Uncategorized
Rabbi Abraham Levy, influential leader among Britain’s Sephardic Jews, dies at 83
(JTA) — British Jews are mourning Rabbi Abraham Levy, who led London’s historic Spanish and Portuguese community for decades, building up multiple institutions serving Sephardic Jews in the process.
Levy died Dec. 24 at age 83, a decade after becoming emeritus spiritual head of the S&P Sephardi Community in London, following a 32-year period serving as the head rabbi.
“He was a man of God. A leader of religious life. And he did it with a great deal of conviction. He was a leader who was courageous and had integrity,” his successor, Rabbi Joseph Dweck, said during a special session held to memorialize Levy during the annual Limmud Festival of Jewish learning in Birmingham, England, which was underway when he died.
Levy had played a role in building the annual festival to its current status when, in its early days in the 1980s, his participation was unusual among Orthodox rabbis. Now, the festival is seen as an exemplar of pluralism.
“It is a huge loss for the whole of Anglo Jewry — he built our collective Judaism,” Dweck said. “He represented the Jewish community with such grace and eloquence. I am not sure how we replace that. When we were not sure what the Spanish and Portuguese custom was there was only one person we would ask — and that was him.”
Born in Gibraltar to an Orthodox family, Levy trained as a rabbi at London’s Jews’ College and also completed a doctorate at London University. He ascended to the top spot in London’s Spanish and Portuguese community in 1980.
During his tenure, Levy was responsible for opening Naima Jewish Preparatory School, the first Sephardi school in London since the early 20th century. He remained until his death the honorary principal of the school, which was located in London’s West End and enrolled a mixture of Anglo-Sephardi Jews, Ashkenazi Jews, and burgeoning numbers of Jews from Iran, Iraq and France in the late 1980s.
Levy is also credited with retaining Orthodox rabbinic ordination in England under the auspices of the Montefiore Endowment, after the body that had ordained him stopped minting new rabbis. He additionally created a leadership program for young Jews whose early graduates included Rabbi Jonathan Sacks, Britain’s chief rabbi for 22 decades and a towering figure in contemporary Judaism.
Rabbi Abraham Levy led the S&P Sephardi Community in England for more than three decades. He is seen in prayer after his retirement. (Courtesy of Rabbi Joseph Dweck)
Rabbi Raphael Zarum, a graduate of the Montefiore rabbinic training program who is now dean of the London School of Jewish Studies, said Levy was gifted at integrating religious and secular ideas. There was, Zarum said, “a natural overlap for him… He would say, ‘We Sephardim do our jobs, we are part of the world and we are also close to our faith.’”
Levy took a lead role in Sepharad 92, the effort by the World Sephardi Federation to commemorate the 500th anniversary of the Jewish expulsion from Spain and Portugal. His role included meeting heads of state and visiting Sephardic communities in Spain and Portugal.
As a member of England’s Council of Christians and Jews, Levy helped to foster positive relations between the faiths. Queen Elizabeth awarded him the OBE, Britain’s second-highest national award, for his interfaith relations work in 2004.
“Rabbi Levy will be profoundly missed, but his message of tolerance and his work toward interfaith dialogue hold enduring lessons for us all,” King Charles said in a statement. He said Levy had been his host when Charles visited the Bevis Marks Synagogue, the largest associated with the Sephardic community, for its 300th anniversary in 2o01.
“I knew him both as a kind and towering figure in his community and as a greatly respected and admired teacher across communities,” the king said in his statement.
Tributes also poured in from elsewhere in England, from British Jews of all backgrounds and even from the deputy mayor of Jerusalem, Fleur Hassan-Nahoum, who was a cousin. Hassan-Nahoum tweeted that Levy was “a great and proud Sefardi leader — who will be greatly missed.”
“Our community mourns the sad loss of Rabbi Dr Abraham Levy,” said the United Kingdom’s chief rabbi, Ephraim Mirvis, in a statement. He “made his mark well beyond the Sephardi community. A committed rabbinic leader and outstanding scholar, he made a deep impact in interfaith relations and education.”
