Uncategorized
A letter to my mother (memoirs)
— איר זײַט אַ ייִד, צי ניט? זאָגט מיר, זאָגט מיר, איר זײַט אַ ייִד!?
דאָקטער קאָגאַן איז געשטאַנען ווי אַ סטאַטוע און נישט געפֿונען קיין ווערטער. אין איין אויג האָט זיך בײַ אים אַנטוויקלט אַ נערוועזער צוק, און די ליפּן האָבן זיך בײַ אים געטרייסלט ווי א צאַפּלטיקע פֿיש, וואָס מ׳האָט איר אַרויסגעצויגן פֿון איר סבֿיבֿה, פון וואַסער. דאָקטאָר קאָגאַן האָט אויסגעזען, ווי מ׳האָט אים אַרויסגענומען פֿון זײַן סבֿיבֿה – דער הויפּטדאָקטער פֿון אַ מיליטער שפּיטאָל. מיטן גראָבן פֿינגער האָט ער פּרובירט צודריקן די אונטערשטע ליפּ צו דער אויבערשטער, נאָר אָן הצלחה.
די פֿרוי, וואָס האָט אים באַפֿאַלן מיט דער אומגעוויינלעכער פֿראַגע, איז געשטאַנען אַנטקעגן און געקוקט אויף אים מיט בייזע אויגן. זי האָט אַ פּנים געוואַרט אויף אַן ענטפֿער. דאָס האָט אים געגעבן אַ פּאָר מינוט צונויפֿקלײַבן זײַנע געדאַנקען. וואָס פֿאַר אַן ענטפֿער קען ער איר געבן? ער האָט ברייט אויפֿגעעפֿנט זײַנע שוואַרצע מידע אויגן, אַרומגערינגלטע מיט שווערע טונקעלע זעקעלעך, באַווײַזנדיק ווי דערשטוינט איז ער פֿון דער אומבאַקאַנטער פֿרוי און איר חוצפּה. זײַן פּנים האָט געקראָגן אַן אָפֿיציעלע מינע פֿון אַ רוסישן אָפֿיצער, און ער האָט ווי אַרויסגעשאָסן אַ צוגעגרייטן ענטפֿער:
— יאָ, חבֿרטע. איך בין אַ ייִד. נו, איז וואָס? וואָס ווילט איר מיט דעם זאָגן? מײַן פֿאַמיליע נאָמען איז קאָגאַן, דאָקטער פּאָדפּאָלקאָווניק קאָגאַן. און איר, חבֿרטע פֿרוי, פֿאַרגעסט נישט אַז מיר ביידע זענען סאָוועטישע בירגערס, — קאָגאַן האָט אויפֿגעהויבן זײַן ווײַזפֿינגער, — אין קיינע פֿאַלן טאָר מען דאָס נישט פֿאַרגעסן! קיין מאָל! — ער האָט אַ פּאַטש געטאָן מיט דער ברייטער דלוניע אויף זײַן ברוסט, באַפּוצטע מיט אַ ריי פֿון מעדאַלן און אַנדערע מיליטער צײכנס, – און איך, ווי איר זעט מיר, איך בין אַ מיטגליד פֿון דער קאָמוניסטישער פּאַרטיי. איך בין אַ פּאַרטיינער! פֿאַרשטייט איר, וואָס איך מיין?
— יאָ, יאָ…— האָט זי מיט אַ זויערער מינע געשאָקלט מיטן קאָפּ, פּונקט ווי זי וואָלט געהאַלטן בײַם ברעכן, — כ׳פֿאַרשטיי, וואָס איר מיינט. נאָר פֿאַר מיר זײַט איר קודם־כּל אַ ייִד. און אויב אַזוי, טאָ פֿירט זיך ווי אַ ייִד!
***
נו, וואָס זאָגט איר וועגן אַזאַ מאָדנעם שמועס צווישן צוויי ייִדן — מײַן מאַמען און דעם הויפּט דאָקטער פֿון דעם מיליטער שפּיטאָל, וווּ איך בין געלעגן? צו פֿאַרשטיין, ווי אַזוי האָבן זיי זיך געטראָפֿן, וועגן וואָס איז געגאַנגען די רייד, און וואָס איז פֿון דעם אַרויס, לאָמיר זיך אומקערן צום סאַמע אָנפֿאַנג, ווען מ׳האָט מיך האָספּיטאַליזירט מיט אַ לונגען־אָנצינדונג. געדענקט איר עפּעס אַזוינס? סײַדן איר האָט נישט געלייענט די מעשׂה מיט די „צוויי כּלות“. אין שפּיטאָל האָט מען מיך געבראַכט מיט יענעם לונגען־אַנצינדונג, קוים לעבעדיק! מ׳האָט מיר אוועקגעלייגט אין אַ פּאַלאַטע פֿאַר צוויי קראַנקע, און מ׳האָט מיך געהיילט מיט זעקס אוקאָלן אַ טאָג. זעקס אוקאָלן! דאַכט זיך מיט „פּעניצילין“, איך בין נישט זיכער. זיצן האָב איך שוין נישט געקענט — דער גאַנצער הינטן מײַנער איז שוין געווען צעשטאָכן.
נאָך איידער ווי איינע פֿון די צוויי „כּלות“ — טאָמקע — האָט מיך באַזוכט, האָב איך געהאַט דאָ אַ מער וויכטיקן גאַסט — מײַן מאַמען. זי האָט געקראָגן מײַן בריוו, און מיטן ערשטן אויטאָבוס געאַײַלט זיך צו מיר, זען וואָס טוט זיך מיט מיר, מיט איר קראַנקן סאָלדאַטיק. ווײַזט זיך אַרויס, אַז די בריוו דערגייען זייער שנעל, אַפֿילו אויב מ׳שרײַבט זיי אויף מאַמע־לשון, אויף ייִדיש. יאָ, איר האָט טאַקע גוט פֿאַרשטאַנען: דינענדיק אין דער סאָוועטישער אַרמיי האָב איך געשריבן מײַנע בריוו אויף ייִדיש. נישט אַלע, פֿאַרשטייט זיך, נאָר אַ גרויסע טייל פֿון זיי. ס׳ווענדט זיך צו וועמען דאָס בריוו איז אַדרעסירט געווען.
