Uncategorized
Sophie is 85 and survived the Holocaust. Caroline is 29 and new to NYC. Here’s how they became fast friends.
(New York Jewish Week) – It’s a sunny Wednesday afternoon, and Sophie Turner Zaretsky has laid out a tray of fruit and cookies, eagerly awaiting her friend Caroline Crandell. When Crandell arrives at Zaretsky’s Upper West Side apartment, just a few minutes after their scheduled meeting time of 3 p.m., the two break into smiles and embrace.
The two women have been meeting every few weeks since the fall of 2022. Like any pair of friends, they discuss everything that’s going on in their lives and families, as well as current events and their favorite spots in the city. But unlike most friendships, there’s a 56-year age gap between the two: Zaretsky, a Holocaust survivor and retired radiation oncologist, is 85, while Crandell, a software engineer, is 29.
“We just talk,” Zaretsky told the New York Jewish Week as she poured tea for Crandell and a reporter. “Whatever comes into our head.”
“She knows all about my dating life,” Crandell added. “I get a lot of advice, which is helpful.”
The pair were matched through the “Caring Calls” initiative, a flagship program of the Wechsler Center for Modern Aging at the Marlene Meyerson JCC Manhattan on the Upper West Side. The program was created during the pandemic to help seniors combat isolation. It enlists some 130 volunteers to reach out to everyone over 70 who has attended any type of program or event at the JCC in recent years. Most of the check-ins happen over the phone: Volunteers call a few times a year to say hello and offer everything from tech support to grocery shopping assistance.
“We want to be there for our community as folks age,” Susan Lechter, the director of the Wechsler Center, told the New York Jewish Week. “No one should be lonely in this world. If we can make a difference in any way, we want to be there for our community.”
And some of these relationship blossom into something deeper. Seniors can request a “buddy” for regular phone calls; according to the Wechsler Center, there have been 140 “buddy” matches so far.
When Zaretsky first heard from Caring Calls last fall, she had a specific request: She wanted to be matched with a young person as a buddy. “I talk to old people and I’m tired of hearing about all the issues and problems with aging,” Zaretsky quipped. “I have my own issues; I don’t want to hear anybody else’s.”
Given that most of the Caring Calls volunteers are middle-aged or older adults, Lechter knew exactly whom to tap: Crandell, who was living by herself in a fifth-floor walkup on the Upper East Side, having arrived in New York via California during the Omicron wave of January 2022. In order to meet new friends, Crandell had enrolled in intramural soccer at the JCC, and she also had inquired about volunteer opportunities there.
“My family is very far away and I haven’t had any living grandparents for a long time. I didn’t know anyone when I moved here,” Crandell said, explaining her interest in the Caring Calls program. “I think it’s good to have different generations and different perspectives come together.”
Matched by Lechter, the pair first spoke in October of last year and they hit it off immediately. “I think we spoke for like an hour,” Crandell said, recalling how they bonded over their dislike of cooking and exercise. “By the end of the call we said to each other, ‘Let’s not do the call thing. Let’s meet up.’ I came over a few days later and we’ve been getting together every few weeks ever since.”
Turner Zaretsky and Crandell get together every few weeks at Turner Zaretsky’s Upper West Side apartment, pictured here on May 10, 2023. (Julia Gergely)
The particular afternoon of the New York Jewish Week’s visit, Crandell had brought over a new blend of tea to try. Over their beverages, the two women share lipstick and book recommendations, and swap stories about their childhoods — which were, not surprisingly, vastly different from one another’s.
Zaretsky, born Selma Schwarzwald in 1937, had grown up in hiding in Lvov, Poland; she and her mother posed as Catholics in order to avoid deportation to the Belzec killing center. She moved to England with her mother in 1948, when she was 10, and wasn’t told she was Jewish until she was a teenager.
“It was terrible,” she said of moving from Poland to England. “It’s very hard to be a refugee when you don’t know the language. You feel stupid. You don’t have the narrative. I didn’t have the narrative for England and I didn’t have the narrative for being Jewish.”