Levy was buried Dec. 26 in a cemetery in Golders Green, a predominantly Jewish neighborhood of London, after a funeral procession that included stops at the Naima school and the Lauderdale Road Synagogue, also part of the Sephardi community. He is survived by a son and four grandchildren.
—
The post Rabbi Abraham Levy, influential leader among Britain’s Sephardic Jews, dies at 83 appeared first on Jewish Telegraphic Agency.
Uncategorized
A tourist’s guide to the vanished Jewish quarter of Warsaw
פֿאַרן חורבן האָבן אין וואַרשע געוווינט אַן ערך 370 טויזנט ייִדן — די גרעסטע ייִדישע שטאָט אין אייראָפּע און די צווייט גרעסטע בכלל נאָך ניו-יאָרק.
נאָך דער מלחמה איז די שטאָט און אירע ייִדישע אײַנוווינער, ווי באַוווּסט, געוואָרן איין גרויסע חורבֿה. דאָס גאַנצע רײַכע ייִדישע לעבן איז געוואָרן שטויב און אַש. אָבער אַ דאַנק די דיגיטאַלישע אַרכיוון, קען דאָס אַמאָליקע ייִדישע לעבן אין וואַרשע ווײַטער עקזיסטירן אין דעם מענטשלעכן דמיון, און מע קען עס ווידער אויפֿלעבן אין אונדזער תּקופֿה. אַ מענטש קען זיך פֿאַרטיפֿן אין די אַמאָליקע וואַרשעווער ייִדישע צײַטונגען, זיך פֿאַרלירן אין דער רײַזע אויף דער צײַטמאַשינקע, און זיך פֿאָרשטעלן אַז מע געפֿינט זיך אין וואַרשע אין 1938.
דאָס איז פֿאַקטיש דער רושם וואָס בלײַבט נאָכן דורכבלעטערן בני מערס נײַ בוך אויף העברעיִש, „מורה דרך: ורשה היהודית 1938“ (אַ וועגווײַזער צו דער ייִדישער וואַרשע, 1938), אַרויס אין 2025 בײַם מאגנס-פֿאַרלאַג. דער געדאַנק הינטער דעם בוך איז גאָר אייגנאַרטיק און אומגעוויינטלעך: צו שרײַבן אַ בוך הײַנט צו טאָג וואָס איז צונויפֿגעשטעלט ווי אַ בוך פֿאַר טוריסטן וועלכע ווילן באַזוכן דעם ייִדישן ייִשובֿ אין וואַרשע אין 1938; און דער „מחבר“ פֿונעם וועגווײַזער איז אַ וואַרשעווער ייִד פֿון יענע יאָרן, וואָס ווענדט זיך צו די דעמאָלטדיקע לייענערס.