צו מײַן באָבען למשל, וואָס האָט געוווינט אין מאָסקווע, האָב איך געשריבן אוודאי אויף רוסיש. צו מײַנע עלטערן מערסטנס אויף ייִדיש. וועגן דער צענזור האָב איך אַפֿילו נישט געטראַכט, פּשוט נישט געוווּסט אַז זי עקזיסטירט. מיט חדשים שפּעטער, ווען איך האָב שוין געדינט אין גוואַרדייסק, האָב איך געהערט פֿון אַנדערע זעלנער, אַז די סאָוועטישע אַרמיי פֿאַרמאָגט אַ ספּעציעלע אָפּטיילונג — „מיליטער צענזור“. וואָס טוען די מענטשן, וואָס זיי דינען דאָרט? זיי לייענען פֿרעמדע בריוו, אונדזער בריוו, וואָס מיר שרײַבן. זיי מוזן זיי דורכקוקן איידער מ׳שיקט זיי אַוועק צו אונדזערע משפּחות. צו וואָס? וויסן מיט וועלכער אינפֿאָרמאַציע טיילן מיר זיך מיט אונדזער טאַטע-מאַמעס.
איר מיינט דאָך, אַז איך לאַך? איז טאַקע ניין. אַז אָך־און־וויי צו דעם געלעכטער! די צענזור לעבט און אַרבעט. אָבער אַ רחמנות אויף די צענזאָרן, וואָס זיי דאַרפֿן אויסטײַטשן אונדזערע קאַראַקולעס, אונדזער האַנטשריפֿטן. און ווען עס רעדט זיך וועגן אַן אַנדער לשון, נישט רוסיש, איז דאָך דאָס אַ דאָפּלטע אַרבעט. און אויב איך שרײַב אויף ייִדיש? ווער פֿון זיי קען ייִדיש? נאָר עס אַרט מיר? פֿון מײַנעטוועגן קענען זיי בלינד ווערן, ווען זיי וועלן לייענען מײַן ייִדישע פֿאַרדרייטע האַנטשריפֿט.
הקיצור, מײַן מאַמע איז געקומען, מיך אָנגעשטאָפּט מיט היימישע געקעכצן, געבעקס און פֿרוכטן. און זי האָט אויך געבראַכט בריוו פֿאַר מיר: פֿון מײַן טאַטן און פֿון דעם אָנקל חנן. כאָנקע, ווי איך האָב אים גערופֿן, האָט געוווינט אין ישׂראל און נישט געקענט קיין רוסיש, האָט ער געשריבן אויף ייִדיש אוודאי. בדרך־כּלל, זענען זײַנע בריוו אָנגעקומען צו אונדז אַהיים, און די עלטערן האָבן זיי שוין איבערגעשיקט צו מיר.
צווישן די בריוו, וואָס די מאַמע האָט מיר געוויזן, איז געווען אויך אַ בריוועלע פֿון מײַן קוזינע בתּיה, כאָנקעס איין־און־איינציקע טעכטערל. זי איז עלטער פֿון מיר אויף זיבן יאָר. ווען זי איז נאָך געווען אַ מיידל פֿון אַ יאָר פֿערצן, האָט זי זיך אויסגעלערננט ייִדיש, זאָל זי קענען זיך איבערשרײַבן מיט די קרובֿים אין ראַטנפֿאַרבאַנד, מיט אונדז, הייסט עס. איך און זי האָבן אויך געשיקט פֿאָטאָגראַפֿיעס איינער דעם אַנדערן. ווען זי האָט זיך דערוווּסט, אז איך קלײַב פּאָסט־מאַרקעס, האָט זי כּמעט יעדעס מאָל אַרײַנגעלייגט אין דעם קאָנווערט עטלעכע מאַרקעס פֿון ארץ־ישׂראל.
איך האָב נישט געוווּסט, אַז מײַנע בריוו עפֿנט מען דאָ אויך, אין שפּיטאָל, מיין אין. ווײַל וואָס איז דאָס פֿאַראַ באָרוועסער נאָמער? וואָס איז דאָס פֿאַראַ אָנשיקעניש? וואָס איז זייער עסק? דאָ היילט מען דאָך מענטשן, נישט זייערע מחשבֿות? ווען מײַן מאַמע וואָלט נישט געקומען מיט אַ ביקור־חולים, און ווען דער מיליטער־דאָקטער קאָגאַן וואָלט איר נישט אַרויסגערופֿן האַלטן מיט אים אַ „וויכטיקן שמועס“, ווי ער האָט זיך אויסגעדריקט, וואָלט איך קיין מאָל נישט געוווּסט וועגן די לאַנגע און פאַרדרייטע וועגן, וואָס מאַכן דורך מײַנע בריוועלעך, ביז זיי דערגייען צו מײַנע קרובֿים. אָבער, ווי איר זעט שוין, איז מײַן מאַמע יאָ געקומען צו מיר, און קאָגאַן האָט איר טאַקע אײַנגעלאַדן צו זיך אין קאַבינעט ארײַן.
