Uncategorized
10 treasures from the New York Public Library’s 125-year-old Jewish collection
(New York Jewish Week) – In the heart of Manhattan, you can page through the Passover story in an Italian haggadah from half a century ago, check out the posters for the most popular Yiddish plays of the 1920s and examine dried flower arrangements from the Holy Land made at the end of the 19th century.
Opened just two years after the New York Public Library itself, the Dorot Jewish Division of the New York Public Library is celebrating its 125th anniversary this year.
Today the collection, housed in the library’s main building on Fifth Ave., boasts over 250,000 materials from all over the world, with the earliest ones dating back to the 13th century.
“People don’t realize the amount of depth we have in this collection chronologically and geographically and it is still growing,” said Lyudmila Sholokhova, the curator of the collection. “I think we have been too modest about what we have here — this library is for everybody and the community needs to know that.”
To celebrate its 125th birthday and spread the word, the Dorot Jewish Division is putting some of its favorite materials on display for an event with librarians, scholars and writers from around the country to discuss the history of Dorot, and its future, on Wednesday, Dec. 14. The event is in person and online.
That history dates to November 1897, when banker and philanthropist Jacob Schiff donated $10,000 to the New York Public Library for the purchase of “Semitic literature” and the hiring of a curator of a Jewish division in the library. Schiff ended up donating $115,000 (nearly $4 million today) over the course of his lifetime.
The head librarian position went to bibliographer and historian Abraham Solomon Freidus, who immigrated to New York from Latvia in 1889. Under his watch, the newly established Jewish Division became a prominent research and reference center for Jewish scholars all over the world. A reading room dedicated to the Jewish Division, where scholars have researched everything from a study of Jews and chocolate to a history of Jewish women in theater, has remained in active use at the library since 1911.
Sholokhova came to the NYPL in 2020 after nearly 20 years working as a librarian at the YIVO Institute for Jewish Research. Part of her mission is to showcase the collection to the public and help bring awareness to the library’s extensive resources.
Through most of its history, the Dorot Jewish Division was used as a reference site while scholars worked on encyclopedias and research. Today, the reading room is still open to the public — and there’s alos an extensive digital catalog available on the library’s website. All New Yorkers need to do is request the items they want to see a few days in advance.
Though the division inherited a few small collections and private libraries, many of its items have been purchased or donated over time.
The New York Jewish Week recently stopped by to see what would be on view during the anniversary celebrations. Here are 10 highlights:
1. Historic haggadahs from Venice and Amsterdam
Traditional illustrated haggadahs from Venice (left) and Amsterdam (right). Printed in the 17th century. (Julia Gergely, design by Grace Yagel)
The Dorot Jewish Division boasts an impressive collection of haggadahs, the guides used at Passover seders. The collection includes the Venice Haggadah with Judeo-Italian translation, printed in 1609, and the Amsterdam Haggadah printed in 1695. Both of these volumes are first editions of what became a standard structure for a haggadah — the Venice Haggadah influenced Mediterranean tradition and the Amsterdam Haggadah influenced Central European tradition.
2. The very first Sunday edition of the Forverts
Vol. 1, No. 1. Sunday edition of the Forverts from May 2, 1897. (Julia Gergely, design by Grace Yagel)
Forverts (or “Forward” in English), the Yiddish daily that circulated in New York throughout the 20th century, is not just one of the most significant publications in American Jewish history — at its height it was the highest-circulation daily in New York. The paper began publishing in April 1897 and paper copies from its first few months in circulation are incredibly scarce. Sholokhova believes Dorot’s original copy of its first Sunday Supplement, published May 2, 1897, may be the earliest known copy of the Forverts in existence.
3. The earliest image of the North American continent in a Hebrew book
An image of the globe in Ma’aseh Toviyah, an encyclopedia of science and medicine. (Julia Gergely)
Published in Venice in 1707, “Ma’aseh Toviyah” (Work of Tobias) is an encyclopedia of science and medicine written in Hebrew, with sections on theology, astronomy, medicine and geography. Written by Toviyah Katz (also known as Tobias Cohn), the book contains the earliest known image of the American continent in a Hebrew book.