בעצם איז דאָס גאַנצע בוך אַ שפּיל פֿון „לאָמיר זיך פֿאָרשטעלן“: אַ געשיכטע-בוך וואָס מאַכט זיך פֿאַר אַ טוריסטיש בוך, וואָס גיט פּרטים וועלכע זענען דעם הײַנטיקן לייענער דווקא אומניצלעך. דאָס שטייט אין שאַרפֿער סתּירה מיטן עצם געדאַנק פֿון אַ טוריסטיק בוך וואָס זײַן ציל איז צו געבן ניצלעכע פּרטים וועגן אַ געוויס אָרט. ווי מער שרײַבט אין דער הקדמה: „כּמעט אַלץ וואָס וועט ווײַטער געשילדערט ווערן אין אָט דעם וועגווײַזער עקזיסטירט ניט הײַנט… דאָס שרײַבן פֿון אַזאַ מין וועגווײַזער איז אויף אַ גרויסן מאָס דערמעגלעכט געוואָרן אַ דאַנק דער וועבזײַט ׳עיתּונות יהודית היסטורית׳ [דער היסטאָרישער ייִדישער פּרעסע].“
ווי יעדער וועגווײַזער פֿון דעם זשאַנער, איז דאָס בוך צעטיילט אויף דרײַ קאַטעגאָריעס: אַלגעמיינע קענטשאַפֿט, ניצלעכע אינפֿאָרמאַציע און די טורן. אויף דער ערשטער קאַטעגאָריע, „אַלגעמיינע קענטשאַפֿט“, קען מען לייענען וועגן דער שטאָטס געשיכטע, איר באַפֿעלקערונג, אירע לשונות, רעליגיע, ווירטשאַפֿט, קולטור, ספּאָרט, אַרכיטעקטור, חיות און פֿלאַנצן. למשל, ניט געקוקט אויף אַלע פּאָליטישע, רעליגיעזע און קולטורעלע מחלוקתן צווישן די וואַרשעווער ייִדן, האָבן זיי כאָטש איין זאַך געהאַט בשותּפֿות: די ייִדישע שפּראַך. ווי עס שטייט אינעם וועגווײַזער, רעדט מען אין דער ייִדישער וואַרשע בעיקר ייִדיש, ווי 88.9% פֿון די ייִדישע אײַנוווינער האָבן אין 1931 דעקלאַרירט. און זיי רעדן זייער אייגענעם ייִדישן דיאַלעקט מיט זײַנע אייגענע טערמינען. אַ באַלעבאָס, צום בײַשפּיל, הייסט אַ „וואַרעט“; אַ פֿינצטערער קאָרידאָר איז אַ „שטשאָנקע“; בכּיוון איז „אינאַמישנע“.
אויף דער קאַטעגאָריע „ניצלעכע אינפֿאָרמאַציע“ אינפֿאָרמירט דער וועגווײַזער דעם לייענער אין וועלכער צײַט פֿון יאָר איז ייִדן כּדאי צו באַזוכן וואַרשע (דער ענטפֿער: פֿרילינג און האַרבסט, ווען מע פֿײַערט דעם „חודש פֿון ייִדיש בוך“). צווישן די אַנדערע שאלות: וווּ אײַנצושטיין; וואָס צו עסן און טרינקען, פֿון אייער קיכלעך ביז וואַסער־פּלעצלעךף וויפֿל קאָסטן פֿאַרשידענע זאַכן? (אַ ייִדישע צײַטונג למשל קאָסט צווישן 10 און 30 גראָשן; אַ קילאָ קעז — 1 זלאָטע); וואָס צו לייענען אויפֿן וועג? פֿון וואָס מע זאָל זיך אָפּהיטן? (פֿון די גנבֿים, פֿאַרשטייט זיך) און ווי אַזוי מע קען אָנקומען קיין וואַרשע. מע לייענט אויך וועגן דעם פֿאַרקער אויפֿן וועג, דער פּאָסט, די בענק, דער פּאָליציי, די פֿײַערלעשערס, די ביבליאָטעקן, און נאָך און נאָך.
אויף דער טורן-סעקציע לייגט דער מחבר פֿאָר זיבן מעגלעכע טורן, למשל: אַ טור פֿונעם פּלאַץ גזשיבאָווסקי דורך דער קראָכמאַלנער גאַס – דער צענטער פֿון „דאָס פּלעצל“ (דער ייִדישער אונטערוועלט), פֿון וואַנען עס שטאַמען די דרײַ מחברים פֿון דער זעלבער משפּחה, י. י. זינגער, יצחק באַשעוויס זינגער און אסתּר קרײַטמאַן, און וווּ עס געפֿינט זיך אויך דער באַרימטער סאַסקי-גאָרטן; אַ טור וואָס דערפֿירט דיך דורך דער באַרימטסטער ייִדישער גאַס נאַלעווקעס, דער האַרץ פֿון ייִדישער וואַרשע, וווּ מחמת דער בליִענדיקער עקאָנאָמיע שפּראָצן דאָרט אויף יעדן שריט און טריט נײַע קיאָסקן פֿון זעלצער און אײַזקרעם; אָדער אַ שפּאַציר וואָס גייט דורכן צפֿונדיקן טייל שטאָט, אַרײַנגערעכנט דורך דער אָרעמער סמאָטשע־גאַס, וואָס ניט געקוקט אויף דעם דלות פֿאַרמאָגט זי דעם שיינעם „מעטראָ-קינאָזאַל“. בני מער האָט אַגבֿ מיט 8 יאָר צוריק טאַקע געשריבן אַ גאַנץ בוך וועגן דער סמאָטשע־גאַס (מאגנס, 2018).
