָס צו ענטפֿערן אַזאַ מין פּאַרשוין, וואָס רעדט שלעכטס וועגן איר קינד, וועגן דעם ייִדישן לשון און בכלל וועגן ייִדישקײט. ניין, שווײַגן וועט זי נישט שווײַגן!
— חבֿר דאָקטער! זאָגט מיר, פֿאַרוואָס זאָל ער נישט שרײַבן מיט ייִדישע אותיות? — זינע האָט אויך אַ ביסל אויפֿגעהויבן איר קול, — פֿאַרוואָס זאָל ער נישט שרײַבן אויף ייִדיש? ווי ווילט איר זאָל ער שרײַבן, אויף טערקיש? וואָס איז ער, אַ טאָטער? אַ גרוזינער? דער טאָטער שרײַבט אויף טאַטאַריש, דער גרוזינער אויף גרוזיניש. און מײַן זון, א געזונט אים אין קאָפּ אַרײַן, וועט שרײַבט אויף זײַן מאַמע־לשון, אויף ייִדיש!
דעם וואָרט „מאַמע־לשון“ האָט זינה אויסגערעדט אויף ייִדיש און פּאַמעלעך, ער זאָל פֿאַרשטיין, דער שטיק ייִדישער אַנטיסעמיט. זינע האָט זיך געפֿילט אינמיטן אַ מלחמה — ייִדן קעגן די יוונים. אירע אויגן האָבן געבלישטשעט מיט פֿײַער, קריגס פֿײַער. וואָס מיינט ער זיך, דער פֿאַלשער ייִדעלע? וואָס פֿאַר אַ מומחה איז ער אין בריוו שרײַבן? אוי ס׳אַראַ טעות האָט ער געהאַט, וואָס ער האָט זיך אָנגעהויבן מיט איר. אוי, ס׳אַראַ טעות!
— און נאָך אַ שאלה האָב איך פֿאַר אײַך, — זינע איז שוין אַרויס פֿון די כּלים, — פֿון וואַנען האָט איר זיך דערוווּסט, אַז מײַן זון שרײַבט בריוו אויף ייִדיש? האַ? איר האָט געעפֿנט זײַנע בריוו? וואָס זײַט איר, אַ דאָקטער צי אַ צענזאָר, צו אַלדע רוחות? וואָס פאַר אַ רעכט האָט איר אַרײַנשטופּן אײַער לאַנגע נאָז אין פֿרעמדע בריוו?
— איך… מיר, אונדז… ע… הייסט עס… ע…
קאָגאַן האָט געוואָלט עפּעס זאָגן, אפֿשר אפֿילו דברי־טעם, נאָר קיין איין נאָרמאַלער וואָרט פֿון זײַן גאָרגל איז נישט אַרויס. די פֿרוי האָט אים ווי שטום געמאַכט. זי האָט אים אַזוי צערודערט די געדאַנקען, צעפּלאָנטערט די מחשבֿות, אַז ער האָט פֿאַרגעסן אַלץ, וואָס ער האָט פּלאַנירט איר צו דערקלערן. ער האָט זיך ווידער פֿאַרהוסט, און דאָס מאָל טאַקע אויף אַן אמת. זינע האָט זיך דערשראָקן, אז זי האָט אים קאַליע געמאַכט. נאָר דווקא דער קראַנקער הוסט האָט אים אומגעקערט צו דער ווירקליכקײט. ער האָט זיך אָנגענומען מיט דרייסט און גענומען שיטן מיט פֿראַזעס פֿון זײַן סאָוועטישן לעקסיקאָן:
— אונדזער שפּיטאָל איז אַ מיליטער־שפּיטאָל, און ער איז אַ טייל פֿון דער לעגענדאַרישער סאָוועטישער אַרמיי. און איך, ווי איר זעט, בין אַ סאָוועטישער דאָקטער, און אויך אַן אָפֿיצער — אַ פּאָדפּאָלקאָווניק פֿון דעם מעדיצין קאָרפּוס. אײַער זון, דער זעלנער שאַרפֿשטיין, איז אַ סאָוועטישער סאָלדאַט. און ווי אַ סאָלדאַט, איז ער אונטערגעאָרדענט צו אונדזערע מיליטערישע געזעצן. א סאָלדאַט מוז זיך פֿירן ווי אַ סאָלדאַט, ווי אַ סאָוועטישער סאָלדאַט, מיין איך.