4. First Hebrew alphabet printed in the United States
The first Hebrew grammar book, printed for a Hebrew course at Harvard College. (Julia Gergely)
Printed around 1735, “A Grammar of the Hebrew Tongue” or “Dikduk leshon l’ivrit” is the first known book in the American colonies to contain the entire Hebrew alphabet and a lesson on Hebrew grammar. Compiled by Judah Monis, a Hebrew teacher at Harvard College, the book was intended for Harvard students who desired to study the Old Testament in its original language. Monis was born Jewish but converted to Christianity.
5. A palmistry guide according to Kabbalah
A kabbalah palmistry book, dated around 1800. (Julia Gergely)
This book details the art of palmistry, or hand-reading, according to the Jewish mystical tradition of kabbalah. “Sefer Hochmat HaYad,” or “Book of the Wisdom of the Hand,” was compiled by Eliyahu Mosheh Galino, who lived in Constantinople (present-day Istanbul) in the early 16th century. The library dates the printing of this copy, notable for illustrations that feature white lines etched into black hands, to sometime around 1800.
6. Farewell banquet invitation for Eliezer Ben-Yehudah, lexicographer of the first Hebrew dictionary
Invitation for a farewell banquet for Eliezer Ben-Yehuda, who compiled the first Hebrew dictionary at the New York Public Library. (Julia Gergely, design by Grace Yagel)
One of the Dorot Jewish Division’s most famous researchers, Eliezer Ben-Yehudah, was an early Zionist who became known as the father of Modern Hebrew. During World War I, Ben-Yehudah came to the New York York Public Library to work on the first modern Hebrew dictionary, which he eventually brought back to Palestine. The archive has kept an invitation for Ben-Yehudah’s farewell dinner on Feb. 26, 1919, which includes all the names of the members of the dinner committee as well as the menu in Hebrew and English.
7. A community ledger from Mariupol, Ukraine
The title page ledger with minutes from a mishnah study class in Mariupol, Ukraine. (Julia Gergely)
A pinkas is a census-like ledger kept by Jewish communities in Eastern Europe, recording births, deaths, financial transactions, events and even criminal cases. This illustrated pinkas comes from a mid-19th century Hasidic community in what is now Mariupol, Ukraine, and details the minutes of a Mishnah study class held over the course of a decade. The first entry is dated 1837 and the last is 1848. The pinkas is dedicated to the Trisk Rabbi, Avrohom ben Mordechai Twersky.
8. An 18th-century Megillat Esther
An illuminated manuscript of Megillat Esther, read on Purim. The illustrations, in folk style, were drawn in the late 18th century. (Julia Gergely)
An illustrated scroll of Megillat Esther, the scroll read on Purim, is believed to be from Eastern Europe from the late 18th century. The scroll is significant because it is an illuminated manuscript, with hand-drawn images from scenes in the Book of Esther surrounding the text.
9. Pressed flowers and photographs from 1890s Palestine
Left: An 1899 photo of Jerusalem by Bruno Kentschel. Right: Flowers from Israel, dried and pressed in the 1890s. (Julia Gergely, design by Grace Yagel)
In the 1890s, as the political Zionist movement was beginning to take shape, small books of pressed flowers that were gathered in the Holy Land appeared in the United States. Dorot’s holding features native flowers pressed into the shape of Jewish symbols, and will be shown next to photographs of the landscape of Jerusalem from the same period, taken by Bruno Kentschel, a German photographer who worked from a small studio in Jerusalem.
10. Advertisements from Jewish businesses in the United States
Advertisements , postcards and trading cards for American Jewish businesses. (Julia Gergely, design by Grace Yagel)
The Dorot Jewish Division also has a vast collection of matchboxes, postcard advertisements and trading cards from Jewish businesses across America. The colorful, illustrated advertisements from the 19th and 20th centuries are very often the only traces of Jewish businesses that still exist, Sholokhova explained.
—
The post 10 treasures from the New York Public Library’s 125-year-old Jewish collection appeared first on Jewish Telegraphic Agency.
Uncategorized
A tourist’s guide to the vanished Jewish quarter of Warsaw
פֿאַרן חורבן האָבן אין וואַרשע געוווינט אַן ערך 370 טויזנט ייִדן — די גרעסטע ייִדישע שטאָט אין אייראָפּע און די צווייט גרעסטע בכלל נאָך ניו-יאָרק.