„אַ וועגווײַזער צו דער ייִדישער וואַרשע, 1938“ איז אַ וויכטיקער בײַטראָג צום זשאַנער פֿון פּאָפּולערער געשיכטע, וואָס באַנײַט און באַלעבט די אַמאָליקע שטאָט דורך זײַן אויסנעמיקן פֿאָרמאַט. דער העברעיִשער לייענער וועט געניסן פֿון מערס ברייטער קענטשאַפֿט, הומאָר און טאַלאַנט ווי אַ דערציילער. ס׳איז פֿאָרט אומפֿאַרמײַדלעך, אַז בשעתן לייענען פֿילט מען זיך ווי מע דרייט זיך אַרום אין דער וועלט פֿון שדים און ווי מע ווערט געפֿירט דורך אַ „טויטער שטאָט“. דאָס בוך פּאַסט צום בעסטן פֿאַר די לייענערס וואָס זענען מסוגל אַ ווײַלע „צו סוספּינדירן דעם ספֿק“ און זיך איבערגעבן דער פֿאַנטאַזיע.
נאָכן איבערלייענען דאָס בוך, שטעל איך זיך אַליין די קשיא: וואָס פֿאַר אַ ווירטועלע פֿאַנטאַזיע אין דרײַ דימענסיעס וואָלט די אַלמעכטיקע קינסטלעכע אינטעליגענץ געקאָנט שאַפֿן פֿון מערס בוך? אויף אַזאַ סאָרט אויפֿלעבונג דאַרף מען נאָך וואַרטן.
The post A tourist’s guide to the vanished Jewish quarter of Warsaw appeared first on The Forward.
Uncategorized
Can an Oklahoma Senate candidate attract voters with an ad tossing out AIPAC ‘trash’?
(JTA) —Oklahoma grassroots activist N’kiyla Jasmine Thomas is facing off on Tuesday against centrist Jim Priest in a Democratic Senate race that has become the latest litmus test for progressive politics in a conservative stronghold.
The two candidates are battling at the ballot box for the second time this summer after neither of them secured the needed majority to win the June primary contest. Thomas, a nurse who has been vocal against AIPAC, earned 45% of votes in the June five-person matchup, while Priest, a lawyer and ordained minister, accrued 24%.
Both Thomas and Priest would be underdogs in the general election against Republican candidate Rep. Kevin Hern, who swept his primary and clinched the endorsement of President Donald Trump. Oklahoma hasn’t sent a Democrat to the Senate in more than three decades.
Nonetheless, Tuesday’s runoff will serve as a referendum on the potency of progressivism in a deep-red state, just a week after democratic socialist Angie Nixon knocked out her moderate opponent in Florida’s Democratic Senate primary.
Unlike Nixon, Thomas is not a member of the Democratic Socialists of America. She has, however, openly identified with socialist policies, while her opponent, Priest, calls himself a moderate.
Neither candidate has a wealth of political experience. Priest, 70, made a failed bid for Oklahoma attorney general in 2010 and was previously the CEO of two nonprofit organizations. His campaign priorities center on reducing the cost of living, making healthcare more accessible and inspiring confidence in government.
Thomas, meanwhile, is a 31-year-old citizen of the Chickasaw Nation, who says she represents “the next generation of leaders.” Among her key focuses are women’s health and safety, civil rights and LGBTQIA+ protections. She has also repeatedly pledged to never take money from the American Israel Public Affairs Committee.
