Uncategorized
As landmark Saul Bellow documentary premieres, a look back at his life through the JTA archive
(JTA) — Given his place in the international literary canon, it’s hard to believe that there has never been a widely-released documentary made about the Jewish Nobel Prize winner Saul Bellow.
That’s about to change, as PBS debuts “American Masters: The Adventures of Saul Bellow” on Monday night.
The documentary, which was filmed by Israeli director Asaf Galay between 2016 and 2019 and features what is being touted as the last interview Philip Roth gave before his death in 2018, digs deep into Bellow’s personal life and inspirations. Many know about his successful novels and memorable (usually Jewish) characters, but as the film shows, Bellow had a turbulent personal life that involved five marriages. Several of his closest friends and family members felt betrayed or offended by how Bellow wrote unflattering characters closely based on them. His moderate conservative political leanings put him at odds with the ethos of the 1960s, and some saw his framing of occasional Black characters as racist.
But the film also devotes time to explaining — through interviews with scholars, other novelists and members of the Bellow clan — how Bellow’s deep-rooted sense of “otherness” as the son of Jewish immigrants influenced his work, and how he, in turn, influenced many Jewish American writers who followed him. Roth, for instance, says on camera that Bellow inspired him to create fuller Jewish characters in his own work.
To mark the milestone film, we looked back through all of the Saul Bellow content in the Jewish Telegraphic Agency’s archive. What emerged was a portrait of a leading Jewish intellectual of his time who was deeply invested in the Soviet Jewry movement and Israel, and who was beloved by the American Jewish community — despite his complicated relationship to his Jewishness and his bristling at being called a “Jewish writer.”
The Soviet Jewry movement
Bellow was born in 1915 in Canada to parents with Lithuanian ancestry who first immigrated from St. Petersburg, Russia. In the 1920s, when Bellow was 9, the family moved to Chicago. By the 1950s, the plight of Jews in the Soviet Union — who were forbidden from openly practicing their religion and from emigrating — had become a rallying cry for American Jews. As a 1958 JTA report shows, Bellow was passionate about the issue; in January of that year, he signed a letter to The New York Times about “the purge of Yiddish writers, the refusal of the current Soviet regime to permit a renaissance of Jewish culture and the existence of a quota system on Jews in education, professional and civil service fields.” Other signatories included fellow Jewish writers Irving Howe, Alfred Kazin and Lionel Trilling.
Saul Bellow, Anita Goshkin (his first wife) and their son Gregory Bellow, circa 1940. Bellow’s turbulent personal life involved five marriages. (Courtesy of the Bellow family)
He signed another letter to the Times on the topic in 1965, and in 1969 he circulated an appeal for cultural freedom for Jews to the Soviet Writers Union, getting other prominent writers such as Noam Chomsky and Nat Hentoff to sign. By 1970, the issue had become widely publicized, and Bellow stayed involved, signing onto a petition with several other thought leaders that asked: “Has the government of the Soviet Union no concern for human rights or for the decent opinion of mankind?”
Israel
Like many American Jews, Bellow had complicated feelings on Israel. “If you want everyone to love you, don’t discuss Israeli politics,” he once wrote.
In the 1970s, JTA reports show that he followed Israeli diplomacy closely and was a strong supporter of the Jewish state in the face of international criticism. In 1974, at a PEN press conference, he called for a boycott of UNESCO, the United Nations’ cultural heritage arm that has historically been very critical of Israeli policy.
In 1984, Bellow met with then-Israeli Prime Minister Shimon Peres, who was in the United States on an official state visit.
But Bellow wasn’t a blanket supporter of Israel — in 1979, he signed a letter protesting West Bank settlement expansion that was read at a rally of 30,000 people in Tel Aviv. In 1987, while in Haifa for a conference on his work, Bellow criticized the Israeli government for the way it handled the Jonathan Pollard spy case, bringing up an issue that still reverberates in Israel-Diaspora conversation — and in U.S. politics.
“I think the American Jews are very sensitive to the question of dual allegiance, and it is probably wrong of Israel to press this question because it is one which is very often used by antisemites,” Bellow said.