דאָ איז דער דאָקטער אויפֿגעשטאַנען פֿון דער קרעסלע, און מיט אַ וויכטיקן בליק צוגעלייגט:
— אין בין אַ מיטגליד פֿון דער קאָמוניסטישער פּאַרטיי. פֿאַרשטייט איר? אין בין אַ קאָמוניסט.
קאָגאַן האָט צוגעלייגט די רעכטע האַנט צום האַרצן און געשטאַנען פֿול מיט שטאָלץ און געקוקט גלײַך איר אין די אויגן אַרײַן. ער איז זיכער געווען, אַז זײַנע ווערטער וועלן מאַכן אויף מײַן מאַמען אַ גוואַלדיקן רושם. בלאָטע! די מאַמע האָט שוין געטראָפֿן גרעסערע קאָמוניסטן ווי ער.
— מיר אַרט נישט צי איר זײַט אַ קאָמוניסט אָדער אין ווייס נישט ווער! איר זײַט אַ ייִד! און אויב איר זײַט אַ ייִד, טאָ פֿירט זיך ווי אַ ייִד!
זינע איז נישט געוואָרן נתפּאל נישט פון זײַן פּאַרטייקײט און נישט פֿון די אײַזערנע צאַצקעס אויף זײַן קיטעל. מיט אַ זילזול האָט זי אים באַקוקט פֿון קאָפּ ביז די שפּאָגל־נײַע גלאַנצנדיקע שטיוול, גענומען אַן אָטעם, און אַריבער זיך אויסדרוקן לאַנגזאַם און קלאָר, ער זאָל אַרײַנזאַפּן יעדעס וואָרט:
— אַלץ אַ בירגער פֿון ראַטנפֿאַרבאַנד, באַדאַרפֿט איר וויסן, אַז בײַ אונדז, אין אונדזער סאָוועטישן סאָציאַליסטישן היימלאַנד זענען אַלע פֿעלקער גלײַך! — און זינע האָט אָנגעדריקט אויפן „גלײַך“, זאָל נישט זײַן קיין ספֿק וואָס האָט זי אין זינען, — און אויב איר זײַט נאָך אַ פּאַרטיינער צו אַלע גליקן, קענט איר אַוודאי אויף אויסנווייניק אונדזער סאָוועטישע קאָנסטיטוציע. איך בין גערעכט? אין האָב נישט קיין טעות?
— ע… וואָס… וואָס ווילט איר ע… מיט דעם זאָגן? ע… וואָס איז שײַך… ע… די ע… קאָנסטיטוציע?
קאָגאַן האָט אינגאַנצן פֿאַרלוירן די זעלבסט־זיכערקײט און ווידער גע-ע-קעט. איידער ער האָט פֿאַרשטאַנען וואָס און ווען, האָט זינע אַטאַקירט ווידער. איר איז נישט געווען אינטערעסאַנט צי ער האָט וואָס צו ענטפֿערן, צי ניט. זי האָט פֿון אים נישט אָפּגעטראָטן מיט אירע שווערע שאלות:
— איך וויל בײַ אײַך נאָך עפּעס פֿרעגן. זאָגט מיר, ווי אַ ייִד, ווי אַ פּאַרטיינער ייִד, געדענקט איר אפֿשר וואָס שטייט געשריבן אין אונדזער טײַערער סאָוועטישער קאָנסטיטוציע? איך מיין עס וועגן פֿעלקער. אָדער מ׳האָט עס געשריבן נישט פֿאַר אײַך?
— ע… נו… וואָס… ע… וואָס מיינט איר… ע… וועלכע פֿעלקער?