נאָך דער מלחמה איז די שטאָט און אירע ייִדישע אײַנוווינער, ווי באַוווּסט, געוואָרן איין גרויסע חורבֿה. דאָס גאַנצע רײַכע ייִדישע לעבן איז געוואָרן שטויב און אַש. אָבער אַ דאַנק די דיגיטאַלישע אַרכיוון, קען דאָס אַמאָליקע ייִדישע לעבן אין וואַרשע ווײַטער עקזיסטירן אין דעם מענטשלעכן דמיון, און מע קען עס ווידער אויפֿלעבן אין אונדזער תּקופֿה. אַ מענטש קען זיך פֿאַרטיפֿן אין די אַמאָליקע וואַרשעווער ייִדישע צײַטונגען, זיך פֿאַרלירן אין דער רײַזע אויף דער צײַטמאַשינקע, און זיך פֿאָרשטעלן אַז מע געפֿינט זיך אין וואַרשע אין 1938.
דאָס איז פֿאַקטיש דער רושם וואָס בלײַבט נאָכן דורכבלעטערן בני מערס נײַ בוך אויף העברעיִש, „מורה דרך: ורשה היהודית 1938“ (אַ וועגווײַזער צו דער ייִדישער וואַרשע, 1938), אַרויס אין 2025 בײַם מאגנס-פֿאַרלאַג. דער געדאַנק הינטער דעם בוך איז גאָר אייגנאַרטיק און אומגעוויינטלעך: צו שרײַבן אַ בוך הײַנט צו טאָג וואָס איז צונויפֿגעשטעלט ווי אַ בוך פֿאַר טוריסטן וועלכע ווילן באַזוכן דעם ייִדישן ייִשובֿ אין וואַרשע אין 1938; און דער „מחבר“ פֿונעם וועגווײַזער איז אַ וואַרשעווער ייִד פֿון יענע יאָרן, וואָס ווענדט זיך צו די דעמאָלטדיקע לייענערס.
בעצם איז דאָס גאַנצע בוך אַ שפּיל פֿון „לאָמיר זיך פֿאָרשטעלן“: אַ געשיכטע-בוך וואָס מאַכט זיך פֿאַר אַ טוריסטיש בוך, וואָס גיט פּרטים וועלכע זענען דעם הײַנטיקן לייענער דווקא אומניצלעך. דאָס שטייט אין שאַרפֿער סתּירה מיטן עצם געדאַנק פֿון אַ טוריסטיק בוך וואָס זײַן ציל איז צו געבן ניצלעכע פּרטים וועגן אַ געוויס אָרט. ווי מער שרײַבט אין דער הקדמה: „כּמעט אַלץ וואָס וועט ווײַטער געשילדערט ווערן אין אָט דעם וועגווײַזער עקזיסטירט ניט הײַנט… דאָס שרײַבן פֿון אַזאַ מין וועגווײַזער איז אויף אַ גרויסן מאָס דערמעגלעכט געוואָרן אַ דאַנק דער וועבזײַט ׳עיתּונות יהודית היסטורית׳ [דער היסטאָרישער ייִדישער פּרעסע].“
ווי יעדער וועגווײַזער פֿון דעם זשאַנער, איז דאָס בוך צעטיילט אויף דרײַ קאַטעגאָריעס: אַלגעמיינע קענטשאַפֿט, ניצלעכע אינפֿאָרמאַציע און די טורן. אויף דער ערשטער קאַטעגאָריע, „אַלגעמיינע קענטשאַפֿט“, קען מען לייענען וועגן דער שטאָטס געשיכטע, איר באַפֿעלקערונג, אירע לשונות, רעליגיע, ווירטשאַפֿט, קולטור, ספּאָרט, אַרכיטעקטור, חיות און פֿלאַנצן. למשל, ניט געקוקט אויף אַלע פּאָליטישע, רעליגיעזע און קולטורעלע מחלוקתן צווישן די וואַרשעווער ייִדן, האָבן זיי כאָטש איין זאַך געהאַט בשותּפֿות: די ייִדישע שפּראַך. ווי עס שטייט אינעם וועגווײַזער, רעדט מען אין דער ייִדישער וואַרשע בעיקר ייִדיש, ווי 88.9% פֿון די ייִדישע אײַנוווינער האָבן אין 1931 דעקלאַרירט. און זיי רעדן זייער אייגענעם ייִדישן דיאַלעקט מיט זײַנע אייגענע טערמינען. אַ באַלעבאָס, צום בײַשפּיל, הייסט אַ „וואַרעט“; אַ פֿינצטערער קאָרידאָר איז אַ „שטשאָנקע“; בכּיוון איז „אינאַמישנע“.