אין דעם מיליטער־שפּיטאָל איז דאָקטער קאָגאַן געווען זייער א בכּבֿודיקער רופֿא, דער גרעסטער מומחה פֿון די אינערלעכע קראַנקײטן. און נישט נאָר דאָ. אין גאַנץ לעטלאַנד האָט מען געהאַלטן פֿון אים און גערעדט וועגן זײַנע מעדיצינישע הצלחות. מײַן מאַמע זינע האָט עס אוודאי נישט געוווּסט, און איך בין נישט זיכער, אַז דאָס האָט געהאַט בײַ איר אַ ווערדע. בײַ איר איז דער עיקר געווען זײַן אַ מענטש, און דער נאָך שוין די דיפּלאָמען אויפֿן וואַנט. און בפֿרט, וועס עס רעדט זיך וועגן אַ ייִד. קאָגאַן האָט געמאַכט אַ טעות, אַרויסרופֿנדיק מײַן מאַמען אויף אַ שמועס. זינע איז געווען אַ צו האַרטער ניסל פאַר זײַנע געלע פֿון ניקאָטין ציין. ער איז טאַקע געווען אַ גרויסער נאַטשאַלניק, אַ פּאָדפּאָלקאָווניק, אָבער ער האָט קיין אַנונג נישט געהאַט מיט וועמען האָט ער צו טאָן, מיט וועמען האָט ער זיך דאָ פֿאַרפּלאָנטערט.
די מאַמע האָט אָנגעקלאַפּט אין טיר, און פֿון יענער זײַט האָט זיך דערהערט אַ הוסט און אַ וואָרט: „וווידיטע!“ — גייט אַרײַן, הייסט עס. זינע האָט געעפֿנט די שווערע טיר, אַרײַן אינעווייניק און זיך אַרומגעקוקט. וואָס האָט גלײַך צוגעצויגן אירע אויגן, אין צימער איז נישט געווען קיין איין פֿענצטער. אַ גרויסע שווערע טיר, וואָס זי האָט אָקערשט פֿאַרמאַכט נאָך זיך, איז געווען באַצויגן מיט וואַטע־וואָל און באַדעקט פֿון אויבן מיט שוואַרצן לעדער, צוגעניטעוועט צו דער טיר מיט גרויסע טאַמבעקנע טשוועקעס. „דורך אַזאַ איזאָליאַציע קאָן מען נישט הערן וואָס עס טוט זיך פֿון דער צווייטער זײַט טיר,“ — האָט זי אַ טראַכט געטאָן. דער גאַסטגעבער האָט אויף איר געוואָרפֿן אַ שנעלן קוק, און אָפּגעשטעלט אירע געדאַנקען מיט אַן אויסגעשטרעקטער האַנט. ער האָט איר באַוויזן אויף אַ פּראָסטן הילצערנעם שטול:
— זיצט… ע… יאָ, זעצט זיך אַוועק…
וואָס איז דאָס פֿאַר אַ לשון? זינען איז גלײַך נישט געפֿעלן געוואָרן זײַן טאָן. „זעצט זיך אַוועק„. אַ שפּראַך האָט ער! נישט קיין „ביטע“, נישט קיין „גוט מאָרגן“, נישט קיין „אַנשולדיקט“. זיצט און שוין. וואָס האָט ער מורא, אַז זי וועט בלײַבן שטיין? נו, מילא, זאָל מײַנס איבערגיין. זינע האָט זיך אַוועקגעזעצט אַנטקעגן אים, אָבער נאָר אויפֿן סאַמע ברעג פֿון שטול. ווי איינער זאָגט — איך וועל זיך דאָ נישט פֿאַרהאַלטן, איך בין דאָ נאָר אויף אַ ווײַלינקע.
קאָגאַן, וואָס זײַן פֿאַמיליע נאָמען איז ווײַזט אויס געווען אַמאָל „כּהן“, נאָר עס האָט זיך געביטן לויטן רוסישן קלאַנג, איז געזעסן אויף אַ הויכע און א ווייכע קרעסלע, באַצויגענע מיט אַ לעדערנעם געוואַנטל, דעם זעלבן ווי די טיר פֿונעם קאַבינעט. געזעסן און געשוויגן. אין זײַן רעכטער האַנט האָט ער געהאַלטן אַ גוט פֿאַרשאַרפֿטן בלײַער. דעם בלײַער האָט ער געדרייט אַהין און אַהער, ווי ער וואָלט געווען אַ זשאָנגלער אין אַ פּראָווענציאַלן צירק. אין דער לינקער האַנט האָט ער צוגעדריקט צווישן די קורצע, גראָבע און געלע פֿון רויכערן פֿינגער, אַ טײַערן פּאַפּיראָס „קאַזבעק“. דער פּאַפּיראָס האָט נאָך געוואַרט מ׳זאָל אים אָנצינדן.
זינע האָט גלײַך באַמערקט, אַז קיין פֿינגער פֿון אַ כירורג האָט ער נישט. נו מילא, ער איז דאַך נישט קיין כירורג. ער איז אַ פּנים אַ טעראַפּעווט, אַן אינערלעכער מעדיקער. אָנגעטאָן איז ער געווען אין אַ מיליטער מונדיר, ווי עס פּאַסט אַן אָפֿיצער. זינען האָט שוין געעקלט פֿון זײַן אָנטועכץ. זאָל א דאָקטער נישט טראָגן אפֿילו אַ שטיקל ווײַסן כאַלאַטיקל? וואָס פאַר אַ דאָקטער איז ער? ער זעט אויס מער אַ סאַלדאַפֿאָן, איידער אַ דאָקטער. זינע האָט אים שוין „אַרײַנגעשריבן“ אין איר „שוואַרצן טאַשן־בוך“.
— חבֿרטע… ע… אַנטשולדיקט, איך ווייס נישט, ווי מ׳רופֿט אײַך? ווי איז אײַער… ע.. נאָמען?
— איך הייס זינאַידאַ אילקאָוונאַ, — האָט די מאַמע געענטפֿערט זייער בנימוסדיק, – און מײַן פֿאַמיליע נאָמען איז שאַרפֿשטיין. מײַן זון ליגט דאָ בײַ אײַך אין אָטדעליעניע מיט אַ לונגען־אַנצינדונג.
— אַ… יאָ, איך ווייס, איך ווייס… ער שפּירט זיך שוין אַ סך בעסער. ער איז אַ טאַנקיסט, דאַכט זיך מיר. יאָ… ער וועט אינגיכן ווערן געזונט און וועט זיך אומקערן צו דער… נו… ע… יאָ… טאַנקיסטן־שול.