Nobel Prize
After garnering multiple National Book Awards and a Pulitzer Prize, Bellow won the Nobel Prize in Literature in 1976. JTA’s report on the award noted that Bellow’s most recent book at the time, published right around the time of the Nobel announcements, was a memoir about his 1975 stay in Jerusalem, titled “To Jerusalem and Back.” The report added: “Two of his books, ‘Herzog,’ published in 1964 and ‘Mr. Sammler’s Planet,’ which won him the National Book Award in 1971, have been translated into Hebrew and were enthusiastically received by Israeli critics and public.”
(Bellow wasn’t the only Jew to win a Nobel that year: Milton Friedman won the economics prize, Baruch Blumberg shared the medicine prize and Burton Richter shared the physics prize.)
Bellow, center, with his fifth wife Janis Freedman-Bellow and longtime friend Allan Bloom, who is the subject of Bellow’s last novel, “Ravelstein.” (Courtesy of the Bellow family)
A “Jewish writer”?
The Anti-Defamation League also gave Bellow an award in 1976. According to a JTA report, Seymour Graubard, honorary national chairman of the ADL at the time, said that Bellow “has correctly rejected all efforts to pigeonhole him as a ‘Jewish writer.’ Rather, he has simply found in the Jewish experience those common strains of humanity that are part of all of us — and therein lies his greatness as an American writer.”
Debate over whether or not Bellow should be labeled a “Jewish writer,” and what that meant, dogged him for much of his career. After his death in 2005, at 89, a New York Jewish Week obituary focused on Bellow as “a literary giant who did not want to be bound by the tag of Jewish writer.”
“Mr. Bellow bridled at being considered a Jewish writer, though his early novels, most notably 1944’s ‘The Victim,’ dealt with anti-Semitism and featured characters who spoke Yiddish and Russian,” Steve Lipman wrote.
Bellow’s biographer James Atlas added in the obituary: “He always said he was a writer first, an American second and Jewish third. But all three were elements of his genius. His greatest contribution was that he was able to write fiction that had tremendous philosophical depth.”
In a JTA essay at the time of Bellow’s death, academic and fiction writer John J. Clayton argued: “No good writer wants to be pigeonholed or limited in scope. But he is deeply a Jewish writer — not just a Jew by birth.
“Jewish culture, Jewish sensibility, a Jewish sense of holiness in the everyday, permeate his work.”
—
The post As landmark Saul Bellow documentary premieres, a look back at his life through the JTA archive appeared first on Jewish Telegraphic Agency.
Uncategorized
Anti-Jewish Hate Crimes in New York City Increased 182% During Mamdani’s First Month in Office, Police Data Shows
New York City Mayor Zohran Mamdani delivers a speech during his inauguration ceremony in New York City, US, Jan. 1, 2026. Photo: REUTERS/Kylie Cooper
Anti-Jewish hate crimes in New York City skyrocketed by 182 percent in January during Mayor Zohran Mamdani’s first month in office compared to the same period last year, according to newly released figures from the New York City Police Department (NYPD).
The NYPD’s Hate Crimes Task Force investigated 152 percent more bias-related incidents last month (58) compared to January 2025 (23), the data showed.
There were 31 anti-Jewish hate crimes in the first month of 2026, which accounted for more than half of all the hate crime incidents in January, compared to only 11 anti-Jewish hate crimes in January 2025. Last month’s hate crimes targeted Jews more than any other group, including Muslims (7), Asians (5), Blacks (2), Hispanics (1), and Whites (1). Others were victimized over their sexual orientation (5), religion (3), gender (2), and age (1), according to NYPD statistics.
Approximately 10 percent of New York City residents are Jewish, according to the New York City Council.
Mamdani, a democratic socialist and avowed anti-Zionist, was sworn into office on Jan. 1. Hours later, he formally revoked a series of executive orders enacted by his predecessor to combat antisemitism.
Among the most controversial actions was Mamdani’s decision to undo New York City’s adoption of the International Holocaust Remembrance Alliance’s (IHRA) working definition of antisemitism, a framework widely used by governments and law enforcement around the world to identify contemporary antisemitic behavior. The definition has been widely accepted by Jewish groups and lawmakers across the political spectrum, and it is now used by hundreds of governing institutions, including the US State Department, European Union, and United Nations.