אויף דער קאַטעגאָריע „ניצלעכע אינפֿאָרמאַציע“ אינפֿאָרמירט דער וועגווײַזער דעם לייענער אין וועלכער צײַט פֿון יאָר איז ייִדן כּדאי צו באַזוכן וואַרשע (דער ענטפֿער: פֿרילינג און האַרבסט, ווען מע פֿײַערט דעם „חודש פֿון ייִדיש בוך“). צווישן די אַנדערע שאלות: וווּ אײַנצושטיין; וואָס צו עסן און טרינקען, פֿון אייער קיכלעך ביז וואַסער־פּלעצלעךף וויפֿל קאָסטן פֿאַרשידענע זאַכן? (אַ ייִדישע צײַטונג למשל קאָסט צווישן 10 און 30 גראָשן; אַ קילאָ קעז — 1 זלאָטע); וואָס צו לייענען אויפֿן וועג? פֿון וואָס מע זאָל זיך אָפּהיטן? (פֿון די גנבֿים, פֿאַרשטייט זיך) און ווי אַזוי מע קען אָנקומען קיין וואַרשע. מע לייענט אויך וועגן דעם פֿאַרקער אויפֿן וועג, דער פּאָסט, די בענק, דער פּאָליציי, די פֿײַערלעשערס, די ביבליאָטעקן, און נאָך און נאָך.
אויף דער טורן-סעקציע לייגט דער מחבר פֿאָר זיבן מעגלעכע טורן, למשל: אַ טור פֿונעם פּלאַץ גזשיבאָווסקי דורך דער קראָכמאַלנער גאַס – דער צענטער פֿון „דאָס פּלעצל“ (דער ייִדישער אונטערוועלט), פֿון וואַנען עס שטאַמען די דרײַ מחברים פֿון דער זעלבער משפּחה, י. י. זינגער, יצחק באַשעוויס זינגער און אסתּר קרײַטמאַן, און וווּ עס געפֿינט זיך אויך דער באַרימטער סאַסקי-גאָרטן; אַ טור וואָס דערפֿירט דיך דורך דער באַרימטסטער ייִדישער גאַס נאַלעווקעס, דער האַרץ פֿון ייִדישער וואַרשע, וווּ מחמת דער בליִענדיקער עקאָנאָמיע שפּראָצן דאָרט אויף יעדן שריט און טריט נײַע קיאָסקן פֿון זעלצער און אײַזקרעם; אָדער אַ שפּאַציר וואָס גייט דורכן צפֿונדיקן טייל שטאָט, אַרײַנגערעכנט דורך דער אָרעמער סמאָטשע־גאַס, וואָס ניט געקוקט אויף דעם דלות פֿאַרמאָגט זי דעם שיינעם „מעטראָ-קינאָזאַל“. בני מער האָט אַגבֿ מיט 8 יאָר צוריק טאַקע געשריבן אַ גאַנץ בוך וועגן דער סמאָטשע־גאַס (מאגנס, 2018).
„אַ וועגווײַזער צו דער ייִדישער וואַרשע, 1938“ איז אַ וויכטיקער בײַטראָג צום זשאַנער פֿון פּאָפּולערער געשיכטע, וואָס באַנײַט און באַלעבט די אַמאָליקע שטאָט דורך זײַן אויסנעמיקן פֿאָרמאַט. דער העברעיִשער לייענער וועט געניסן פֿון מערס ברייטער קענטשאַפֿט, הומאָר און טאַלאַנט ווי אַ דערציילער. ס׳איז פֿאָרט אומפֿאַרמײַדלעך, אַז בשעתן לייענען פֿילט מען זיך ווי מע דרייט זיך אַרום אין דער וועלט פֿון שדים און ווי מע ווערט געפֿירט דורך אַ „טויטער שטאָט“. דאָס בוך פּאַסט צום בעסטן פֿאַר די לייענערס וואָס זענען מסוגל אַ ווײַלע „צו סוספּינדירן דעם ספֿק“ און זיך איבערגעבן דער פֿאַנטאַזיע.
נאָכן איבערלייענען דאָס בוך, שטעל איך זיך אַליין די קשיא: וואָס פֿאַר אַ ווירטועלע פֿאַנטאַזיע אין דרײַ דימענסיעס וואָלט די אַלמעכטיקע קינסטלעכע אינטעליגענץ געקאָנט שאַפֿן פֿון מערס בוך? אויף אַזאַ סאָרט אויפֿלעבונג דאַרף מען נאָך וואַרטן.