— אַ גרויסן דאַנק אײַך, חבֿר פּאָדפּאָלקאָווניק. יעצט בין איך רויִק. ס׳איז מיר ממש אַראָפּגעפֿאַלן אַ שטיין פֿון האַרצן.
— יאָ, יאָ… אַ שטיין… אַ שטיין?! וואָסער שטיין?
ער איז אַנטשוויגן געוואָרן, אָנגעצונדן דעם פּאַפּיראָס און האָט זיך שטאַרק שטאַרק פֿאַרציט, אָנפֿילנדיק זײַנע לונגען מיט ניקאָטין. פּלוצעם האָט ער זיך פֿאַרהוסט, און דאַן ממשיך געווען:
— אָבער… קהע-קהע…נישט דאָס איז די סיבה, וואָס איך האָב אײַך אַרויסגערופֿן, קרע-קרע… נישט דאָס… איר פֿאַרשטייט, די פּראָבלעם איז…
ער האָט שטאַרק געהוסט און אים איז געווען שווער צו רעדן. האָט ער זיך דווקא פֿאַרציט פֿונעם ציגאַרעט נאָך אַ מאָל.
— איר פֿאַרשטייט, חבֿרטע זינאַידאַ, אײַער זון פֿירט זיך נישט ווי עס פּאַסט פאַר אַ סאָלדאַט. פֿאַר אַ סאָוועטישן סאָלדאַט, מיין איך.
— אַנטשולדיקט מיר ביטע, וואָס ווילט איר זאָגן מיט דעם? וואָס האָט ער שוין אָפּגעטאָן? – זינע האָט פֿאַרביסן די ליפּן.
— וואָס האָט ער אָפּגעטאָן? — קאָגאַן האָט אַרויסגעלאָזט פֿון זײַן מויל און נאָז אַ געדיכטן ווײַסן רויך, — וואָס האָט ער אָפּגעטאָן, פֿרעגט איר? דער זעלנער שאַרפֿשטיין שרײַבט בריוו אויף דער ייִדישער שפּראַך! – קאָגאַן האָט אויפֿגעהויבן זײַן קול, — איר פֿאַרשטייט וואָס איך זאָג אײַך? אויף ייִדיש! דאָס הייסט, אַז זײַנע בריוו זענען געשריבן מיט ייִדישע בוכשטאַבן! פֿון רעכטס אויף לינקס!
— נו, אַבי ער איז געזונט!
נאָר דאָ האָט זי זיך פֿאַרטראַכט. די דיבורים וועגן „ייִדיש“ זײַנען איר נישט געפֿעלן געוואָרן. נאָר שווײַגן? אָפּטרעטן? אירע שׂונאים וועלן נישט דערלעבן ביז דעם! זינע האָט געוווּסט ווי און וואָס צו ענטפֿערן אַזאַ מין פּאַרשוין, וואָס רעדט שלעכטס וועגן איר קינד, וועגן דעם ייִדישן לשון און בכלל וועגן ייִדישקײט. ניין, שווײַגן וועט זי נישט שווײַגן!
— חבֿר דאָקטער! זאָגט מיר, פֿאַרוואָס זאָל ער נישט שרײַבן מיט ייִדישע אותיות? — זינע האָט אויך אַ ביסל אויפֿגעהויבן איר קול, — פֿאַרוואָס זאָל ער נישט שרײַבן אויף ייִדיש? ווי ווילט איר זאָל ער שרײַבן, אויף טערקיש? וואָס איז ער, אַ טאָטער? אַ גרוזינער? דער טאָטער שרײַבט אויף טאַטאַריש, דער גרוזינער אויף גרוזיניש. און מײַן זון, א געזונט אים אין קאָפּ אַרײַן, וועט שרײַבט אויף זײַן מאַמע־לשון, אויף ייִדיש!
דעם וואָרט „מאַמע־לשון“ האָט זינה אויסגערעדט אויף ייִדיש און פּאַמעלעך, ער זאָל פֿאַרשטיין, דער שטיק ייִדישער אַנטיסעמיט. זינע האָט זיך געפֿילט אינמיטן אַ מלחמה — ייִדן קעגן די יוונים. אירע אויגן האָבן געבלישטשעט מיט פֿײַער, קריגס פֿײַער. וואָס מיינט ער זיך, דער פֿאַלשער ייִדעלע? וואָס פֿאַר אַ מומחה איז ער אין בריוו שרײַבן? אוי ס׳אַראַ טעות האָט ער געהאַט, וואָס ער האָט זיך אָנגעהויבן מיט איר. אוי, ס׳אַראַ טעות!
— און נאָך אַ שאלה האָב איך פֿאַר אײַך, — זינע איז שוין אַרויס פֿון די כּלים, — פֿון וואַנען האָט איר זיך דערוווּסט, אַז מײַן זון שרײַבט בריוו אויף ייִדיש? האַ? איר האָט געעפֿנט זײַנע בריוו? וואָס זײַט איר, אַ דאָקטער צי אַ צענזאָר, צו אַלדע רוחות? וואָס פאַר אַ רעכט האָט איר אַרײַנשטופּן אײַער לאַנגע נאָז אין פֿרעמדע בריוו?