— אַ קלאָג צו אײַך! וועלכע פֿעלקער… איר האָט עס טאַקע נישט געלייענט! דערמאָן איך אײַך. אין אונדזער סאָוועטישער סאָציאַליסטישער קאָנסטיטוציע שטייט געשריבן שוואַרץ אויף ווײַס, אַז יעדער פֿאָלק, — זינע איז געשטאַנען אַנטקעגן דעם דאָקטער ווי אַן אומפֿאַרלענדלעכע סטאַטוע, — יעדער פֿאָלק האָט רעכט אויף אַן אייגענער שפּראַך און אויף אַן אייגענער קולטור. שוואַרץ אויף ווײַס! יעדער פֿאָלק! נישט נאַראָנים האָבן צונויפֿגעשטעלט די דאָזיקע געזעצן און זיי אַרײַנגעשריבן אין דער קאָנסטיטוציע, נישט טיפּשים! דאָס האָט מען געשריבן אין די „הויכע פֿענצטער“ אין מאָסקווע. פֿאַרשטייט איר וואָס איך רייד? אין די הויכע פֿענצטערס!
— אַוודאי… איך ווייס… איך פֿאַרשטיי וואָס איר מיינט… נאָר…
— אויב איר האָט פֿאַרשטאַנען וואָס איך האָב געמיינט, טאָ נעמט אַרויס אײַערע גראָבע פֿינגער פֿון מײַן זונס בריוו! ס׳איז נישט אײַער עסק וואָס און וועמען ער שרײַבט און אויף וועלכער שפּראַך! נישט אײַער עסק!
זינע האָט שוין כּמעט געשריגן אויף קאָגאַנען, וואָס איז געשטאַנען בלאַס ווי די וואַנט. זי האָט זיך אומגעקערט צו דער טיר און האָט שוין געהאַלטן בײַם אַרויסגיין, נאָר דאַן האָט זי באַשלאָסן זיך אויסרעדן ביזן סוף, זאָל ער וויסן, וואָס פֿאַר אַ מיאוסער ראָלע שפּילט ער דאָ אין דעם מיליטער־שפּיטאָל. מיט אַ רויטן פּנים און מיט אַ הייזעריקער שטימע פֿון „האַקן“ אַזוי פֿיל סאָוועטישע פֿראַזעס, האָט זינע געענדיקט איר רעדע:
— חבֿר פּאָדפּאָלקאָווניק קאָגאַן! אויב איר האָט נישט וואָס צו טאָן מיט אײַערע הענט, היילט מיט זיי די קראַנקע סאָלדאַטן! און יעדעס מאָל, ווען איר האָט אַ ביסל פֿרײַע צײַט — לייענט און שטודירט די סאָוועטישע קאָנסטיטוציע!
די מאַמע איז אַרויס פֿון קאָגאַנס קאָבינעט און אַ קלאָפּ געטאָן מיט דער שווערער טיר. אַרויסגייענדיק האָט זי נאָך באַוויזן וואַרפֿן אים אין פּנים „זײַט מיר געזונט“, און דווקא אין ייִדיש. איך בין געזעסן אויף אַ בענקל אין קאָרידאָר, און זיך געוווּנדערט וועגן וואָס האָבן זיי דאָרט גערעדט. די מאַמע האָט מיר אוודאי אַלץ דערציילט. נאָך דעם האָט זי מיך אַרומגענומען מיט אירע וואַרעמע און פֿול מיט ליבשאַפֿט הענט, געגעבן אַ קוש אין קאָפּ, אויסגעווישט די פּאָמאַדע פֿון מײַן שטערן און אַרויס פֿון דעם שפּיטאָל־הויז. זי האָט זיך זייער געאײַלט צו דער סטאַנציע, נישט פֿאַרשפּעטיקן דעם לעצטן אויטאָבוס, וואָס האָט איר אומגעקערט אַהיים, קיין ווילנע.
איר באַזוך האָט געדויערט אינגאַנצן איין טאָג, אַפֿילו נישט קיין מעת־לעת, נאָר פֿאַר מיר איז עס געווען גראָד צו דער צײַט. דאָס האָט מיר זייער פֿאַרשטאַרקט. פֿון מײַן מאַמען, פֿון איר שטאָלצקײט, איר ייִדישער גאווה, האָב איך געשעפּט נײַע כּוחות, ווי פֿון אַ לעבנס־ברונעם.