The post A tourist’s guide to the vanished Jewish quarter of Warsaw appeared first on The Forward.
Uncategorized
Can an Oklahoma Senate candidate attract voters with an ad tossing out AIPAC ‘trash’?
(JTA) —Oklahoma grassroots activist N’kiyla Jasmine Thomas is facing off on Tuesday against centrist Jim Priest in a Democratic Senate race that has become the latest litmus test for progressive politics in a conservative stronghold.
The two candidates are battling at the ballot box for the second time this summer after neither of them secured the needed majority to win the June primary contest. Thomas, a nurse who has been vocal against AIPAC, earned 45% of votes in the June five-person matchup, while Priest, a lawyer and ordained minister, accrued 24%.
Both Thomas and Priest would be underdogs in the general election against Republican candidate Rep. Kevin Hern, who swept his primary and clinched the endorsement of President Donald Trump. Oklahoma hasn’t sent a Democrat to the Senate in more than three decades.
Nonetheless, Tuesday’s runoff will serve as a referendum on the potency of progressivism in a deep-red state, just a week after democratic socialist Angie Nixon knocked out her moderate opponent in Florida’s Democratic Senate primary.
Unlike Nixon, Thomas is not a member of the Democratic Socialists of America. She has, however, openly identified with socialist policies, while her opponent, Priest, calls himself a moderate.
Neither candidate has a wealth of political experience. Priest, 70, made a failed bid for Oklahoma attorney general in 2010 and was previously the CEO of two nonprofit organizations. His campaign priorities center on reducing the cost of living, making healthcare more accessible and inspiring confidence in government.
Thomas, meanwhile, is a 31-year-old citizen of the Chickasaw Nation, who says she represents “the next generation of leaders.” Among her key focuses are women’s health and safety, civil rights and LGBTQIA+ protections. She has also repeatedly pledged to never take money from the American Israel Public Affairs Committee.
Although the pro-Israel lobby has not been involved in this race, a November social media reel showed Thomas pulling a giant red trash bin, adorned with the labels “AIPAC Funds” and “Corporate PAC Funds.” Alongside the reel is a caption that reads, “Just taking out the trash.”
“I am a sole grassroots candidate,” she said in the reel. “And we are not accepting AIPAC or corporate PAC funds. It’s garbage.”
Asked about her rhetoric on AIPAC, Thomas told the Jewish Telegraphic Agency that “My concerns have NEVER been about Jewish people, Judaism, or Israel’s existence,” saying that she instead prioritizes human rights, civilian lives and the accountability of all governments.
Some voters see it differently. David Howman, a 30-year-old Jewish banker in Tulsa, said that although he’s “a fairly progressive Democratic voter,” he considers Thomas’s usage of AIPAC to be “a pretty cheap political tactic.”
“It’s kind of like a little grenade you get to toss out in there,” Howman told JTA.
“If AIPAC were funneling a bunch of money into the Jim Priest campaign, maybe that’s a conversation that is worth having,” he added. “But they’re not even touching this race.”
Though Howman voted for Priest in Tuesday’s runoff, he noted that a different candidate, Troy Green, was his favorite in the June primary.
When asked at a Saturday debate about Israel’s military actions, both candidates confirmed their belief in the existence of a “genocide” in Gaza. Only Priest, however, linked the word to Israel, while Thomas connected it to the actions of Prime Minister Benjamin Netanyahu.
Priest recognized that Hamas “committed atrocities,” noting that “they kidnapped people, they killed people, they tortured people” and that “they should be held accountable.” But he also deemed Israel’s retaliation “disproportionate to the threat.”
“In response, Israel is committing genocide,” he said, accusing the Jewish state of preventing medical supplies and food from getting to people.
Expressing skepticism about both one-state and two-state solutions, Priest declared that “what’s needed is a 24-state solution,” in which the whole Middle East unites “in something like the Abraham Accords.”
The Priest campaign did not respond to JTA’s request for comment.
Thomas, meanwhile, emphasized that “we can be for our Jewish brothers and sisters, and we can be against Netanyahu and what he is doing.”
“He is committing genocide. He is absolutely murdering children,” Thomas said. “We have to stop providing funding for these wars.”
She also backed the International Criminal Court’s decision to issue arrest warrants for Israeli leaders, noting that the U.S. should “not be on the side of another country that we don’t even have any ties to, outside of allyship.”