Mamdani, the first Muslim mayor in New York City history, also nullified an order that opposed the campaign to boycott Israel. The boycott, divestment, and sanctions (BDS) movement, which Mamdani openly supports, seeks to isolate Israel from the international community as a step toward its eventual elimination. Leaders of the movement have repeatedly stated their goal is to destroy the world’s only Jewish state.
Mamdani, who has made anti-Israel activism a cornerstone of his political career, is a supporter of boycotting all entities tied to Israel, has repeatedly refused to recognize Israel’s right to exist as a Jewish state; routinely accuses Israel of “apartheid” and “genocide”; and failed to clearly condemn the phrase “globalize the intifada,” which has been used to call for violence against Jews and Israelis worldwide.
Mamdani assumed office amid an alarming surge in antisemitic hate crimes across New York City over the last two years, following the Palestinian terrorist group Hamas’s Oct. 7, 2023, massacre across southern Israel.
Jews were targeted in the majority (54 percent) of all hate crimes perpetrated in New York City in 2024, according to data issued by the NYPD. A recent report released in December by the Mayor’s Office to Combat Antisemitism noted that figure rose to a staggering 62 percent in the first quarter of 2025, despite Jewish New Yorkers comprising a small minority of the city’s population.
The NYPD shared the news about anti-Jewish hate crimes at the end of a press release on Monday that focused mostly on how last month was “the safest January ever” in New York City for gun violence, with the fewest shooting incidents and shooting victims in recorded history.
The city had 40 shooting incidents and 47 shooting victims in January, compared to the previous all-time low of 50 set in 2025. Murders also declined to their lowest level for January, surpassing the previous record of 22 set in 2018 and 2022. There were no murders in Manhattan or Staten Island for the month of January, and the number of murders declined in every single borough in New York.
The NYPD also said that retail theft was down 16 percent in January, burglary was at its lowest ever recorded in history for the month of January, and crime in school safety zones was reduced overall by more than 50 percent. However, reported rapes (167) increased in January compared to last year and transit crime increased for the month by 6.1 percent. Overall major crime reduced 6.7 percent across the city.
January ended with a man ramming his car repeatedly into the Chabad Lubavitch World Headquarters in Brooklyn. The suspect, 36-year-old Dan Sohail, was arrested at the scene and charged with attempted assault as a hate crime, reckless endangerment as a hate crime, criminal mischief as a hate crime, and aggravated harassment.
Uncategorized
The Muppets are my rabbi, and they should be yours
You may have heard the refrain that we live in dark times. It is true.
Just as true is that nothing is as effective at combatting darkness as joy. It is an emotion essential to the art of envisioning better things. Which is why the return of The Muppet Show, for a Feb. 4 half-hour Disney special guest starring Sabrina Carpenter, is such a gift.
The universe of the Muppets is one in which everyone has a nice time, and everyone gets what they deserve. Miss Piggy gets the spotlight, although she sometimes needs to physically fight for it. The Great Gonzo gets every possible opportunity to make mayhem; sure, we’re told that his great passion is stunt work, but we all know that it’s actually chaos.
The guest star gets her pick of the best supporting cast in the world. I dare you to watch Carpenter perform with a chorus of embarrassed featherless chickens and tell me she’s ever been better. Statler and Waldorf, the two heckling old men watching the show from a luxurious private box, get the pleasure of eternal fodder for their own grumpiness.
And the audience: We get joy. Not the sophisticated kind of joy that comes from indulging in a thoughtful, nuanced work of art. Not the giddy, escapist kind that accompanies, say, a binge of Bridgerton. Instead, a quieter and purer form: something like the joy of childhood.
The Muppet Show is for adults, people who might giggle when Carpenter tells Kermit that she turned down a second date with a mystery man to take the guest star gig, then cheerfully confirms that said mystery man is not single. But it’s also for adults who are, perhaps, just a bit tired of being adults. It’s for grownups who find themselves in need of the anarchy that belongs to those who are small and have no responsibilities — a description equally fitting for most children, and most Muppets.