Although the pro-Israel lobby has not been involved in this race, a November social media reel showed Thomas pulling a giant red trash bin, adorned with the labels “AIPAC Funds” and “Corporate PAC Funds.” Alongside the reel is a caption that reads, “Just taking out the trash.”
“I am a sole grassroots candidate,” she said in the reel. “And we are not accepting AIPAC or corporate PAC funds. It’s garbage.”
Asked about her rhetoric on AIPAC, Thomas told the Jewish Telegraphic Agency that “My concerns have NEVER been about Jewish people, Judaism, or Israel’s existence,” saying that she instead prioritizes human rights, civilian lives and the accountability of all governments.
Some voters see it differently. David Howman, a 30-year-old Jewish banker in Tulsa, said that although he’s “a fairly progressive Democratic voter,” he considers Thomas’s usage of AIPAC to be “a pretty cheap political tactic.”
“It’s kind of like a little grenade you get to toss out in there,” Howman told JTA.
“If AIPAC were funneling a bunch of money into the Jim Priest campaign, maybe that’s a conversation that is worth having,” he added. “But they’re not even touching this race.”
Though Howman voted for Priest in Tuesday’s runoff, he noted that a different candidate, Troy Green, was his favorite in the June primary.
When asked at a Saturday debate about Israel’s military actions, both candidates confirmed their belief in the existence of a “genocide” in Gaza. Only Priest, however, linked the word to Israel, while Thomas connected it to the actions of Prime Minister Benjamin Netanyahu.
Priest recognized that Hamas “committed atrocities,” noting that “they kidnapped people, they killed people, they tortured people” and that “they should be held accountable.” But he also deemed Israel’s retaliation “disproportionate to the threat.”
“In response, Israel is committing genocide,” he said, accusing the Jewish state of preventing medical supplies and food from getting to people.
Expressing skepticism about both one-state and two-state solutions, Priest declared that “what’s needed is a 24-state solution,” in which the whole Middle East unites “in something like the Abraham Accords.”
The Priest campaign did not respond to JTA’s request for comment.
Thomas, meanwhile, emphasized that “we can be for our Jewish brothers and sisters, and we can be against Netanyahu and what he is doing.”
“He is committing genocide. He is absolutely murdering children,” Thomas said. “We have to stop providing funding for these wars.”
She also backed the International Criminal Court’s decision to issue arrest warrants for Israeli leaders, noting that the U.S. should “not be on the side of another country that we don’t even have any ties to, outside of allyship.”
Thomas had previously refrained from using the word genocide in public statements, instead expressing “solidarity with Palestine” and calling for an end to “unconditional funding of Israel’s military.”
In her response to JTA’s request that she clarify her stances on AIPAC and Israel, Thomas provided a lengthy written statement.
“I stand with my Jewish brothers and sisters against antisemitism, hate and discrimination in all forms,” she said, referring to Judaism as one of the “most enduring faith traditions.”
Reiterating remarks she made at the debate, Thomas noted that “two things can be true at the same time,” and advocated for both the security of the Jewish people and a willingness to criticize “any government, including the current leadership of Israel.”
Thomas also voiced support for a two-state solution, explaining that “both Israelis and Palestinians deserve the opportunity to live in peace, security and self-determination.”
“When I discuss political influence or organizations, my focus is on the broader role of money, lobbying, and special interests in our political system, not on any one religion or community,” she added.
Regardless of who comes out victorious on Tuesday, Howman said that many Democrats will be heading to the ballot box this November with a pessimistic outlook.
“That’s kind of the challenge that we have here in Oklahoma,” he added. “There’s definitely a sense of defeatism on the Democratic side.”
This article originally appeared on JTA.org.
The post Can an Oklahoma Senate candidate attract voters with an ad tossing out AIPAC ‘trash’? appeared first on The Forward.