Thomas had previously refrained from using the word genocide in public statements, instead expressing “solidarity with Palestine” and calling for an end to “unconditional funding of Israel’s military.”
In her response to JTA’s request that she clarify her stances on AIPAC and Israel, Thomas provided a lengthy written statement.
“I stand with my Jewish brothers and sisters against antisemitism, hate and discrimination in all forms,” she said, referring to Judaism as one of the “most enduring faith traditions.”
Reiterating remarks she made at the debate, Thomas noted that “two things can be true at the same time,” and advocated for both the security of the Jewish people and a willingness to criticize “any government, including the current leadership of Israel.”
Thomas also voiced support for a two-state solution, explaining that “both Israelis and Palestinians deserve the opportunity to live in peace, security and self-determination.”
“When I discuss political influence or organizations, my focus is on the broader role of money, lobbying, and special interests in our political system, not on any one religion or community,” she added.
Regardless of who comes out victorious on Tuesday, Howman said that many Democrats will be heading to the ballot box this November with a pessimistic outlook.
“That’s kind of the challenge that we have here in Oklahoma,” he added. “There’s definitely a sense of defeatism on the Democratic side.”
This article originally appeared on JTA.org.
The post Can an Oklahoma Senate candidate attract voters with an ad tossing out AIPAC ‘trash’? appeared first on The Forward.
Uncategorized
How YIVO and Max Weinreich Americanized the Yiddish project
װי אַזױ האָט ייִװאָ געפֿונען אַ נײַע הײם אין אַמעריקע נאָכן חורבן? קלמן װײַזער (יאָרק־אוניװערסיטעט אין טאָראָנטאָ) דערצײלט די דאָזיקע דראַמאַטישע געשיכטע אינעם נײַעם בוך „ייִדיש־װיסנשאַפֿט קומט קײן אַמעריקע“.
לכתּחילה איז דער דערפֿאָלג פֿון ייִװאָ ניט געװען קיין זיכערער. װײַזער דערקלערט: „עס איז װײַט ניט געװען קלאָר פֿאַר די שטיצער און מיטאַרבעטער פֿון ייִװאָ אין די 1940ער יאָרן, צי אַן אָרגאַניזאַציע װאָסער ציל איז געװען צו באַדינען די אינטעלעקטועלע און קולטורעלע באַדערפֿענישן פֿונעם אַלװעלטלעכן ייִדיש־רעדנדיקן פֿאָלק קען זיך אײַנװאָרצלען אין די ביז גאָר פֿאַרשײדענע באַדינגונגען פֿון אַמעריקע נאָך דער מלחמה.“
פֿאַר דער מלחמה האָט ייִװאָ געהאַט אַן „אַמעריקאַנער אָפּטײל“ אין ניו־יאָרק. זײַן ציל איז געװען צו זאַמלען געלט פֿאַרן װילנער אינסטיטוט, כאָטש אײניקע זײַנע מיטגלידער האָבן זיך אָפּגעגעבן אױך מיט פֿאָרשונגען פֿון ייִדישער קולטור און געשיכטע — דער עיקר, אין מיזרח-אײראָפּע.
אָבער דאָס רובֿ אַמעריקאַנער ייִדן האָבן געהאַט אַ קנאַפּן אינטערעס צו ייִדיש און בכלל ניט געהאַלטן פֿון ייִדיש־פֿאָרשונג.
נאָכן חורבן איז ייִװאָ געשטאַנען אױפֿן שײדװעג: צו װערן אַ מין אַרכיװ געװידמעט דעם אַמאָליקן חרובֿ־געמאַכטן ייִדישן לעבן אין מזרח־אײראָפּע אָדער װײַטער צו אַנטװיקלען ייִדיש־װיסנשאַפֿט לטובֿת אַ ייִדישן המשך אין אַמעריקע.
װײַזער ברענגט דעם לײענער אַרײַן אין די הײסע װיכּוחים צװישן די מיטאַרבעטער פֿון ייִװאָ װעגן דער ריכטונג פֿון דער אַרבעט. יודל מאַרק האָט געהאַלטן אַז ייִװאָ דאַרף זיך אָפּגעבן דער עיקר מיטן חורבן־פֿאָרשונג, בעת אַמאָליקע בונדיסטן האָבן געטענהט אַז ייִװאָ דאַרף שטודירן דעם מצבֿ פֿון די ייִדישע מאַסן אין אַמעריקע.