One of the most maligned passages in the Torah describes the starkest form of retributive justice imaginable: “eye for eye, tooth for tooth.” In that eminently silly outline for organizing a functional human society is a kernel of wisdom: When someone does something bad that upsets you, it’s natural to want to retaliate in kind.
What is healthiest, the Muppet Show teaches, is not to ignore that instinct, but instead to honor it in a way that hurts no one. That principle proves fairly easy for the Muppets, who have no teeth and an apparent ability to endlessly regenerate their own eyes, as modeled by Beeker in this special.
But the Muppets’ philosophy of meeting the outrageous with the outrageous, the unhinged with the unhinged and the grouchy with the grouchy has its lessons for us humans, too.
There is such havoc in the world around us, such an arbitrary allocation of justice, such a terrifying sense that the wheels on this thing are about to come off. On The Muppet Show, there’s no “about” about it. The wheels are off; the rules are out the window; the toothless are in charge. There is anarchy outside the theater, in the human world full of horrors, and anarchy within it, in the soft puppet world full of rats performing covers of Top 40 hits with a reluctant pigeon playing keyboards.
We can’t easily fix the world’s troubles, but we can’t ignore the effect they have on us either. To do so is to take a tremendous risk. Any feeling held inside for too long risks exploding, and as many of the Great Gonzo’s tricks demonstrate, explosions tend to make things worse, if occasionally also hilarious.
Instead of risking a conflagration, then, perhaps you might instead take refuge in a safe puppet world, where a frog can get crushed by a door — please refer to what I said about Miss Piggy fighting for the spotlight — and emerge perfectly well, if slightly crumpled.
These days, rage simmers in most of us. We can no more curb this part of our humanity than Statler and Waldorf can curb the Muppets’ inevitable bent toward disorder. But we can treat it with good humor. That’s the greatest good of Muppetland. There, our worst instincts are recognized, but stripped of violence, so we can laugh at them.
If you are Sabrina Carpenter and some Muppets are harassing you, just knock their heads together. If you’re in the audience, go ahead and chortle at them. They’re made of felt, they’ll be fine.
The post The Muppets are my rabbi, and they should be yours appeared first on The Forward.
Uncategorized
“My singing in Yiddish has nothing to do with nostalgia“
ס׳איז לעצטנס אַרויס די אויטאָביאָגראַפֿיע פֿון דער באַרימטער ישׂראלדיקער זינגערין חוה אַלבערשטיין, אויף העברעיִש, וואָס נעמט אַרײַן אַ קאַפּיטל וועגן איר פֿאַרבינדונג צו דער ייִדישער שפּראַך. אָט איז אַן אויסצוג, איבערגעזעצט אויף ייִדיש פון בני מער.
חוהלאַנד
פֿון די ערשטע לידער וואָס איך האָב אָנגעהויבן זינגען אויף ייִדיש, האָב איך געשאַפֿן אַ וועלט פֿאַר זיך. נדבֿ* האָט עס גערופֿן „חוהלאַנד“. עס האָט גאָרנישט צו טאָן מיט נאָסטאַלגיע. מײַנע באָבעס, וואָס איך האָב נישט זוכה געווען צו קענען, האָבן די לידער נישט געזונגען.
בײַ אונדז אין שטוב האָט מען נישט געזונגען אויף ייִדיש – דאָס האָב איך אַליין אויסגעוויילט, און נישט תּמיד פֿאַרשטיי איך מיין אויסוויילונג. אפֿשר איז עס אַ מין פֿאַרעקשנטער פּרוּוו צו לעבן ווי עס וואָלט קיינמאָל נישט געווען קיין חורבן, ווי עס וואָלט קיינמאָל נישט צעשטערט געוואָרן די וועלט, און מענטשן ליבן זיך אין ייִדיש, קינדער שטיפֿן אויף ייִדיש און מיידלעך חלומען אין ייִדיש. אין מײַן אויסגעוויילטער וועלט, גייט דאָס לעבן ווײַטער, העברעיִש און ייִדיש לעבן בשלום און נײַע לידער ווערן געשריבן. אפֿשר דערפֿאַר איז מיר שווער אײַנצולאַדן געסט אין מײַן וועלט. זיי זעען עס נישט און קאָנען במילא נישט פֿאַרשטיין. ייִדיש איז מײַן היימישע פֿאַנטאַזיע.