***
אין האָספּיטל בין איך געבליבן נאָך עטלעכע וואָכן, ביז איך בין געזונט געוואָרן, און כ׳האָב זיך אומגעקערט צוריק אין דער טאַנקיסטן־שול. ביז מײַן באַפרײַונג האָט מיר קיינער נישט געשטערט שרײַבן אויף ייִדיש. קיינער האָט מיר נישט געפֿרעגט קיין קלאָץ־ קשיות וועגן מײַן ייִדישקײט.
The post A letter to my mother (memoirs) appeared first on The Forward.
Uncategorized
Colombian President Gustavo Petro sparks outcry over tweet reading ‘Heil Hitler’
(JTA) — Colombia’s outgoing president, Gustavo Petro, sparked fierce condemnation from Israeli and Latin American leaders after he tweeted the phrase “Heil Hitler” Sunday in response to an op-ed endorsing a candidate in the country’s upcoming presidential election.
Petro, a left-wing president in the final weeks of his term ahead of the country’s June 21 runoff election, posted the Nazi phrase in response to an op-ed supporting right-wing presidential candidate Abelardo de la Espriella.
Petro subsequently defended his use of the Nazi slogan, arguing that he was critiquing the language used by the op-ed’s author, which he said included “fascist phrases.”
His defense came after criticism from Israeli leaders and others who said the “Heil Hitler” comment was inappropriate.
Israel’s ambassador to the United Nations, Danny Danon, called on the Colombian leader to “come to your senses and apologize” before Wednesday, when he is slated to preside over a debate at the United Nations Security Council.
“President of Colombia, @petrogustavo, whatever is going on in your personal life, there are lines that must never be crossed,” Danon wrote in a post on X. “Using Nazi slogans is a disgraceful low from which there is no coming back.”
Israel’s Foreign Ministry also decried the post, writing on X that it was a “total loss of moral compass and an indelible stain on Colombia’s legacy.”
The episode comes amid shifting norms about the use of Holocaust analogies and language in political discourse. After being considered out of bounds for a long time, people on both the right and the left have increasingly shed those norms amid growing political polarization and extremism around the world.
The “Heil Hitler” post was not the first time Petro has landed in hot water for invoking the Holocaust. In the wake of Oct. 7, Petro drew backlash from Jewish and Israeli leaders for likening the actions of Israel to Nazi Germany. On social media, he has repeatedly called political rivals Nazis, including last month when he wrote in a post on X that Israel’s national security minister, Itamar Ben-Gvir, had behaved like a “true Nazi” after he posted videos taunting detained activists from a Gaza-bound aid flotilla.
In 2024, Petro also severed diplomatic ties with Israel, accusing the country of commiting genocide in Gaza, an accusation Israel has denied. Espriella, who was endorsed by President Donald Trump, has vowed to renew diplomatic ties with Israel.
On Monday, 24 Latin American lawmakers signed onto a statement condemning Petro’s rhetoric, warning that his repeated use of references to Naziism risked distorting Holocaust memory.
“The use of references to Nazism must not become a rhetorical tool to discredit political or ideological positions. Democratic leaders have a responsibility to promote a respectful public debate that is conscious of the weight of words,” the statement read.
The statement was initiated by the Coalition of Latin American Legislators Against Antisemitism, which is led by the Combat Antisemitism Movement. The signatories included lawmakers from Argentina, Brazil, Chile, Colombia, Costa Rica, Ecuador, Guatemala, Honduras, Mexico, Panama, Paraguay, Peru, the Dominican Republic and Uruguay.
Shay Salamon, CAM’s executive director of Latin American affairs, said in a statement that Petro’s invocation of the phrase reflected a “troubling record of antisemitic expressions and conduct” by the Colombian leader.
“When a leader uses the authority of his office to stigmatize the Jewish people or trivialize their historic suffering, silence is no longer an option,” Salamon said.