Uncategorized
How YIVO and Max Weinreich Americanized the Yiddish project
װי אַזױ האָט ייִװאָ געפֿונען אַ נײַע הײם אין אַמעריקע נאָכן חורבן? קלמן װײַזער (יאָרק־אוניװערסיטעט אין טאָראָנטאָ) דערצײלט די דאָזיקע דראַמאַטישע געשיכטע אינעם נײַעם בוך „ייִדיש־װיסנשאַפֿט קומט קײן אַמעריקע“.
לכתּחילה איז דער דערפֿאָלג פֿון ייִװאָ ניט געװען קיין זיכערער. װײַזער דערקלערט: „עס איז װײַט ניט געװען קלאָר פֿאַר די שטיצער און מיטאַרבעטער פֿון ייִװאָ אין די 1940ער יאָרן, צי אַן אָרגאַניזאַציע װאָסער ציל איז געװען צו באַדינען די אינטעלעקטועלע און קולטורעלע באַדערפֿענישן פֿונעם אַלװעלטלעכן ייִדיש־רעדנדיקן פֿאָלק קען זיך אײַנװאָרצלען אין די ביז גאָר פֿאַרשײדענע באַדינגונגען פֿון אַמעריקע נאָך דער מלחמה.“
פֿאַר דער מלחמה האָט ייִװאָ געהאַט אַן „אַמעריקאַנער אָפּטײל“ אין ניו־יאָרק. זײַן ציל איז געװען צו זאַמלען געלט פֿאַרן װילנער אינסטיטוט, כאָטש אײניקע זײַנע מיטגלידער האָבן זיך אָפּגעגעבן אױך מיט פֿאָרשונגען פֿון ייִדישער קולטור און געשיכטע — דער עיקר, אין מיזרח-אײראָפּע.
אָבער דאָס רובֿ אַמעריקאַנער ייִדן האָבן געהאַט אַ קנאַפּן אינטערעס צו ייִדיש און בכלל ניט געהאַלטן פֿון ייִדיש־פֿאָרשונג.
נאָכן חורבן איז ייִװאָ געשטאַנען אױפֿן שײדװעג: צו װערן אַ מין אַרכיװ געװידמעט דעם אַמאָליקן חרובֿ־געמאַכטן ייִדישן לעבן אין מזרח־אײראָפּע אָדער װײַטער צו אַנטװיקלען ייִדיש־װיסנשאַפֿט לטובֿת אַ ייִדישן המשך אין אַמעריקע.
װײַזער ברענגט דעם לײענער אַרײַן אין די הײסע װיכּוחים צװישן די מיטאַרבעטער פֿון ייִװאָ װעגן דער ריכטונג פֿון דער אַרבעט. יודל מאַרק האָט געהאַלטן אַז ייִװאָ דאַרף זיך אָפּגעבן דער עיקר מיטן חורבן־פֿאָרשונג, בעת אַמאָליקע בונדיסטן האָבן געטענהט אַז ייִװאָ דאַרף שטודירן דעם מצבֿ פֿון די ייִדישע מאַסן אין אַמעריקע.
מאַקס װײַנרײַך, דער אינטעלעקטועלער מדריך פֿון ייִװאָ, האָט געהאַט אַן אַנדערע װיזיע. ער האָט געגלייבט, אַז דאָס אַמעריקאַנער ייִדנטום איז מסוגל צו שפּילן די פֿירנדיקע ראָלע אין דער ייִדישער װעלט נאָכן חורבן. אָבער לױט זײַן מײנונג זײַנען די אַמעריקאַנער ייִדן ניט געװען גרײט אויף אַזאַ שליחות. און צוגרײטן זײ דערצו האָבן געדאַרפֿט די פּליטים פֿון מזרח־אײראָפּע.