„רבנו תּם“
מײַנע עלטערן האָבן ליב געהאַט צו הערן יעדן פֿרײַטיק צו־נאַכטס די ייִדישע פּראָגראַם אויפֿן ראַדיאָ, „קול ציון לגולה“. די גאַנצע וואָך האָט מען דאָרטן גערעדט וועגן פּאָליטיק, אָבער פֿרײַטיק־צו־נאַכטס איז געווען איבערגעגעבן דער קולטור. דאָ האָב איך צום ערשטן מאָל געהערט ווי זינגערס טרעטן אויף אויף ייִדיש – קודם-כּל סידאָר בעלאַרסקי, וואָס מײַנע עלטערן האָבן אים גערופֿן „דער נודניק“, ווײַל ער האָט אָנגעצויגען די ווערטער, און דערצו משה אוישער און יאַן פּירס. דער ראַדיאָ האָט אויך טראַנסמיטירט מאָנאָלאָגן פֿון יוסף בולאָוו, דינה האַלפּערן, יאָנאַס טורקאָוו און אידאַ קאַמינסקאַ. אָבער מײַן טאַטנס ליבלינג איז געווען נח נאַכבוש, וואָס האָט געהאַט אַ באַזונדערן אופֿן פֿון דעקלאַמירן, אַ חנוודיק געמיש פֿון אַ דרשה און פּאָעזיע. פֿון נאַכבושס מויל האָב איך צום ערשטן מאָל געהערט דאָס ליד „רבנו תּם“ פֿון איציק מאַנגער, וואָס איז געוואָרן מײַן שלאַגער.
אין דער פּראָגראַם האָט מען אויך געהערט דזשיגאַן און שומאַכער, און מיר אַלע האָבן געהאַלטן אַז זיי זײַנען די שענסטע און די בעסטע. זייערע סקיצעס האָבן מיר אַלע געקענט פֿון אויסנווייניק. מיט אַ סך יאָר שפּעטער, אין 1975, האָב איך אָנטייל גענומען אין אַ טעלעוויזיע-פּראָגראַם לכּבֿוד דזשיגאַן, און געזונגען צוזאַמען מיט אים „רבנו תּם“.
וועגן דעם ליד דערציילט דזשיגאַן אין זײַן אויטאָביאָגראַפֿיע, אַז אין דער צײַט פֿון דער קריג האָט זיך דער קאָמענדאַנט פֿון גולאַג פֿאַרליבט אינעם ליד, און געבעטן זיי זאָלן עס זינגען ווידער און ווידער. צוליב דעם ליד האָבן זיי באַקומען פֿאַרשיידענע פּריווילעגיעס, און אָט בין איך, דרײַסיק יאָר שפּעטער, זוכה געווען דאָס צו זינגען.
צי לערנען זיך צי ניט
מײַן טאַטע האָט גערופֿן זײַנע בני-דור, די וואָס די מלחמה האָט צעשטערט זייער לעבן און זייערע חלומות, „די נישט־פֿאַרענדיקטע סימפֿאָניע“. מײַנע עלטערן האָבן שטאַרק געוואָלט איך זאָל זיך לערנען אין אוניווערסיטעט, און איך אַליין האָב געמיינט אַז ווערן אַ זינגערין איז נישט פֿאַר מיר. דערפֿאַר האָב איך באַשלאָסן צו שטודירן ייִדישע און העברעיִשע ליטעראַטור אין העברעיִשן אוניווערסיטעט אין ירושלים. כ׳האָב געדונען אַ דירה אין בית-הכּרם צוזאַמען מיט מײַן חבֿרטע מרים גאָלדמאַן, וואָס האָט שטודירט יוסטיץ. במשך פֿונעם ירושלימער פֿראָסט און די געהייצטע קלאַסן האָב איך אָפֿט אײַנגעדרימלט. איך האָב יאָ הנאה געהאַט פֿון די לימודים אין דער ייִדישער אָפּטיילונג, אָבער דאָס האַרץ האָט געבענקט נאָך מוזיק. דערפֿאַר האָב איך גערעדט מיטן ראש פֿון די ייִדישע לימודים, חנא שמערוק וועגן מײַנע ספֿקות. ער האָט שוין געוווּסט אַז איך זינג אויף ייִדיש, און געזאָגט אַז אויך דאָס וואָס איך טו איז וויכטיק. דאָס הייסט, איך האָב באַקומען זײַן הסכּמה.