The post Colombian President Gustavo Petro sparks outcry over tweet reading ‘Heil Hitler’ appeared first on The Forward.
Uncategorized
Israel looms large as Maine heads to the polls in Graham Platner’s Senate primary
(JTA) — As Graham Platner wrapped up his campaign for the Maine Democratic Senate nomination Tuesday, he ended it the way he began: by taking aim at AIPAC, the pro-Israel lobby and political funder.
The Democrat’s first online ad, released in August, boasted that, unlike his competitors, he would never get AIPAC’s endorsement because he believed Israel had committed genocide in Gaza. Last week, he suggested that AIPAC funding meant his Republican opponent was “bought and paid for by Benjamin Netanyahu,” drawing allegations of antisemitism from a range of Jewish groups.
Along the way, Platner has courted multiple rounds of controversy over Israel and Jews. And in the race’s final days, new reports about Platner’s past behavior toward women have fueled anti-Israel rhetoric among some of his supporters — and further splintered Democratic support for the oyster farmer and political neophyte whose spirited run for office has alarmed many Jewish leaders.
Now, Mainers are heading to the polls with Israel and antisemitism allegations looming large.
Platner, 41, ran as a populist promising to inject progressive energy into a Senate race where both the incumbent Republican and the establishment Democratic pick, Gov. Janet Mills, are in their 70s. (Mills suspended her primary campaign as Platner soared in polls, but she remains on Tuesday’s ballot.) In an election cycle when anti-Israel rhetoric is surging on the left, Platner — who has Jewish extended family, including a stepbrother who lives in Israel and works on Israel policy issues for the Foundation for Defense of Democracies — embraced the stance by making genocide accusations a key part of his stump speech.
That has earned him support in some corners. In a viral video from a rally over the weekend, a Platner supporter dismissed concerns about his tattoo of the Totenkopf symbol, a skull-and-crossbones image worn by Nazi concentration camp guards, which Platner tattooed over earlier this year amid criticism even as he insisted that he hadn’t known it was a Nazi symbol.
Then the supporter asserted that if Platner had a different tattoo, it would have been a dealbreaker for her: an Israeli flag.
“I don’t support genocide, and he doesn’t either, and that would show that he’s being inconsistent,” the woman told the New York Sun.
The exchange exacted disbelief from some. “Are you kidding me? A tattoo of the Israeli flag is worse than a Nazi symbol?” tweeted Democratic Rep. Josh Gottheimer of New Jersey, who is Jewish. “This should not be welcome in the Democratic Party!”
Pro-Israel donors have responded accordingly, shoring up the war chest of Republican Sen. Susan Collins.
“Susan Collins’s latest financial report just came out. A staggering one-third of her money raised this quarter came directly from AIPAC,” Platner tweeted on June 1. “Senator Collins is bought and paid for by Benjamin Netanyahu, and she votes accordingly.”
Collins has described herself as broadly “pro-Israel” but also recently provided a crucial vote for a measure to end the joint U.S.-Israeli war in Iran. OpenSecrets, the nonpartisan campaign finance information website, confirmed to the Jewish Telegraphic Agency that its analysis of public Federal Election Commission data showed that a third of donations to Collins in the previous quarter were gifts from individuals who used the pro-Israel lobby as an intermediary. Collins also received a small donation directly from the group’s super PAC.
Still, Platner’s tweet ignited sharp criticism for suggesting that AIPAC represented Israeli influence, rather than donations by American supporters of Israel.
The Anti-Defamation League said the remark “invokes classic antisemitic rhetoric” and added, “Such accusations call up the age-old dual loyalty trope that casts Jewish Americans as more loyal to Israel than their own country.”
The Nexus Project, an antisemitism watchdog that is more forgiving of some forms of criticism of Israel than the ADL, also criticized the tweet.
“The insinuation that the government of Israel is ‘buying’ or directly controlling any politician who receives AIPAC funding or any American political donor that donates through a pro-Israel conduit is reductive and wrong,” Jonathan Jacoby, Nexus’ president, told JTA in a statement.