מאַקס װײַנרײַך, דער אינטעלעקטועלער מדריך פֿון ייִװאָ, האָט געהאַט אַן אַנדערע װיזיע. ער האָט געגלייבט, אַז דאָס אַמעריקאַנער ייִדנטום איז מסוגל צו שפּילן די פֿירנדיקע ראָלע אין דער ייִדישער װעלט נאָכן חורבן. אָבער לױט זײַן מײנונג זײַנען די אַמעריקאַנער ייִדן ניט געװען גרײט אויף אַזאַ שליחות. און צוגרײטן זײ דערצו האָבן געדאַרפֿט די פּליטים פֿון מזרח־אײראָפּע.
לױט זײַן װיזיע, האָט זיך ייִװאָ געדאַרפֿט אָפּגעבן ניט סתּם מיט װיסנשאַפֿט, נאָר מיט „װיסן װאָס שאַפֿט“, דאָס הײסט, ייִדיש־װיסנשאַפֿט מוז דערמעגלעכן אַמעריקאַנער ייִדן אָפּצוהיטן זײער ייִדישן מהות און פֿאַרזיכערן ייִדישע המשכדיקײט.
דער שליסל צום דערפֿאָלג פֿונעם ריזיקן פּראָיעקט איז געװען די ייִדישע שפּראַך. ייִדיש האָט געדאַרפֿט דינען װי אַ בריק צװישן דורות ייִדן, אַ גײַסטיקע פֿאַרבינדונג צװישן דער אַלטער און דער נײַער הײם.
צוליב דעם, האָט װײַנרײַך געהאַלטן, דאַרף מען „אױסגױיִשן“ די אַמעריקאַנער ייִדישע אינטעליגענציע און העכערן דעם פּרעסטיזש פֿון ייִדיש אין דער אַמעריקאַנער אַקאַדעמישער װעלט.
אָבער ניט געקוקט אױף װײַנרײַכס באַמיִונגען איז ייִװאָ לכתּחילה פֿאַרבליבן אױף די ראַנדן פֿונעם אַמעריקאַנער ייִדישן הױפּטשטראָם און האָט באַקומען אַ קנאַפּע שטיצע מצד די גרױסע ייִדישע פֿילאַנטראָפּישע אָרגאַניזאַציעס. די באַציִונגען צװישן ייִװאָ און דער אַמעריקאַנער ייִדיש־סבֿיבֿה זײַנען אױך ניט געװען קײן גלאַטיקע.
די נאָרמאַטיװע ייִדישע כּלל־שפּראַך, װאָס ייִװאָ האָט געװאָלט פֿאַרשפּרײטן, האָט אַרױסגערופֿן קריטיק מצד אײניקע ייִדישיסטן. זײ האָבן געטענהט, אַז דער „ייִװאָ־ייִדיש“ איז װײַט פֿונעם עכטן נאַטירלעכן מאַמע־לשון.
אין זײַנע אַרטיקלען אין פֿאָרװערטס האָט יצחק באַשעװיס אױסגעלאַכט אַזעלכע נעאָלאָגיזמען װי „קדמן־ייִדיש“ און „בראשית־ייִדיש“, װאָס װײַנרײַך האָט צוגעטראַכט װי לינגװיסטישע באַגריפֿן פֿאַר פֿאַרשײדענע היסטאָרישע תּקופֿות אין דער אַנטװיקלונג פֿון דער ייִדישער שפּראַך.
אין תּוך איז דער קאָנפֿליקט צװישן ייִװאָ און די ייִדישע ליטעראַטן געװען אַרום דער פֿראַגע, „צו װעמען געהערט ייִדיש?“, דערקלערט װײַזער. דער ציל פֿון ייִװאָ איז געװען צו שאַפֿן אַ נאָרמאַטיװע שפּראַך, װאָס מען קען אױסלערנען װי מען לערנט אַנדערע פֿרעמדע שפּראַכן. אַזױ קען מען פֿאַרזיכערן דעם המשך פֿון ייִדיש אַפֿילו װען קײן לעבעדיקע ייִדיש־רעדנדיקער סבֿיבֿה איז מער ניטאָ.
די סאַמע געשפּאַנטע קאַפּיטלען אין דער געשיכטע פֿון ייִװאָ אין אַמעריקע דערצײלן װעגן דעם קאַמף פֿאַר צוריקבאַקומען די מאַטעריאַלן, װאָס האָבן אַ מאָל געהערט צום װילנער ייִװאָ.