After attending medical school in England, Zaretsky moved to New York in 1963 for her medical residency at Montefiore Hospital in the Bronx, and found herself alone in a brand new city. In 1970, she married David Zaretsky.
Though the JCC initiative is the first time either Zaretsky or Crandell have participated in a formal matching program, Zaretsky has a history of “adopting” people who look like they might need it. A number of years ago at a dinner at the United Nations, which she attended in place of her son who often worked with the organization, Zaretsky was seated next to the ambassador from Malta. “He didn’t know people in New York, so being the Jewish mother that I am, I had to introduce him to everyone to make sure he could live a good life here,” she said. They’re still friends to this day, Zaretsky said, and she has been known to advise him on certain geopolitical issues when the General Assembly meets.
“I have found that young people nowadays are so educated and so aware, but they still need a little bit of TLC — at least this one does,” Zaretsky said, nodding towards Crandell. “But I do, too.”
Indeed, former U.S. Surgeon General Vivek Murthy has described a “loneliness epidemic” that peaked, not surprisingly, at the height of the pandemic. Older adults, disproportionately women, have been especially vulnerable, although a Harvard studying 2021 found that older teens and young adults were the hardest hit by the social isolation brought on by the pandemic.
“I feel like in the society we live in right now, isolation and disjointed community is common,” Crandell said. “Everything’s online, every single person has been affected by technology and feeling pretty isolated, no matter what age. Any opportunity to meet people in person or just connect with someone goes a long way.”
This type of relationship is exactly what the program aims to achieve, said Lechter. “We were determined to create more intergenerational opportunities,” she said. “We’re hoping that it becomes more frequent.”
By the time Crandell needs to head to her soccer game, several hours have passed. “I come thinking I’m just stopping by, but it turns out we have hours of things we need to discuss,” Crandell told the New York Jewish Week. “I always lose track of time.”
Like any good Jewish mother, Zaretsky sends her off with a care package of snacks to take home and a plan for when they’ll meet up again — this coming Friday, for Shabbat dinner.
—
The post Sophie is 85 and survived the Holocaust. Caroline is 29 and new to NYC. Here’s how they became fast friends. appeared first on Jewish Telegraphic Agency.
Uncategorized
Shtetl memoirs of a young Yiddish writer Rokhl Feygenberg now in English
רחל פֿײגענבערג (1885־1972) איז געװען קנאַפּע צװאַנציק יאָר װען אירע זכרונות זײַנען אַרױס אין דרוק. דאָס איז געװען דער אָנהײב פֿון איר לאַנגער קאַריערע אין דער ייִדישער און העברעיִשער ליטעראַטור. איצט איז דאָס דאָזיקע מערקװירדיקע װערק אַרױס אױף ענגליש אין דער איבערזעצונג פֿון תּמרה העלפֿער, באַטיטלט „דער געדרײטער שליִאַך“.
פֿײגענבערג האָט זיך גענומען פֿאַר שרײַבן זכרונות אינעם עלטער פֿון פֿופֿצן יאָר. צו יענער צײַט איז זי שױן געװען אַ יתומה און האָט געהאַט פֿאַרלאָזט איר הײמשטעטל לובאַן אין דער מינסקער גובערניע (הײַנט אין בעלאַרוס) און געלעבט בײַ דער מומען אין אָדעס.
דאָס איז געװען דער סוף פֿון דער גליקלעכער תּקופֿה אין רחלס לעבן, װאָס זי האָט פֿאַרבראַכט בײַ דער טאַטע־מאַמע אינעם שטעטל. „שױן לאַנג האָט מיך מײַן האַרטער מזל פֿון דער הײם פֿאַרטריבן. װי אַ פֿאַרװאָגלטער װאַנדערער אין אַ פֿינצטערער נאַכט בלאָנדזשע איך אַרום און קאָן זיך קײן אָרט [ניט] געפֿינען,“ באַקלאָגט זי זיך אין די ערשטע שורות פֿון „די קינדער־יאָרן“, דעם בוך זכרונות, װאָס איז אַרױס אין װאַרשע אין 1909. (די ענגלישע איבערזעצונג באַזירט זיך אױף דער ערשטער פּובליקאַציע אין המשכים אין דער פּעטערסבורגער מאָנאַטשריפֿט „דאָס לעבן“, װאָס איז אַ ביסל אַנדערש פֿונעם בוך).