Undeterred, Platner on Saturday again invoked AIPAC while going after a member of his own party: Democratic Sen. John Fetterman of Pennsylvania, a staunch Israel supporter. Fetterman had recently criticized Platner in harsh language, telling CNN, “When I was growing up, if someone had a clear Nazi tattoo on them, you probably could conclude that they’re a Nazi sympathizer.”
Fetterman, Platner said in response, had “become a stooge for AIPAC and the Republican party.”
Reached for comment on the phrasing of his AIPAC remarks, a Platner campaign spokesperson said, “Whether it’s private equity, billionaires, corporations, super PACs, etc., Graham is committed to getting money out of politics.”
Amid the mounting scandals, Platner met with Senate Minority Leader Chuck Schumer last week to shore up support for his candidacy among Democratic leaders. Speaking with reporters afterward, Schumer — who is Jewish, considers himself a leader on fighting antisemitism and had said he would support Platner’s campaign after Mills dropped out — repeatedly dodged questions about his confidence in Platner.
Some anti-Israel voices claim that the criticism reflects a conspiracy by Israel to prevent Platner from taking office.
“If you want a handy list of people who work for Israel, look at everyone criticizing Graham Platner now, especially Democrats,” the progressive influencer Cenk Uygur tweeted on Friday. “I get why Republicans want to tear him down. But Democrats attacking their own candidate only happens when they are ordered to do so by their handlers.”
His supporters, meanwhile, went on the offensive after a report in The New York Times cited multiple ex-girlfriends who said he had engaged in abusive and bullying behavior during their relationships.
The story featured as its most prominent voice Lyndsey Fifield, a Republican operative and former staffer at the conservative Heritage Foundation. In the article, Fifield claimed that Platner had known about his Totenkopf tattoo when he was dating her despite the candidate’s public insistence that he hadn’t recognized its Nazi origins. Platner had called his tattoo “my Totenkopf” while with her, Fifield told the Times, sharing a text in which she referred to the tattoo as a Nazi symbol before Platner said he was aware of what the tattoo represented.
Platner “has a Nazi tattoo on his chest,” Fifield texted her friends last summer, according to the Times. “It’s a Totenkopf … I will personally go campaign for Collins.”
Speaking to Maine’s public radio after the Times story ran, Platner denied Fifield’s claim. In another interview with MS NOW, Platner struggled to sort out the timeline of Fifield’s text to her friends about his tattoo, which occurred before he said he knew about the tattoo’s origins. Reached for comment, a Platner campaign spokesperson pointed to a previous interview the candidate held with JTA, in which he noted his “direct family connection to Judaism” and positive associations with Jewish religious tradition. Platner has also cast doubt on Fifield’s account, alleging that she is the sole source for reports about his knowledge of his own tattoo.
Reached for comment, Fifield told JTA by email, “I’ve been a vocal Zionist since college. I’ve been a proud conservative since then as well. Both of those things were true when I dated Graham.” Fifield is also close with the Jewish conservative commentator Bethany Mandel, with whom she formerly co-hosted a podcast.
To JTA, Fifield added, “If not being an antisemite is enough to fuel a mob of conspiracy theorists, it says something very dark about our culture.”
Some of Platner’s defenders have suggested the Times article was fueled by pro-Israel adversaries. Online, pro-Palestinian commentator Mehdi Hasan called Fifield “an anti-Palestinian racist and bigot,” sharing a tweet of hers in which she mocked the concept of “a Palestinian museum” and wrote, “What are their accomplishments, inventions, or other notable figures apart from terrorists and bombs made from the water pipes Israel gave them to pipe in free water for their people?”
Others have pointed out that the reporter who wrote the article, Katie Glueck, was co-president of Students for Israel at Northwestern University when the chapter won an “Activist of the Year” award from pro-Israel lobbying group AIPAC in 2009.
“The most shocking part of this story is that the NYT had a former AIPAC Activist of the Year (Katie Glueck) write a piece devoted to detailing unsubstantiated claims from a professional Republican activist (Lyndsey Fifield) on how a left Democratic Senate candidate who has promised to take on Israel (Platner) was a lousy boyfriend and sold it as a legit journalistic scoop,” tweeted Marcus Stanley, the director of studies at the Quincy Institute for Responsible Statecraft, an anti-interventionist think tank.