מײַק בורשטיין
נאָכן אָנהייבן שפּילן אין „די מגילה־לידער“ פֿון איציק מאַנגער אין ישׂראל אין 1966 און דעם אַרויסלאָזן דעם ישׂראלדיקן פֿילם „קונילעמל“ אין 1966, איז דער אַקטיאָר מײַק בורשטיין געוואָרן אַן אמתער סטאַר. אונדזער פּראָדוצענט האָט געהאַלטן אַז צוויי זינגערס וואָס זינגען אויף ייִדיש מוזן זינגען צוזאַמען. געזאָגט און געטאָן. מיר האָבן אויסגעקליבן עטלעכע דועטן פֿון מרדכי געבירטיג, וואָס האָט אַזוי שיין געשילדערט זײַנע העלדן: דערוואַקסענע, קינדער און אַלטע לײַט. די גאַנצע ייִדישע וועלט פֿון פֿאַר דער קריג איז אַרײַן אין זײַנע לידער: צוויי קינדער וואָס גייען אין חדר אָן חשק, און חלשן פֿאַר אַ ביסל נאַטור; אַ בחור און אַ מיידל וואָס האָבן מורא פֿאַר דער צוקונפֿט; אַן אַלט פּאָרפֿאָלק וואָס בענקט נאָך זייערע קינדעריאָרן אאַז״וו.
מײַקס טאַטע, פּסחקע בורשטיין, האָט געקענט געבירטיגן, און מײַק אַליין האָט גוט געקענט די לידער, האָבן מיר ביידע רעקאָרדירט געבירטיגס לידער. דער וווּנדערלעכער קאָמפּאָזיטאָר שמעון כּהן האָט באַאַרבעט די לידער, און געקוועלט פֿון דער מוזיק. בכלל, יעדעס מאָל ווען איך האָב רעקאָרדירט ייִדישע לידער, האָט מען געפֿילט אין סטודיאָ אַ מין באַגײַסטערונג, אַזוי ווי אַלע וואָלטן אָנטייל גענומען אין דער געהיימער און הייליקער אַרבעט.
אויף דער הילע פֿונעם אַלבאָם זעט מען אונדז ביידן שטיין אין אַ גאָרטן פֿול מיט בלומען, אָנשפּאַרנדיק זיך אויף אַ בוים – אַזוי יונג זײַנען מיר געווען.
דרײַ ייִדן מאַרשירן אין שאַנז-עליזע
באַלד נאָך דער זעקס-טאָגיקער מלחמה אין 1967 האָט מען מיר אײַנגעלאַדן אַרויסצוטרעטן אין בוענאָס־אײַרעס. פֿאַרשטייט זיך, האָט מען מיר געבעטן זינגען „ירושלים של זהבֿ“ (ירושלים שטאָט פֿון גאָלד), דאָס נײַע ליד פֿון נעמי שמר. אויפֿן וועג קיין אַרגענטינע בין איך געבליבן אַ שטיק צײַט אין פּאַריז, און כ׳בין געפֿאָרן באַזוכן מײַן טאַטנס אַ פֿרײַנד, וואָס האָט געאַרבעט פֿאַר דער מלחמה ווי אַ טריקאָ-וועבער. זײַן נאָמען איז געווען אַבֿרהם סלוכאָצקי, און זײַן צונאָמען – „דער פּאַרטיזאַנער“. זײַן פֿרוי און זײַן זון זײַנען אומגעקומען, און ער איז איינער אַליין אַוועק אין די וועלדער. איך האָב געקלעטערט אומצאָליקע טרעפּ ביז אַ קליינעם בוידעם, וווּ ער האָט געוווינט. ער האָט געהאַט אַ קליינע טריקאָ-מאַשין און געאַרבעט אין דעם וואָס די פּאַריזער ייִדן האָבן גערופֿן דאָס „שמאַטעס געשעפֿט“.