פֿײגענבערג האָט פֿאַרמאָגט אַ היפּשן ליטעראַרישן טאַלאַנט און אַ פֿײַנעם פּסיכאָלאָגישן חוש פֿאַר מענטשלעכע מאָטיװן און געפֿילן. זי מאָלט אױס אַ גאַנצע רײ פּאָרטרעטן פֿון מענער און פֿרױען פֿון איר משפּחה, אָנהײבנדיק פֿון דער עלטער־באָבען. זײ קומען אַרױס לעבעדיק און פֿריש אַפֿילו װען זי דערצײלט װעגן יענע עלטער־באָבעס און ־זײדעס, װאָס זי האָט פּערזענלעך ניט געקענט.
אָט למשל באַשרײַבט זי איר באָבען און אירע באַציִונגען מיט דעם זײדנס משפּחה: „מײן באָבעס שװעגערינס האָבן ניט געשעצט מײַן באָבעס שײנע שװאַרצע אױגן מיט די שײנע לאַנגע ברעמען, מיט אירע לאַנגע שװאַרצע האָר, מיט צװײ בליִענדע באַקן, אַזױ װי רױזן. […] זײ האָבן נאָר געקוקט אױף דעם, װאָס זי איז אַ שװאַרצע. אַ װײַס פּנים, װײַזט אױס, האָט מען דעמאָלט געשטעלט העכער פֿון שװאַרצע גלאַנצנדיקע אױגן. נאָר מײַן באָבע, גלױב איך, האָט גאָר ניט געװוּסט, אַז זי האָט שײנע אױגן, קײנער האָט איר דאָך געװיס דאָס קײן מאָל ניט געזאָגט, און זי אַלײן האָט אױך װײניק צײַט געהאַט צו קוקן זיך אין שפּיגל.“
מײדלװײַז איז רחל שױן געװען געװױר, אַז די צײַטן בײַטן זיך און די אַלטע מידות גײען אַװעק. איר משפּחה האָט אַ מאָל געהערט צו די סאַמע פּני פֿונעם שטעטל. װי עס פּאַסט פֿאַר זײער שטאַנד, האָט דער מאַמעס רײַכע עלטערן געמאַכט פֿאַר זײער טאָכטער אַ שידוך מיט אַ חתן אַ למדן.
אָבער קײן סך גליקן האָט דאָס ניט געבראַכט: „דער מאַן איז אַ געלערנטער און זיצט און טראַכט פֿון הױכע װעלטן, און דאָ אױף דער ערד איז ער אַ דעמאָקראַט ביזן לעצטן קאַפּ בלוט און טראַכט נאָר װעגן טובֿת־הכּלל, און זי, די פֿרױ, איז אַ שטאָלצע אַריסטאָקראַטקע און חלומט פֿון רײַכקײט און כּבֿוד.“ דער טאַטע איז אַװעק פֿון דער װעלט גאַנץ פֿרי און האָט קױם איבערגעלאָזט אַ שפּור אינעם טאָכטערס זכּרון.
רחל האָט זיך אױסגעלערנט לײענען און שרײַבן אױף ייִדיש און העברעיִש, און ייִדישע ביכלעך זײַנען געװאָרן בײַ איר דאָס גרעסטע פֿאַרגעניגן. די גאַנצע װאָך איז זי געװען פֿאַרטאָן אין דער מאַמעס קראָם, אָבער „דער שבתדיקער טאָג פֿלעגט מיר געבן קרעפֿטן אױף אַ גאַנצע װאָך. […] אין אים פֿלעג איך געפֿינען אַלצדינג, װאָס עס פֿלעגט מיר פֿעלן אַ גאַנצע װאָך רו, שלאָף, גוטן עסן, שפּאַצירן מיט מײַן רײַכער חבֿרטע, און דערהױפּט פֿלעג איך האָבן פֿאַרגעניגן פֿון לײענען. דאָס לײענען איז געװען בײַ מיר מײַן גאַנץ לעבן.“
די שבתדיקע לעקטור האָט געהאַט אַ באַשטימטן סדר: „פֿריִער די סדרה, דערנאָך דעם ‘נחלת־צבֿי’ [קבליסטישע פּירושים אױף דער פּרשה פֿון דער װאָך], דערנאָך שטיקלעך ‘שבֿט־מוסר’ [זאַמלונג פֿון מדרשים און סיפּורים], און זומער פּרק [פֿון פּרקי־אָבֿות] אָדער װינטער ׳ברכי נפֿשי׳ [תּהילים ק”ד]“.