לױט זײַן װיזיע, האָט זיך ייִװאָ געדאַרפֿט אָפּגעבן ניט סתּם מיט װיסנשאַפֿט, נאָר מיט „װיסן װאָס שאַפֿט“, דאָס הײסט, ייִדיש־װיסנשאַפֿט מוז דערמעגלעכן אַמעריקאַנער ייִדן אָפּצוהיטן זײער ייִדישן מהות און פֿאַרזיכערן ייִדישע המשכדיקײט.
דער שליסל צום דערפֿאָלג פֿונעם ריזיקן פּראָיעקט איז געװען די ייִדישע שפּראַך. ייִדיש האָט געדאַרפֿט דינען װי אַ בריק צװישן דורות ייִדן, אַ גײַסטיקע פֿאַרבינדונג צװישן דער אַלטער און דער נײַער הײם.
צוליב דעם, האָט װײַנרײַך געהאַלטן, דאַרף מען „אױסגױיִשן“ די אַמעריקאַנער ייִדישע אינטעליגענציע און העכערן דעם פּרעסטיזש פֿון ייִדיש אין דער אַמעריקאַנער אַקאַדעמישער װעלט.
אָבער ניט געקוקט אױף װײַנרײַכס באַמיִונגען איז ייִװאָ לכתּחילה פֿאַרבליבן אױף די ראַנדן פֿונעם אַמעריקאַנער ייִדישן הױפּטשטראָם און האָט באַקומען אַ קנאַפּע שטיצע מצד די גרױסע ייִדישע פֿילאַנטראָפּישע אָרגאַניזאַציעס. די באַציִונגען צװישן ייִװאָ און דער אַמעריקאַנער ייִדיש־סבֿיבֿה זײַנען אױך ניט געװען קײן גלאַטיקע.
די נאָרמאַטיװע ייִדישע כּלל־שפּראַך, װאָס ייִװאָ האָט געװאָלט פֿאַרשפּרײטן, האָט אַרױסגערופֿן קריטיק מצד אײניקע ייִדישיסטן. זײ האָבן געטענהט, אַז דער „ייִװאָ־ייִדיש“ איז װײַט פֿונעם עכטן נאַטירלעכן מאַמע־לשון.
אין זײַנע אַרטיקלען אין פֿאָרװערטס האָט יצחק באַשעװיס אױסגעלאַכט אַזעלכע נעאָלאָגיזמען װי „קדמן־ייִדיש“ און „בראשית־ייִדיש“, װאָס װײַנרײַך האָט צוגעטראַכט װי לינגװיסטישע באַגריפֿן פֿאַר פֿאַרשײדענע היסטאָרישע תּקופֿות אין דער אַנטװיקלונג פֿון דער ייִדישער שפּראַך.
אין תּוך איז דער קאָנפֿליקט צװישן ייִװאָ און די ייִדישע ליטעראַטן געװען אַרום דער פֿראַגע, „צו װעמען געהערט ייִדיש?“, דערקלערט װײַזער. דער ציל פֿון ייִװאָ איז געװען צו שאַפֿן אַ נאָרמאַטיװע שפּראַך, װאָס מען קען אױסלערנען װי מען לערנט אַנדערע פֿרעמדע שפּראַכן. אַזױ קען מען פֿאַרזיכערן דעם המשך פֿון ייִדיש אַפֿילו װען קײן לעבעדיקע ייִדיש־רעדנדיקער סבֿיבֿה איז מער ניטאָ.
די סאַמע געשפּאַנטע קאַפּיטלען אין דער געשיכטע פֿון ייִװאָ אין אַמעריקע דערצײלן װעגן דעם קאַמף פֿאַר צוריקבאַקומען די מאַטעריאַלן, װאָס האָבן אַ מאָל געהערט צום װילנער ייִװאָ.
טײלװײַז האָבן די נאַציסטן זײ געבראַכט קײן דײַטשלאַנד פֿאַרן אַרכיװ פֿונעם אַנטיסעמיטישן „אינסטיטוט פֿאַר פֿאָרשונגען פֿון דער ייִדן־פֿראַגע“”. נאָך דער מלחמה זײַנען די דאָזיקע מאַטעריאַלן אַרײַנגעפֿאַלן אינעם רשות פֿון דער אַמעריקאַנער מיליטערישער אַדמיניסטראַציע אין דײַטשלאַנד.