— איך… מיר, אונדז… ע… הייסט עס… ע…
קאָגאַן האָט געוואָלט עפּעס זאָגן, אפֿשר אפֿילו דברי־טעם, נאָר קיין איין נאָרמאַלער וואָרט פֿון זײַן גאָרגל איז נישט אַרויס. די פֿרוי האָט אים ווי שטום געמאַכט. זי האָט אים אַזוי צערודערט די געדאַנקען, צעפּלאָנטערט די מחשבֿות, אַז ער האָט פֿאַרגעסן אַלץ, וואָס ער האָט פּלאַנירט איר צו דערקלערן. ער האָט זיך ווידער פֿאַרהוסט, און דאָס מאָל טאַקע אויף אַן אמת. זינע האָט זיך דערשראָקן, אז זי האָט אים קאַליע געמאַכט. נאָר דווקא דער קראַנקער הוסט האָט אים אומגעקערט צו דער ווירקליכקײט. ער האָט זיך אָנגענומען מיט דרייסט און גענומען שיטן מיט פֿראַזעס פֿון זײַן סאָוועטישן לעקסיקאָן:
— אונדזער שפּיטאָל איז אַ מיליטער־שפּיטאָל, און ער איז אַ טייל פֿון דער לעגענדאַרישער סאָוועטישער אַרמיי. און איך, ווי איר זעט, בין אַ סאָוועטישער דאָקטער, און אויך אַן אָפֿיצער — אַ פּאָדפּאָלקאָווניק פֿון דעם מעדיצין קאָרפּוס. אײַער זון, דער זעלנער שאַרפֿשטיין, איז אַ סאָוועטישער סאָלדאַט. און ווי אַ סאָלדאַט, איז ער אונטערגעאָרדענט צו אונדזערע מיליטערישע געזעצן. א סאָלדאַט מוז זיך פֿירן ווי אַ סאָלדאַט, ווי אַ סאָוועטישער סאָלדאַט, מיין איך.
דאָ איז דער דאָקטער אויפֿגעשטאַנען פֿון דער קרעסלע, און מיט אַ וויכטיקן בליק צוגעלייגט:
— אין בין אַ מיטגליד פֿון דער קאָמוניסטישער פּאַרטיי. פֿאַרשטייט איר? אין בין אַ קאָמוניסט.
קאָגאַן האָט צוגעלייגט די רעכטע האַנט צום האַרצן און געשטאַנען פֿול מיט שטאָלץ און געקוקט גלײַך איר אין די אויגן אַרײַן. ער איז זיכער געווען, אַז זײַנע ווערטער וועלן מאַכן אויף מײַן מאַמען אַ גוואַלדיקן רושם. בלאָטע! די מאַמע האָט שוין געטראָפֿן גרעסערע קאָמוניסטן ווי ער.
— מיר אַרט נישט צי איר זײַט אַ קאָמוניסט אָדער אין ווייס נישט ווער! איר זײַט אַ ייִד! און אויב איר זײַט אַ ייִד, טאָ פֿירט זיך ווי אַ ייִד!
זינע איז נישט געוואָרן נתפּאל נישט פון זײַן פּאַרטייקײט און נישט פֿון די אײַזערנע צאַצקעס אויף זײַן קיטעל. מיט אַ זילזול האָט זי אים באַקוקט פֿון קאָפּ ביז די שפּאָגל־נײַע גלאַנצנדיקע שטיוול, גענומען אַן אָטעם, און אַריבער זיך אויסדרוקן לאַנגזאַם און קלאָר, ער זאָל אַרײַנזאַפּן יעדעס וואָרט:
— אַלץ אַ בירגער פֿון ראַטנפֿאַרבאַנד, באַדאַרפֿט איר וויסן, אַז בײַ אונדז, אין אונדזער סאָוועטישן סאָציאַליסטישן היימלאַנד זענען אַלע פֿעלקער גלײַך! — און זינע האָט אָנגעדריקט אויפן „גלײַך“, זאָל נישט זײַן קיין ספֿק וואָס האָט זי אין זינען, — און אויב איר זײַט נאָך אַ פּאַרטיינער צו אַלע גליקן, קענט איר אַוודאי אויף אויסנווייניק אונדזער סאָוועטישע קאָנסטיטוציע. איך בין גערעכט? אין האָב נישט קיין טעות?
— ע… וואָס… וואָס ווילט איר ע… מיט דעם זאָגן? ע… וואָס איז שײַך… ע… די ע… קאָנסטיטוציע?
קאָגאַן האָט אינגאַנצן פֿאַרלוירן די זעלבסט־זיכערקײט און ווידער גע-ע-קעט. איידער ער האָט פֿאַרשטאַנען וואָס און ווען, האָט זינע אַטאַקירט ווידער. איר איז נישט געווען אינטערעסאַנט צי ער האָט וואָס צו ענטפֿערן, צי ניט. זי האָט פֿון אים נישט אָפּגעטראָטן מיט אירע שווערע שאלות:
— איך וויל בײַ אײַך נאָך עפּעס פֿרעגן. זאָגט מיר, ווי אַ ייִד, ווי אַ פּאַרטיינער ייִד, געדענקט איר אפֿשר וואָס שטייט געשריבן אין אונדזער טײַערער סאָוועטישער קאָנסטיטוציע? איך מיין עס וועגן פֿעלקער. אָדער מ׳האָט עס געשריבן נישט פֿאַר אײַך?
— ע… נו… וואָס… ע… וואָס מיינט איר… ע… וועלכע פֿעלקער?
— אַ קלאָג צו אײַך! וועלכע פֿעלקער… איר האָט עס טאַקע נישט געלייענט! דערמאָן איך אײַך. אין אונדזער סאָוועטישער סאָציאַליסטישער קאָנסטיטוציע שטייט געשריבן שוואַרץ אויף ווײַס, אַז יעדער פֿאָלק, — זינע איז געשטאַנען אַנטקעגן דעם דאָקטער ווי אַן אומפֿאַרלענדלעכע סטאַטוע, — יעדער פֿאָלק האָט רעכט אויף אַן אייגענער שפּראַך און אויף אַן אייגענער קולטור. שוואַרץ אויף ווײַס! יעדער פֿאָלק! נישט נאַראָנים האָבן צונויפֿגעשטעלט די דאָזיקע געזעצן און זיי אַרײַנגעשריבן אין דער קאָנסטיטוציע, נישט טיפּשים! דאָס האָט מען געשריבן אין די „הויכע פֿענצטער“ אין מאָסקווע. פֿאַרשטייט איר וואָס איך רייד? אין די הויכע פֿענצטערס!