נאָך דעם פֿלעגט זי זיך נעמען פֿאַר מעשׂה־ביכלעך, װאָס האָבן דערצײלט װעגן אַמאָליקע צדיקים און רבנים. איר לײענען האָט צוגעצױגן אַנדערע פֿרױען: „איך פֿלעג אַ מאָל שבת זיך אַװעקזעצן בײַ דער מומע זלאַטע אױפֿן גאַנעק, און לעבן מיר אַ היפּש ביסל װײַבער, און פֿלעג זײ דערצײלן מעשׂיות“.
דאָס לײענען האָט רחלען געהאָלפֿן אַנטװיקלען אַן אײגנאַרטיקן ליטעראַרישן סטיל, װאָס איז הײמיש, אַ ביסל נאַיִװ אָבער אױך גאַנץ שאַרפֿזיניק. פֿון פֿרומע מעשׂה־ביכלעך איז זי אַריבער צו שמרס פּאָפּולערע ראָמאַנען. זײ האָבן שטאַרק אױפֿגערעגט איר יונגן כּוח־הדמיון: „דאָס לײענען די אַלע גראָבע ביכער האָט מיר צעמישט דעם קאָפּ. איך בין געװאָרן װי משוגע. איך האָב געװאָלט זיך אין עמעצן פֿאַרליבן, און נאָך אין װעמען! נאָר אין אַ סטודענט אָדער אַ דאָקטאָר […] פֿון קײן אַנדערע האָב איך גאָר ניט געװאָלט טראַכטן.“ דאָס קלײנע שטעטל איז איר געװאָרן שמאָל און זי האָט געחלומט װעגן אַ גרױסער שטאָט.
דער דאָזיקער חלום איז מקוים געװאָרן אַנדערש װי זי האָט זיך פֿאָרגעשטעלט. װען זי איז געװען אַרום פֿערצן יאָר אַלט, איז איר מאַמע געשטאָרבן נאָך אַ לאַנגער לונגען־קראַנקײט. די באָבע האָט זי אַריבערגעבראַכט צו דער מומע קײן אָדעס. רחל האָט דעמאָלט געזאָגט צו זיך: „גענוג חלומען, גענוג לעבן מיט פֿאַנטאַזיע, איך װעל שױן קוקן אױף דעם לעבן מיט אָפֿענע אױגן.“
תּמרה העלפֿער האָט דורכגעמאַכט אַ גרונטיקע פֿאָרשונג כּדי צוצוגרײטן די איבערזעצונג. אין דער הקדמה האָט זי באַשריבן די היסטאָרישן אומשטאַנדן סײַ פֿון פֿײגענבערגס לעבן און סײַ פֿון איר הײמשטעטל לובאַן. דער ענגלישער סטיל פֿון דער איבערזעצונג איז פּונקט אַזױ קלאָר און הײמיש װי דער ייִדיש פֿונעם מקור. פֿײגענבערגס זכרונות זײַנען אי אַ װיכטיקער היסטאָרישער דאָקומענט אי אַ רירעװדיקע פּערזענלעכע געשיכטע, װאָס אַנטפּלעקט די נשמה פֿון אַ באַגאַבטער ייִדישער פֿרױ אױפֿן שװעל פֿונעם צװאַנציקסטן יאָרהונדערט.
The post Shtetl memoirs of a young Yiddish writer Rokhl Feygenberg now in English appeared first on The Forward.