טײלװײַז האָבן די נאַציסטן זײ געבראַכט קײן דײַטשלאַנד פֿאַרן אַרכיװ פֿונעם אַנטיסעמיטישן „אינסטיטוט פֿאַר פֿאָרשונגען פֿון דער ייִדן־פֿראַגע“”. נאָך דער מלחמה זײַנען די דאָזיקע מאַטעריאַלן אַרײַנגעפֿאַלן אינעם רשות פֿון דער אַמעריקאַנער מיליטערישער אַדמיניסטראַציע אין דײַטשלאַנד.
כּדי צוריקצוקריגן די דאָזיקע מאַטעריאַלן איז געװען אַ גװאַלדיקער אױפֿטו פֿון װײַנרײַך און זײַנע מיטאַרבעטער, צװישן זיי — לוסי שילדקרעט (דאַװידאָװיטש), װאָס האָט שפּעטער זיך קונה־שם געװען װי אַ חורבן־פֿאָרשערין. לױטן געזעץ האָט די אַמעריקאַנער מיליטערישע אַדמינסטראַציע געדאַרפֿט צוריקגעבן די געראַבעװעטע מאַטעריאַלן צו פּױלן אָדער סאָװעטן־פֿאַרבאַנד. אַן אַנדער פּרעטענדענט איז געװען דער העברעיִשער אוניװערסיטעט אין ירושלים.
װײַנרײַך האָט אױסגענוצט זײַנע קאָנטאַקטן אין די אַמעריקאַנער הױכע פֿענצטער און אין 1947 האָט ייִװאָ צוריקבאַקומען זײַנע מאַטעריאַלן. עס האָט זיך אים אױך אײַנגעגעבן פֿאָרצושטעלן ייִװאָ װי אַ יורש פֿון אַנדערע קולטורעלע אַנשטאַלטן אין װילנע, און ייִװאָ האָט אױך באַקומען די אוצרות פֿון דער סטראַשון־ביבליאָטעק און דער „ווילנער יידישער היסטאריש-עטנאגראפישער געזעלשאפט אויף דעם נאמען פון ש. אַנ־סקי.
דאָס צװײטע קאַפּיטל פֿון דער דאָזיקער געשיכטע איז פֿאָרגעקומען נאָכן פֿאַנאַנדערפֿאַל פֿונעם סאָװעטן־פֿאַרבאַנד אין די 1990ער יאָרן. דעמאָלט האָט מען אַנטדעקט אַ היפּשע זאַמלונג פֿון פֿאָנדן פֿון ייִװאָ אין ליטע, װאָס אַ ליטװישער ביבליאָגראַף האָט פֿאַרבאַהאַלטן אין אַ מאַגאַזין פֿון דער מלוכישער ביכער־קאַמער.
דאָס מאָל האָט ייִװאָ געדאַרפֿט פֿאַרהאַנדלען מיט דער רעגירונג פֿון דער ליטװישער רעפּובליק, װאָס איז אָקערשט געװאָרן אומאָפּהענגיק. סוף־כּל־סוף איז מען געקומען צו אַ פּשרה, און איצט קען מען נוצן די דאָזיקע מאַטעריאַלן אינעם דיגיטאַלישן פֿאָרמאַט.
װײַזערס געשיכטע פֿון ייִװאָ איז אַ געשפּאַנטע און באַלערעװדיקע לעקטור. מאַקס װײַנרײַך איז ניט געװען דער אײנציקער צװישן די אײראָפּעיִשע ייִדישע פּליטים װאָס האָט געפֿונען אַ נײַע הײם אין אַמעריקע און אױפֿגעבױט דאָ אַ הצלחהדיקעע קאַריערע. אָבער ער איז אפֿשר געװען דער אײנציקער, װעמען עס האָט זיך אײַנגעגעבן ניט נאָר ממשיך צו זײַן זײַנע אײגענע פֿאָרשונגען, נאָר אױך װידער אױפֿצובױען אַ גאַנצע װיסנשאַפֿטלעכע אינסטיטוציע אױפֿן נײַעם אַמעריקאַנער באָדן, װאָס פֿאַרבלײַבט אַקטיװ ביזן הײַנטיקן טאָג.
The post How YIVO and Max Weinreich Americanized the Yiddish project appeared first on The Forward.