In a statement to JTA, a New York Times spokesperson defended Glueck’s participation in the article.
“Katie Glueck has covered politics for over a decade and is one of the best journalists in media at producing incisive coverage of candidates and campaigns,” the Times’ Charlie Stadtlander wrote in an email. “She approached this article about Graham Platner’s past personal conduct with the same independence she brings to all of her reporting.”
Stadtlander added that the Times stands behind its reporting “of the accounts from Ms. Fifield and the other women, who provided a revealing look at the behavior of a major candidate for the U.S. Senate.”
The drumbeat of criticism has tempered excitement among some Democrats about Platner and his potential to flip a Senate seat. Even California Rep. Ro Khanna, a leading critic of Israel in Congress, offered indirect criticism of Platner and his defenders on CBS News’ “Face the Nation” over the weekend, where he said Platner’s supporters shouldn’t go after his accusers and “should not attack the New York Times reporters who wrote this story.”
“I know those reporters. They’ve written things critical of me. That’s what journalists do,” Khanna said. “Our party doesn’t attack the press. Our party believes that you treat women with equality and respect in all aspects of their lives.”
Still, he continued to signal support for Platner, saying that “he’s taken accountability for that period of his life.” Khanna also spoke at a rally for Platner in Maine over the weekend.
While Platner does not have many prominent Jewish supporters in Maine, and has seen the Jewish Democratic Council of America pointedly withhold its own support of his bid, one of his most visible Jewish allies in the state says he will stand by him.
“I’m still very much in Camp Platner,” Steven Koltai, the chair of J Street Maine who helped organize a Passover seder with the Platner campaign, told JTA following the latest revelations.
Koltai suggested that Platner’s past behavior paled in comparison to the president’s: “Thanks to President Trump, the bar for public office in America has been set at a level that even a subterranean earth worm could overcome.”
Asked about Platner’s comments regarding Collins and AIPAC specifically, he signaled a degree of difference with his candidature: “Of all Senator Collins’s votes, her votes on aid to Israel are very low on my list of complaints about her voting record.”
Platner is expected to sail through the primary. Most recent polls suggest that he and Collins are running neck and neck heading into November.
The post Israel looms large as Maine heads to the polls in Graham Platner’s Senate primary appeared first on The Forward.
Uncategorized
The Yiddishist Yeshiva is open for registration
ס׳האָט זיך לעצטנס געשאַפֿן אַ נײַער סאָרט לייענקרײַז דורך פֿייסבוק, וווּ מע לערנט תּורה אויף ייִדיש צוזאַמען.
אינעם לייענקרײַז, וואָס הייסט „די ייִדישיסטישע ישיבֿה“, לייענט מען חומש מיט רש״י — סײַ אויפֿן אָריגינעלן לשון־קודש סײַ אויף ייִדיש־טײַטש. „די גרופּע איז אָפֿן פֿאַר אַלע מינים מענטשן,“ האָט דערקלערט דער לינגוויסט און ייִדיש־אַקטיוויסט לייזער בורקאָ, וועלכער האָט אָרגאַניזירט די גרופּע. „פֿרויען און מענער, ייִדן און נישט־ייִדן, געי און ׳גלײַך׳. נײַע תּלמידים דאַרפֿן פֿאַרשטיין ייִדיש גוט, אָבער זיי דאַרפֿן נישט האָבן קיין תּורהדיקן הינטערגרונט.“
די גרופּע טרעפֿט זיך יעדן דינסטיק דורך פֿייסבוק. נאָך מער פּרטים אָדער כּדי זיך צו פֿאַרשרײַבן, שטעלט זיך אין קאָנטאַקט מיט בורקאָ, אויפֿן אַדרעס leyzertag@gmail.com אָדער דורך פֿייסבוק.
The post The Yiddishist Yeshiva is open for registration appeared first on The Forward.