— אַוודאי… איך ווייס… איך פֿאַרשטיי וואָס איר מיינט… נאָר…
— אויב איר האָט פֿאַרשטאַנען וואָס איך האָב געמיינט, טאָ נעמט אַרויס אײַערע גראָבע פֿינגער פֿון מײַן זונס בריוו! ס׳איז נישט אײַער עסק וואָס און וועמען ער שרײַבט און אויף וועלכער שפּראַך! נישט אײַער עסק!
זינע האָט שוין כּמעט געשריגן אויף קאָגאַנען, וואָס איז געשטאַנען בלאַס ווי די וואַנט. זי האָט זיך אומגעקערט צו דער טיר און האָט שוין געהאַלטן בײַם אַרויסגיין, נאָר דאַן האָט זי באַשלאָסן זיך אויסרעדן ביזן סוף, זאָל ער וויסן, וואָס פֿאַר אַ מיאוסער ראָלע שפּילט ער דאָ אין דעם מיליטער־שפּיטאָל. מיט אַ רויטן פּנים און מיט אַ הייזעריקער שטימע פֿון „האַקן“ אַזוי פֿיל סאָוועטישע פֿראַזעס, האָט זינע געענדיקט איר רעדע:
— חבֿר פּאָדפּאָלקאָווניק קאָגאַן! אויב איר האָט נישט וואָס צו טאָן מיט אײַערע הענט, היילט מיט זיי די קראַנקע סאָלדאַטן! און יעדעס מאָל, ווען איר האָט אַ ביסל פֿרײַע צײַט — לייענט און שטודירט די סאָוועטישע קאָנסטיטוציע!
די מאַמע איז אַרויס פֿון קאָגאַנס קאָבינעט און אַ קלאָפּ געטאָן מיט דער שווערער טיר. אַרויסגייענדיק האָט זי נאָך באַוויזן וואַרפֿן אים אין פּנים „זײַט מיר געזונט“, און דווקא אין ייִדיש. איך בין געזעסן אויף אַ בענקל אין קאָרידאָר, און זיך געוווּנדערט וועגן וואָס האָבן זיי דאָרט גערעדט. די מאַמע האָט מיר אוודאי אַלץ דערציילט. נאָך דעם האָט זי מיך אַרומגענומען מיט אירע וואַרעמע און פֿול מיט ליבשאַפֿט הענט, געגעבן אַ קוש אין קאָפּ, אויסגעווישט די פּאָמאַדע פֿון מײַן שטערן און אַרויס פֿון דעם שפּיטאָל־הויז. זי האָט זיך זייער געאײַלט צו דער סטאַנציע, נישט פֿאַרשפּעטיקן דעם לעצטן אויטאָבוס, וואָס האָט איר אומגעקערט אַהיים, קיין ווילנע.
איר באַזוך האָט געדויערט אינגאַנצן איין טאָג, אַפֿילו נישט קיין מעת־לעת, נאָר פֿאַר מיר איז עס געווען גראָד צו דער צײַט. דאָס האָט מיר זייער פֿאַרשטאַרקט. פֿון מײַן מאַמען, פֿון איר שטאָלצקײט, איר ייִדישער גאווה, האָב איך געשעפּט נײַע כּוחות, ווי פֿון אַ לעבנס־ברונעם.
***
אין האָספּיטל בין איך געבליבן נאָך עטלעכע וואָכן, ביז איך בין געזונט געוואָרן, און כ׳האָב זיך אומגעקערט צוריק אין דער טאַנקיסטן־שול. ביז מײַן באַפרײַונג האָט מיר קיינער נישט געשטערט שרײַבן אויף ייִדיש. קיינער האָט מיר נישט געפֿרעגט קיין קלאָץ־ קשיות וועגן מײַן ייִדישקײט.
The post A letter to my mother (memoirs) appeared first on The Forward.
Uncategorized
In Michigan, a Black conservative group pushes Jewish and pro-Israel messaging
(JTA) — YPSILANTI, Michigan – A Black conservative group is distributing signs and paying for billboards in Michigan encouraging Black voters to support Jews and Israel, in the days before a contentious U.S. Senate race in which the Democratic candidate has struggled to shore up both voting groups.
The Center for Urban Renewal and Education (CURE), a Washington, D.C.-based nonprofit, has paid for a series of yard signs reading “Blacks and Jews Standing Together” throughout cities with high Black populations, including Detroit, Flint and Ypsilanti.
The nonprofit’s director, Star Parker, told the Jewish Telegraphic Agency in an email their goal is “to remind black Christian voters of unique and special reasons to stand with Israel.”
Parker said CURE is also paying for billboards in the area reading “Self Defense is Not Genocide” and “Many Black Evangelicals Agree that Israel Has a Right to Exist.”
The signs and billboards do not name any candidates. But Michigan’s Democratic Senate nominee, Abdul El-Sayed, has alienated many Jewish voters with his rhetoric on Israel and comments on Jewish safety.
He has also had difficulty shoring up Black support, another traditional Democratic constituency, with many Black Detroiters voting for his primary rival, U.S. Rep. Haley Stevens. That phenomenon has shifted somewhat in the race’s final days, with one poll commissioned by the Detroit News suggesting that 87% of likely Black voters would support El-Sayed.
Still, there can be distrust between Black and Arab communities as with Jewish and Arab populations. Sam Robinson, a Detroit-based reporter for a historic Black newspaper who has interviewed scores of Black voters in viral interviews, recently told the Columbia Journalism Review, “There’s a scarcity mindset that there are only so many resources and Arabs are somehow taking Black people’s share.”
Republican Mike Rogers, meanwhile, has courted Black voters as well as Jewish ones, with pro-Rogers ads highlighting tensions between local Black and Arab communities. A new super PAC linked to Rogers has spent heavily on ads stating that El-Sayed “has been disrespectful and dishonest with Black voters.”