אַבֿרום סלוכאָצקי האָט אײַנגעלאַדן נאָך אַ באַקאַנטן, און מיר זײַנען געגאַנגען שפּאַצירן זאַלבע דריט. איך וועל קיינמאָל נישט פֿאַרגעסןדאָס טײַערע בילד: מיר, דרײַ קליינע מענטשלעך, אײַנהגעהילט אין שווערע שוואַרצע מאַנטלען, גייען אין די גאַסן פֿון פּאַריז, וואָס זײַנען געווען פּרעכטיק באַלויכטן לכּבוד ניטל. מיר זײַנען געגאַנען אָנגאַזשע, איך צווישן די צוויי האַרציקע זקנים, וואָס האָבן שוין געוווּסט אַז אַלבערשטיינס טאָכטער זינגט אויף ייִדיש; צוויי צעבראָכענע מענטשן, וואָס האָבן אַלץ פֿאַרלוירן, דאָס גאַנצע לעבן. און אבֿרום דער פּאַרטיזאַן ווײַזט מיר אָן: „זעסט, חוהלע, דאָס איז אונדזער שאַנז-עליזע.“ יעדעס מאָל, ווען איך זע פֿאַר מיר דאָס בילד, באַווײַזן זיך טרערן אין מײַנע אויגן. דער כּוח פֿון לעבן. אייראָפּע האָט זיי צעבראָכן און געמוטשעט, און זיי שטאָלצירן נאָך אַלץ מיט איר און פֿילן זיך ווי אין דער היים.
„דער פֿעטער עליע“
צוריק פֿון אַרגענטינע האָב איך באַזוכט ניו-יאָרק. איך בין אײַנגעשטאַנען בײַ באַקאַנטע פֿון מײַנע עלטערן אין קווינס. מײַן אויפֿגאַבע איז געווען צו געפֿינען נח נאַכבוש. איך האָב זיך אַרומגעדרייט אין די גאַסן פֿון דער איסט-סײַד, און אין איינעם אַן עלעקטריע־געשעפֿט האָב איך געפֿונען פּלאַטעס פֿון אים. האָב איך געפֿרעגט דעם קרעמער צי ער קען אים, און ער האָט מיר געשיקט אין אַ מושבֿ־זקנים אין סיגייט, ברוקלין. עס איז געווען אַ פֿראָסטיקער אָוונט, און איך בין דאָרטן געפֿאָרן מיט אַ טאַקסי. עס איז געווען אַ מין דאָרף באַזעצט מיט אַלטע ייִדן. נח נאַכבוש איז געווען זייער איבערראַרשט און באַגײַסטערט, און ער האָט מיר געגעבן נאָך עטלעכע פּלאַטעס. אין איינער פֿון די פּלאַטעס האָב איך געפֿונען אַ ליד וואָס האָט מיך באַצויבערט, „דער פֿעטער עליע“ (יורם טהרלבֿ האָט עס איבערגעזעצט ווי „עץ הכוכבים“). דערנאָך האָב איך זיך דערוווּסט אַז דער מחבר פֿון ליד, לייב מאָרגנטוי, לעבט אין ישׂראל, אין דער שטאָט חולון, און מיר האָבן זיך געטראָפֿן.