כּדי צוריקצוקריגן די דאָזיקע מאַטעריאַלן איז געװען אַ גװאַלדיקער אױפֿטו פֿון װײַנרײַך און זײַנע מיטאַרבעטער, צװישן זיי — לוסי שילדקרעט (דאַװידאָװיטש), װאָס האָט שפּעטער זיך קונה־שם געװען װי אַ חורבן־פֿאָרשערין. לױטן געזעץ האָט די אַמעריקאַנער מיליטערישע אַדמינסטראַציע געדאַרפֿט צוריקגעבן די געראַבעװעטע מאַטעריאַלן צו פּױלן אָדער סאָװעטן־פֿאַרבאַנד. אַן אַנדער פּרעטענדענט איז געװען דער העברעיִשער אוניװערסיטעט אין ירושלים.
װײַנרײַך האָט אױסגענוצט זײַנע קאָנטאַקטן אין די אַמעריקאַנער הױכע פֿענצטער און אין 1947 האָט ייִװאָ צוריקבאַקומען זײַנע מאַטעריאַלן. עס האָט זיך אים אױך אײַנגעגעבן פֿאָרצושטעלן ייִװאָ װי אַ יורש פֿון אַנדערע קולטורעלע אַנשטאַלטן אין װילנע, און ייִװאָ האָט אױך באַקומען די אוצרות פֿון דער סטראַשון־ביבליאָטעק און דער „ווילנער יידישער היסטאריש-עטנאגראפישער געזעלשאפט אויף דעם נאמען פון ש. אַנ־סקי.
דאָס צװײטע קאַפּיטל פֿון דער דאָזיקער געשיכטע איז פֿאָרגעקומען נאָכן פֿאַנאַנדערפֿאַל פֿונעם סאָװעטן־פֿאַרבאַנד אין די 1990ער יאָרן. דעמאָלט האָט מען אַנטדעקט אַ היפּשע זאַמלונג פֿון פֿאָנדן פֿון ייִװאָ אין ליטע, װאָס אַ ליטװישער ביבליאָגראַף האָט פֿאַרבאַהאַלטן אין אַ מאַגאַזין פֿון דער מלוכישער ביכער־קאַמער.
דאָס מאָל האָט ייִװאָ געדאַרפֿט פֿאַרהאַנדלען מיט דער רעגירונג פֿון דער ליטװישער רעפּובליק, װאָס איז אָקערשט געװאָרן אומאָפּהענגיק. סוף־כּל־סוף איז מען געקומען צו אַ פּשרה, און איצט קען מען נוצן די דאָזיקע מאַטעריאַלן אינעם דיגיטאַלישן פֿאָרמאַט.
װײַזערס געשיכטע פֿון ייִװאָ איז אַ געשפּאַנטע און באַלערעװדיקע לעקטור. מאַקס װײַנרײַך איז ניט געװען דער אײנציקער צװישן די אײראָפּעיִשע ייִדישע פּליטים װאָס האָט געפֿונען אַ נײַע הײם אין אַמעריקע און אױפֿגעבױט דאָ אַ הצלחהדיקעע קאַריערע. אָבער ער איז אפֿשר געװען דער אײנציקער, װעמען עס האָט זיך אײַנגעגעבן ניט נאָר ממשיך צו זײַן זײַנע אײגענע פֿאָרשונגען, נאָר אױך װידער אױפֿצובױען אַ גאַנצע װיסנשאַפֿטלעכע אינסטיטוציע אױפֿן נײַעם אַמעריקאַנער באָדן, װאָס פֿאַרבלײַבט אַקטיװ ביזן הײַנטיקן טאָג.
The post How YIVO and Max Weinreich Americanized the Yiddish project appeared first on The Forward.