CURE’s signs targeting Black voters appeared in the final week of the campaign. They followed an Oct. 22 interfaith roundtable in Detroit hosted by the organization, in which a local rabbi appeared alongside Black pastors to discuss the history of Black-Jewish organizing — a longtime alliance that has been shaken in recent years for a number of reasons.
Rabbi Aaron Bergman of Adat Shalom, a Conservative synagogue in the Detroit suburb of Farmington Hills, participated in the CURE roundtable. Over email, he told JTA that politics was not meant to be the focus of the event.
“It was mostly about teaching about antisemitism, which I guess at this point in history is political,” Bergman wrote.
El-Sayed has focused much of his campaign’s homestretch on shoring up the Black vote, visiting Black churches and holding events with former President Barack Obama and senior U.S. Rep. Jim Clyburn of South Carolina, a Black congressional leader. Driving up turnout in Black communities, usually one of the Democrats’ strongest constituencies, is viewed as key to his chances of taking the seat.
Stevens’ last-minute decision to endorse Rogers instead is a wildcard. Star told JTA she believed many “black Christian voters” would follow her lead.
“Their support for Israel needed a boost,” she said. “I believe this endorsement has taken Mike Rogers over the finish line with black voters.”
Yet there are signs that Palestinian rights may be a more animating issue among Michigan’s Black voters this year than in the past. Pro-Palestinian state Rep. Donavan McKinney, a democratic socialist, won his primary challenge against a pro-Israel incumbent in a majority-Black, Detroit-area congressional district in August. And during one Stevens primary campaign stop in Detroit, a Black community organizer directly confronted her over her support for Israel.
This article originally appeared on JTA.org.
The post In Michigan, a Black conservative group pushes Jewish and pro-Israel messaging appeared first on The Forward.
Uncategorized
New York Jewish leaders defend Democratic AG Letitia James from GOP challenger’s attacks
(JTA) — New York state Attorney General Letitia James and her Republican opponent Saritha Komatireddy are clashing over how to combat antisemitism ahead of Tuesday’s election.
The GOP challenger has frequently attacked James during the campaign over her handling of antisemitic crimes, but prominent Jewish leaders are rallying to defend the Democratic incumbent.
Komatireddy accuses James of turning a “blind eye” to antisemitic hate crimes as they grow more common in the state with the largest Jewish population.
A number of Jewish leaders have lined up to defend James’ record.
Mark Treyger, CEO of the Jewish Community Relations Council of New York, told the Jewish Telegraphic Agency in a statement that he has seen James’ commitment to New York communities “firsthand.”
“When an Ethiopian-Israeli small business owner in Harlem faced hate, she rearranged her statewide schedule to stand with her, offered immediate support, and followed through personally,” Treyger said, referring to anti-Israel backlash that faced Tsion Cafe.
“From confronting antisemitism and discrimination to protecting public safety and celebrating Jewish life, she has remained accessible and responsive to community concerns,” he continued, praising “her unwavering leadership and partnership.”
As a City Council member, James’ district included parts of the heavily Orthodox Jewish Crown Heights neighborhood, and she has called herself an “honorary Lubavitch.” Crown Heights United PAC endorsed James for reelection last month.
As attorney general of New York state since 2019, James is the state’s chief legal officer, leading an office with more than 700 lawyers that conducts statewide criminal and civil investigations.
But as reported hate crimes against Jews across the state have increased in the past decade, Komatireddy, who was a federal prosecutor in New York for more than a decade, says the attorney general isn’t doing enough.
“The data shows that antisemitic hate crimes are surging in New York, and someone has to step in and do something about it, because our DAs are being ineffective in stopping that trend,” Komatireddy said in an interview with JTA, referring to district attorneys who generally oversee the prosecution of hate crimes.
James has rejected Komatireddy’s claims. A campaign spokesperson told JTA that she has “stood arm in arm with the Jewish community all throughout her career.”
“She’s gone after bad actors who preyed upon Jewish New Yorkers time and time again, and will continue to fight against antisemitism and hate in all its forms,” the spokesperson said.
Jewish Democratic politicians in New York are supporting James’ bid. Outgoing U.S. Rep. Jerry Nadler, City Council Speaker Julie Menin and six other Jewish Democratic officials endorsed James at a press conference last week, where they commended her support for the Jewish community.
Manhattan Borough President Brad Hoylman-Sigal praised her for combating housing discrimination against Hasidic families in Orange County and for stopping a Rockland County car wash from overcharging Orthodox Jews.
Menin thanked James for annually marching in the Israel Day Parade — an example, she said, of James “standing with the Jewish community when things are difficult.”
“I’m verklempt right now,” James said after Menin’s remarks.
But some Jewish figures and groups are backing Komatireddy as she attempts to become the state’s first Republican elected as attorney general in more than 30 years. Komatireddy has the endorsement of President Donald Trump, who called James “corrupt” after she brought a civil suit against him over inflated property values and called for her to be removed as special prosecutor in a Cornell University rape lawsuit.
Komatireddy told reporters that she would declare a “state of emergency on antisemitism” on Day One as attorney general — a plan that James told JTA can only be enacted by the governor, not an attorney general.
Asked how she would declare a state of emergency, Komatireddy said she meant that she would utilize a law that allows the attorney general “to step in and prosecute hate crimes when a district attorney has been ineffective in doing so.” Komatireddy’s promises to the Jewish community also include establishing buffer zones outside Jewish schools and synagogues using existing civil rights law.
Komatireddy’s tough-on-crime, tough-on-antisemitism campaign has resonated with some Jewish New Yorkers, and could be the catalyst for “a lot of defections from James to Saritha,” predicted Moshe Davis, who was executive director of the mayor’s office to combat antisemitism under Mayor Eric Adams.
“I think a lot of the Jewish community is taking to her message,” said Davis.
A poll conducted by Siena last month has James ahead 54% to 39%; James led by 6 percentage points in the New York City suburbs.