„צו פרי איז אונדז צו שווײַגן“
נישט איין מאָל האָבן מיר, נדבֿ און איך, גערעדט פֿון אַ פֿילם וועגן ייִדיש. מיר האָבן אַפֿילו אָנגעהויבן פֿילמירן די פֿאַרווערטס־רעדאַקציע אין ניו-יאָרק, אָבער אַזאַ פֿילם קאָסט דאָך אַ סך, און מיר האָבן נישט געהאַט די געהעריקע מעגלעכקייטן. דער חלום פֿון אַ פֿילם וועגן ייִדיש איז כּמעט פֿאַרשוווּנדן, אָבער פּלוצעם איז מיר אײַנגעפֿאַלן: עס זײַנען שוין פֿאַראַן אַ סך פֿילמען וועגן דער ייִדישער שפּראַך, אָבער זעלטן קאָן מען הערן ווי מע רעדט די ייִדישע שפּראַך גופֿא. האָב איך באַשלאָסן, איך וועל גיין צו די לעצטע דיכטערס וואָס שרײַבן ייִדיש אין ישׂראל, און בעטן זיי זאָלן מיר פֿאָרלייענען זייערע שאַפֿונגען, כּדי צו הערן זייער שיינע שפּראַך. און מיט אַמאָל איז דאָס געוואָרן דרינגענדיק. מײַן טאָכטער מאירה און נאָך אַנדערע האָבן מיר געהאָלפֿן, און מיר זײַנען געפֿאָרן און פֿילמירט פֿאַרשיידענע ייִדישע דיכטערס. עס איז געוואָרן אַ מין קליינע פֿילמירטע אַנטאָלאָגיע. מיר האָבן גערופֿן דעם פֿילם „מוקדם מדי לשתוק“ (צו פֿרי צו שווײַגן) גענומען פֿון אַ ליד פֿון בינעם העלער: „צו פֿרי איז אפֿשר נאָך פֿאַר אונדז צו שווײַגן / צו זינגען – איז שוין אפֿשר אויך צו שפּעט“ (פֿונעם ליד „אַ פֿויגל ווען ער שווײַגט“, אינעם בוך „זיי וועלן אויפֿשטיין“).
עס האָט זיך מיר געדאַכט אז מיט דעם האָב איך שוין אָפּגעצאָלט מײַן חובֿ צו ייִדיש, די שפּראַך וואָס איך רוף „מײַן באָבע“. בײַ אונדז, די קינדער פֿון די עולים, איז ייִדיש געווען אַ מיטל זיך צו באַקענען מיט די באָבעס און זיידעס וואָס מיר האָבן קיינמאָל ניט געקענט. דערנאָך האָב איך געפֿילט אַ ביסל לײַכטער, ווי מיר וואָלטן זיך געזעגנט.
„מײַן שוועסטער חיה“
ווען מען האָט פֿילמירט דעם פֿילם האָב איך געלייענט ערגעץ-וווּ אַז אין „בית לייוויק“ אין תּל-אבֿיבֿ וועט פֿאָרקומען אַ וואָרט-קאָנצערט מיט בינעם העלערס פֿרוי, הדסה קעסטין.. פֿאַרשטייט זיך, בין איך אַהין געפֿאָרן. צווישן די לידער וואָס הדסה קעסטין האָט דעקלאַמירט האָב איך געהערט צום ערשטן מאָל „מײַן שוועסטער חיה“, וואָס בינעם העלער האָט געשריבן וועגן זײַן אומגעקומענער שוועסטער. דערנאָך האָבן מיר פֿילמירט בינעם העלער בײַ זיך אין דער היים, און איך האָב געבעטן הדסהן זי זאָל פֿאָרלייענען דאָס ליד. די מינוטן וואָס זי לייענט עס אינעם פֿילם, בעת בינעם העלער זיצט לעבן איר, קאָן מען נישט פֿאַרגעסן. ווען מײַן שוויגער האָט געזען דעם פֿילם האָט זי מיר געזאָגט: „דו דאַרפֿסט שאַפֿן מוזיק פֿאַר דעם ליד.“ ֿ האָב איך זיך געחידושט: ווי אַזוי קאָן מען צופּאַסן אַ מעלאָדיע צו אַזאַ טראַגישליד, וואָס קוים קען מען זיך צוהערן צו דעם? פֿון דעסט וועגן האָב איך געפּרוווּט, און אַזוי איז דאָס ליד געבוירן געוואָרן.
* נדבֿ לויתן איז חווה אַלבערשטיינס מאַן
The post “My singing in Yiddish has nothing to do with nostalgia“ appeared first on The Forward.