Uncategorized
Old Hasidic stories with a new twist
הײַנט באַטראַכט מען די חסידישע באַוועגונג ווי אַ זײַטיקע גרופּע, אָבער מע פֿאַרגעסט, אַז פֿאַרן חורבן איז חסידיזם געווען די הויפּט־פֿרומע באַוועגונג בײַ די ייִדן אין מיזרח־אייראָפּע, און ווײַט נישט קיין קליינער קולט. אַפֿילו מיט דער וואַקסנדיקער אַסימילאַציע פֿון די ייִדן פֿאַר דער צווייטער וועלט־מלחמה האָט מען זיך סײַ פּאָליטיש, סײַ קולטורעל, געדאַרפֿט רעכענען מיט די חסידישע ייִדן און זייער השפּעה.
אין דער מאָדערנער ייִדישער ליטעראַטור האָט די חסידישע פֿאָלקס־מעשׂה אויך משפּיע געווען אויפֿן אופֿן פֿון דערציילן אַ מעשׂה, נישט נאָר ווי מע געפֿינט אין י. ל. פּרצעס ווערק „חסידיש“, נאָר אויך בײַ אַ שלל ייִדישע שרײַבער במשך פֿון עטלעכע דורות. די פּרץ־טראַדיציע פֿון באַאַרבעטן און איבערדערציילן חסידישע מעשׂיות פֿאַר אַ נײַעם עולם אין אַ נײַערער צײַט האָט זיך אָנגעהאַלטן ביז אונדזערע טעג. די דאָזיקע פֿאָלקס־ליטעראַטור אויף ייִדיש, די שפּראַך, אין וועלכער מע האָט זיי, לכתּחילה, דערציילט, פֿאַרמאָגט אוצרות, וואָס מע קען נישט געפֿינען אין אַנדערע שפּראַכן, און פֿון דעם גרויסן קוואַל האָט מען געשעפּט.
פֿאַרן פֿאָלקלאָריסט איז אַן עובֿדה בײַם לייענען די מעשׂיות — צו דערקענען, וועלכע עלעמענטן זענען פֿאָלקישע, און וועלכע „מאָדערנע“. די ליטעראַטור־קריטיק באַהאַנדלט סײַ די טראַדיציאָנעלע מעשׂיות, און סײַ די מאָדערנע באַאַרבעטונגען, און ביידע מינים האָבן זייער אייגענעם כאַראַקטער און זענען ווערט אַ טיפֿערן אַנאַליז.
עס דערמאָנט זיך אַן אַרטיקל אין אַ חב״ד-פֿרויען זשורנאַל אויף ענגליש אין די 1990ער יאָרן, וואָס האָט געוואָרנט אַ לייענערין, זי זאָל אויסמײַדן פּרצעס חסידישע „פֿאָלקס־מעשׂיות“, ווײַל כאָטש זיי זעען אויס ווי אמתע פֿאָלקס־מעשׂיות, שטאַמען זיי פֿון אַפּיקורסישע קוואַלן. וועגן פּרצעס „שאַפֿערישער בגידה“ האָט באַריכות געשריבן פּראָפֿ׳ דוד ראָסקעס. וואָס ציט צו דעם מאָדערנעם שרײַבער צום זשאַנער פֿון דער חסידישער פֿאָלקס־מעשׂה? איך האַלט, אַז מיט איין וואָרט קען מען ענטפֿערן — די אמונה; די אמונה אינעם רבין, די אמונה אינעם אייבערשטן, די אמונה, אַז דאָס מזל וועט זיך געבן אַ דריי צום גוטן.
דער רומעניש־ייִדישער שרײַבער ברוך האַגער, מיט זײַן רביישן ייִחוס, האָט איבערגעגעבן די טיף גײַסטיקע און לומדישע אַספּעקטן פֿון די מעשׂיות, אָבער זיך נישט פֿאַרלוירן צו טיף, ער זאָל אויך נישט איבערגעבן די פֿאַרכאַפּנדיקע דערציילערישקייט פֿונעם זשאַנער. זײַן באַנעמען פֿון דער חסידישער מעשׂה קען מען לייענען אין זײַן אַרײַנפֿיר צו דער זאַמלונג „אין גאולה אומרו“ (תּל־אָבֿיבֿ, 1969). ער איז צווישן די זעלטענע שרײַבער, וואָס גיבן זיך אָפּ בפֿירוש מיט דער שפּראַך פֿון דער חסידישער מעשׂה אויף ייִדיש.