Rabbi Elie Weinstock, who leads Long Island’s Jewish Center of Atlantic Beach, told JTA that there is “a sense of unease” among Jewish voters regarding antisemitic incidents.
“I think the Jewish community wants to hear people who will say, ‘I’ve got your back,’ and I think whoever gives off that impression will do well in the Jewish community,” said Weinstock, who counts Republican gubernatorial candidate Bruce Blakeman among his congregants.
He added that people’s opposition to New York City Mayor Zohran Mamdani, a Democrat like James, “may guide Jews’ votes” to Komatireddy.
Komatireddy attended a service at Park Avenue Synagogue and posted a video in October of the congregation’s rabbi Elliot Cosgrove wishing her “every blessing on your campaign” from the bimah. In a text to JTA, Cosgrove clarified that, while the post was recent, her visit was in “winter/spring.”
“I don’t / didn’t endorse. I always warmly welcome visitors,” he wrote.
Jewish Insider reported in October that Komatireddy posted photos from a meeting on the street with members of a Black Hebrew Israelite church that has called Jews “imposters” and the “Synagogue of Satan.”
Komatireddy told JTA that this was “an impromptu meeting” on the street in Rochester, and that “once we found out who they were, we rejected the hateful views that the group espouses” and deleted the post.
In March, Komatireddy wrote a scathing piece for the New York Post accusing James of turning a “blind eye” to antisemitic incidents.
But Binyamin Krauss, principal of SAR Academy, a Jewish day school in the Bronx, said “That’s not my experience” of James. Krauss last week hosted the attorney general at SAR, where she spoke with students. He pointed to her “supporting the community” on Manhattan’s Upper West Side after two men were stabbed there over the summer.
“Obviously you can disagree with certain decisions, when to prosecute, what to prosecute, how to handle a certain situation — but I do not agree with that characterization,” said Krauss, who added that he is not endorsing any candidates.
Meanwhile, Davis said that “turning a blind eye” is “not necessarily how I would frame it,” but opined that “people want to see more.” He also said that James is “someone who’s always shown up, always been a friend” to Jewish New Yorkers.
Phylisa Wisdom, who leads Mamdani’s office to combat antisemitism and was executive director of the liberal advocacy group New York Jewish Agenda, told JTA that James “has been a committed advocate for New York’s Jewish communities for decades,” going back to her time on the New York City Council.
“Attorney General James has used the tools of her office to root out antisemitism and help ensure that everyone in the state, including Jewish communities across the five boroughs, can live safely and thrive,” Wisdom said.
The left-wing group Jews for Racial and Economic Justice did not endorse James but recommended her in its voter guide, which commended her for taking action against far-right Zionist group Betar over “an alarming and illegal pattern of bias-motivated harassment and violence designed to terrorize communities and shut down lawful protest.”
This article originally appeared on JTA.org.
The post New York Jewish leaders defend Democratic AG Letitia James from GOP challenger’s attacks appeared first on The Forward.
Uncategorized
‘He made Black Jews not invisible anymore; he was the bridge’
Rabbi Capers C. Funnye, Jr. rabbi and spiritual leader of Beth Shalom B’nai Zaken Ethiopian Hebrew Congregation in Chicago, and the Chief Rabbi of the International Israelite Board of Rabbis, died Nov. 2 at the age of 74.
A cousin of Michelle Obama and an important leader for Black Jews in America, Funnye was raised in the African Methodist Episcopal Church and converted to Conservative Judaism. He held leadership positions in Chicago’s Jewish community and was a consultant to many cultural institutions throughout the United States.
“I’ve known him my whole life,” said Rabbi Tamar Manasseh said. “There is nothing that prepares you for this. I think it’s really important for people to know that he made Black Jews not invisible anymore. He was the bridge.”
“At that time it was not the priority for other Black Jews, but for him it was the priority,” Manasseh continued. “There were a million times that he was uncomfortable to one day bring comfort to us all.”
Funnye was born in 1952, in Georgetown, South Carolina, and attended Howard University. He received a B.A. in Hebrew literature and a rabbinic ordination from the Israelite Board of Rabbis, Inc., in Queens, New York, and a B.A. in Jewish studies and an M.A. in human services administration from the Spertus Institute of Jewish Studies, in Chicago.
In 1995, Funnye, Michelle Stein-Evers and Robin Washington (an editor-at-large at The Forward) founded the Alliance of Black Jews.
Funnye became the first African American member of the Chicago Board of Rabbis in 1997, and was named Chief Rabbi of the International Israelite Board of Rabbis, in New York in 2015.
He also served as a rabbi for congregations in Nigeria, Uganda, and other sub-Saharan African nations.
“Rabbi Capers Funnye was my ‘rebbe’ for connecting with the Black community and for understanding how important it is to bring the Black Jewish community to the very center of the Jewish community,” said Rabbi Asher Lopatin.
“I was inspired as he fought hard to gain acceptance as a full member of the Chicago Board of Rabbis and then succeeded in getting full membership in the New York Board of Rabbis and opening up the New York Board of Rabbis to graduates of the Israelite Rabbinical Academy,” Lopatin said. “I will never forget his passion, his brilliance, his insight and his love for Judaism, the Jewish community and Israel. May his memory be a blessing.”
“It was an honor to welcome Rabbi Funnye and members of the International Israelite Board of Rabbis to become part of our rabbinic family. His steadfast commitment to group relations helped us to better understand the dynamics of the Black Jewish community,” said Rabbi Joseph Potasnik, executive vice president of the New York Board of Rabbis. “May we continue to perpetuate his legacy.”
“Rabbi Funnye has touched countless lives with his spiritual leadership, wisdom, and unwavering commitment to our congregation and the broader Hebrew Israelite community. His legacy of faith, service, and dedication will continue to inspire generations,” Beth Shalom B’nai Zaken Ethiopian Hebrew Congregation wrote on its Facebook page.
The post ‘He made Black Jews not invisible anymore; he was the bridge’ appeared first on The Forward.