„ערשט חסידות האָט אונדזער לשון אויסגעבלאָנדזשעט פֿון דער ווילדעניש, גערייניקט עס און געוואַשן פֿון ווילדן אָנוווּקס און אויפֿגעשטאָכן אים די אויערן: צו דערהערן דעם ציטער פֿון דער אייגענער סטרונע; דאָס שפּיל פֿון אייגענעם בלוט. און ערשט דעמאָלט האָט זיך לשון־ייִדיש צעזונגען מיט ייִדישער נגינה דורך געלײַטערט וואָרט און מיט מעשׂה פֿון אייגענעם נוסח.“
אין זײַן דערציילונג „דער בלאָנדזשענדיקער וועג“, (געדרוקט אינעם 100סטן נומער „גאָלדענע קייט“) לייענט מען אַ פֿײַנעם משל פֿון האַגערס הויך קינסטלערישקייט. אין פֿאַרגלײַך מיט פּרצעס „חסידיש“, געפֿינט מען בײַ האַגערן מער נישט־פֿאַרענטפֿערטע קשיות, מער מיסטעריע, מער אומקלאָרקייטן. ער צעלייגט עס נישט אויף טעלערלעך. האַגערס מעשׂיות וועט מען קיין מאָל נישט פֿאַרבײַטן אויף פּרצעס, און נישט אויף די עכטע חסידישע מעשׂיות.
נאָך אַ שרײַבער וואָס איז אינספּירירט געוואָרן פֿון די חסידישע מעשׂיות איז געווען דער וואַרשעווער־מאָנטרעאָלער שרײַבער, יהודה עלבערג. אַ בעל־לשון און געלערנטער ווי האַגער, האָט עלבערג זיך געהאַלטן נענטער צו דעם בל־פּהיִשן סטיל. דער נאַראַטאָר גיט צו אַ „ברוך־השם“ דאָ, און אַן „אם־ירצה־השם“ דאָרט, כּדי נאָכצומאַכן דעם פֿאָלקישן כאַראַקטער. מע פֿילט נישט אַזוי בולט די האַנט פֿון אַ קינסטלער.
לעצטנס, האָב איך צום ערשטן מאָל געלייענט אַ זאַמלונג חסידישע מעשׂיות — „מײַן זיידענס מעשׂהלעך“ (1923) — פֿון אַ. אײַזענשלאָס. דער מחבר איז געבוירן געוואָרן אין ווײַסרוסלאַנד, אָבער געוווינט אין וואַרשע.
אין אײַזענשלאָסעס מעשׂה „וועלוועלע מתנגד“ דערקענט מען אַן אָפֿטע טעמע אינעם זשאַנער — ווי דורך די נסים פֿונעם רבין, ווערט אַ מתנגד אַ הייסער חסיד. פּרצעס דערציילונג „אויב נישט נאָך העכער“ איז אַ באַקאַנטער מוסטער פֿון דעם מין. „וועלוועלע מתנגד“, אַ נגיד, האָט געוווינט אין אַ שטעטל פֿון חסידים, און געגעבן צדקה צו אַלעמען, אַפֿילו צו די חסידים. אָבער גיין צום ליובאַוויטשער רבין האָט ער נישט געוואָלט. ווען מע האָט געפּרוּווט אים איבערצורעדן, האָט ער געענטפֿערט: „שוין צו שפּעט אַ ביסל. אַ חסיד קען מען ווערן אין דער יוגנט, ווען מע האָט דאָס גײַסטיקע פֿײַער דערצו, דעם נייטיקן ברען, די שטאַרקע אמונה… מיר פֿעלט דאָס אָבער שוין. איך בין שוין אַ ביסל אַלט דערצו.“
אָבער ווען זײַן אייניקל איז מסוכּן קראַנק געוואָרן, און די דאָקטוירים האָבן שוין אויפֿגעגעבן, האָט ער געפֿאָלגט זײַן חסידישן געהילף, רב שמעלקע, און געפֿאָרן צום רבין, „דער אַלטער“. די סצענע בײַם רבין שרײַבט אײַזענשלאָס מיט גרויס דראַמאַטישקייט. איידער ר׳ וועלוועלע האָט געקענט אַרויסזאָגן איין וואָרט, זאָגט אים דער רבי מיט אַ שטאָך: „ביסט צו אַ גרויסער עקשן געווען, וואָלף! זייער פֿיל אַרבעט געמוזט אָנווענדן, אַז דו זאָלסט אַהערקומען…“ דער מתנגד, אָבער, האָט דאָס נישט אָנגענומען ווי אַן ענטפֿער, און דערציילט וועגן דעם שווערן מצבֿ פֿון קינד, ווי די דאָקטוירים „זאָגן אים אָפּ דאָס לעבן“. שרײַט דער רבי „שוטה! דו מיינסט טאַקע אויף אַן אמת, אַז די דאָקטוירים האָבן אַ דעה אויף כּבֿיכולס יצירה?“ דאָס קינד, פֿאַרשטייט זיך, האָט געהאַט אַ רפֿואה־שלימה.
עס איז זיכער דאָ אַן אויסגעדראָשענע פֿאָרמול אין דער נאַראַטיווער סטרוקטור פֿון דער חסידישער מעשׂה, אָבער כּדי הנאה צו האָבן בײַם לייענען (און הערן) די מעשׂה, איז מער וויכטיק די קונסט פֿון דערציילן, און אײַזענשלאָס האָט די דערציילערישע קונסט דערגרייכט אויף אַ מדרגה. וויפֿל נאָך אומבאַקאַנטע מײַסטער פֿון דער חסידישער פֿאָלקס־מעשׂה געפֿינען זיך אין אונדזער ליטעראַטור?
The post Old Hasidic stories with a new twist appeared first on The Forward.
Uncategorized
Yiddish has a long list of words for ‘cemetery‘
נישט אַלע ווייסן אַז אויף ייִדיש איז דאָ אַ גאַנצער וואָקאַבולאַר וועגן דעם, וווּ מע לייגט ייִדן נאָכן טויט.
וואָס טוט מען טאַקע מיט אַ מת? מע באַגראָבט אים אָדער מע באַהאַלט אים, אָדער מע איז אים מקבר, אָדער מע ברענגט אים צו קבֿר־ישׂראל. „באַגראָבן“ האָט דאָך אויך אַ פֿאַרשפּרייטן מעטאַפֿאָרישן טײַטש, „רויִנירן“. אָט איז דאָ אַ ווערטערשפּיל: „שטאַרבן איז נאָך ווי ס’איז, אָבער דאָס אַרײַנלייגן אין דר’ערד, דאָס באַגראָבט אַ מענטשן!“
וועגן דעם אָרט, וווּ ס’ליגן ייִדן נאָכן טויט, איז דאָ אַ לאַנגע רשימה ווערטער, כּמעט אַלע אייפֿעמיזמען. נאָך די הונדערט יאָר ליגן ייִדן און ייִדישע טעכטער, קודם־כּל, אויף אַ בית־עולם. אויף לשון־קודש איז „עולם“, פֿאַרשטייט זיך, טײַטש „וועלט“ און אויף ייִדיש — „אַ גרופּע מענטשן“; אָבער אויף לשון־קודש האָט „עולם“ נאָך אַ טײַטש, „אייביקייט“. איז אַ בית־עולם דאָס אָרט, וווּ מע בלײַבט אויף אייביק. דאָס אייגענע איז שייך צום אַרמיש־שטאַמיקע „בית־עלמין“.
אַ פֿאַל פֿון לשון סגי־נהור, דאָס הייסט וווּ מע זאָגט איין זאַך אָבער מע מיינט דאָס פֿאַרקערטע, איז „בית־חיים“, טײַטש „דאָס הויז פֿון לעבן“. אַן אַנדער וואָרט, נישט קיין אייפֿעמיזם, איז „בית־הקבֿרות“, דאָס הייסט, דאָרטן, וווּ ס’געפֿינען זיך קבֿרים.
אָבער נישט אַלע ווערטער נעמען זיך פֿון לשון־קודש. מע זאָגט דאָך אויך „דאָס פֿעלד“, „דאָס גוטע־אָרט“, „דאָס הייליקע אָרט“, „דאָס ריינע אָרט“. אַ טשיקאַווער משל דערפֿון: איך בין אַ מאָל געפֿאָרן אין דער שטאָט גער, נישט ווײַט פֿון וואַרשע, וואָס ביזן חורבן איז זי געווען דער זיץ פֿונעם באַקאַנטן גערער רבין. אין 2007 זענען אין דער שטאָט געבליבן גאַנצע דרײַ ייִדן, האָב איך געהאַט די זכיה זיך צו באַקענען, און צו כאַפּן אַ ייִדישן שמועס, מיט צוויי. (וויפֿל מאָל אין לעבן איז מיר אויסגעקומען צו שמועסן אויף ייִדיש מיט אַ ייִד, וואָס האָט איבערגעלעבט דעם חורבן און וווינט נאָך אין זײַן מיזרח־אייראָפּעיִשער היימשטאָט?)
איינער פֿון זיי, וועלוול קאַרפּמאַן, האָט מיט אַ פּאָר יאָר שפּעטער געגעבן אַן אינטערוויו דער ייִדישער ראַדיאָ־אוידיציע פֿונעם פּוילישן ראַדיאָ (צום באַדויערן, האָט מען די ראַדיאָ־אוידיציע דערנאָכדעם אָפּגעשאַפֿט). ווען די זשורנאַליסטקע האָט אים אַ פֿרעג געטאָן וועגן דעם גורל פֿונעם גערער בית־עולם, האָט ער זי איבערגעפֿרעגט: „איר מיינט ס’גוטע־אָרט?“ יעדעס מאָל, וואָס זי האָט ווײַטער געזאָגט „בית־עולם“, האָט ער געענטפֿערט „ס’גוטע־אָרט“.
אויך בײַ די אומות־העולם זענען די ווערטער דערפֿאַר אייפֿעמיזמען. דאָס פֿאַרשפּרייטסטע וואָרט אין אייראָפּע איז ס’ענגלישע cemetery, ס’פֿראַנצייזישע cimetière אד”גל, פֿון אַן אַלטגריכישן ווערב פֿאַר „ליגן/לייגן שלאָפֿן“. גאָר אַ מאָל, פֿאַר דער הײַנטיקער צײַט־רעכענונג, איז ס’גריכישע וואָרט געווען טײַטש „שלאָפֿשטוב“; בײַ די קריסטן בשעתּו האָט עס באַקומען דעם מאָדערנעם טײַטש. אַ ווײַטער קרובֿ פֿון דעם וואָרט איז ס’ייִדישע „היים“, אַ פּנים, ווײַל אין דער היים שלאָפֿט מען, אָבער נישט פּונקט אַזוי ווי אויפֿן בית־עולם…
דאָס דײַטשישע Friedhof איז דער „שלום־הויף“; און Kirchhof „קלויסטערהויף“ איז מגולגל געוואָרן אינעם פּוילישן Kirkut „ייִדישער בית־עולם“!
און אַזוי ווי מאַמע־לשון האָט פּאַראַלעלע וואָקאַבולאַרן פֿאַר ייִדן און פֿאַר קריסטן איז גאָר קיין חידוש נישט, וואָס אויפֿן אָרט, וווּ ס’ליגן קריסטן זאָגט מען „צווינטער“ אָדער „צמענטער“, מסתּמא, פֿון פּוילישן cmentarz פֿונעם זעלביקן גריכישן שורש וואָס cemetery.
The post Yiddish has a long list of words for ‘cemetery‘ appeared first on The Forward.