פֿון שׂרה־רחל שעכטער

דער ייִדישער אַקטיאָר, רעזשיסאָר, פּאַנטאָמימיקער און לערער פֿון ייִדישן טעאַטער, רפֿאל גאָלדוואַסער, איז דינסטיק געשטאָרבן אין נאַרבאָן, פֿראַנקרײַך, צוליב קאָמפּליקאַציעס פֿון אַ האַרץ־פֿעלער. ער איז געווען 79 יאָר אַלט.

די לוויה וועט פֿאָרקומען פֿרײַטיק דעם 24סטן יולי, 15.00 אַ זייגער, אויפן ייִדישן חלק פון בית-עולם אין מערבֿ-נאַרבאָן.

גאָלדוואַסער האָט נישט סתּם אינסצענירט פּיעסעס, נאָר זיך באַמיט איבערצוצײַגן דעם צוקוקער זיך אַרײַנצוטראַכטן אינעם אינהאַלט. מע זעט דאָס קלאָר אין זײַן ייִדישער איבערזעצונג פֿון דני האָראָוויצעס העברעיִשער פּיעסע „פֿעטער אַרטור“ (2020ֶ), וואָס מע קען זען אויף יוטוב. דאָ רעדט זיך וועגן אַ דראַמאַטורג, פּיטער סטאָון — אַ לעבן געבליבענער פֿון חורבן — וואָס שרײַבט אַ פּיעסע ווי אַ נקמה זײַן פֿעטער אַרטור, וואָס פֿלעג זאָגן, זיצנדיק אין ניו־יאָרק: „ווי קענען מענטשן זיך לאָזן פֿירן אין קרעמעטאָריע ווי שאָף צו דער שחיטה?“ סטאָון באַמיט זיך שטאַרק צו געפֿינען אַ ישׂראלדיקן טעאַטער וואָס זאָל פּראָדוצירן די פּיעסע, אָבער קיין איין טעאַטער וויל זיך דאָס נישט אונטערנעמען. אין סטאָונס פֿרוסטרירונג קען מען דערפֿילן אויך גאָלדוואַסערס עגמת־נפֿש.

„רפֿי האָט ניט געקאָנט פֿאַרטראָגן מלחמה, ער האָט געמוזט אַנטרינען פֿון איר,“ האָט גלאַי געזאָגט. אַ פּנים דערפֿאַר האָט ער זיך טאַקע אַריבערגעצויגן פֿון ישׂראל קיין פֿראַנקרײַך. „דער מצבֿ אין ישׂראל, אַפֿילו פֿון דער ווײַטנס, האָט אים זיכער אָפּגעשוואַכט.“

אין 2013 האָט גאָלדוואַסער געמאַכט אַ טיפֿן אײַנדרוק שפּילנדיק די ראָלע פֿון לאָקי אין סעמיועל בעקעטס „וואַרטן אויף גאָדאָ“. דער ייִדישער קולטור־טוער דזשאָרדין קוציק זאָגט אַז גאָלדוואַסער האָט אַרײַנגעבראַכט אין דער פּראָדוקציע אַ „סטאַבילן פּסיכאָז“: „דער ריטעם פֿון זײַן מאָנאָלאָג בײַט זיך אין גאַנצן נישט און די עמאָציאָנעלע קוואַליטעט פֿון זײַן פּסעוודאָ־וויסנשאַפֿטלעכע פּלאַפּלערײַ בלײַבט אויך די זעלבע.“

שיין בייקער, דער אַקטיאָר און דירעקטאָר פֿונעם ייִדישן קולטור קאָנגרעס, האָט געזאָגט אַז נאָך גאָלדוואַסערס פּטירה האָט משה יאַסור, דער רעזשיסאָר פֿונעם ייִדיש־שפּראַכיקן „וואַרטן אויף גאָדאָ“, אים געזאָגט פֿאַר וואָס ער האָט אויסגעקליבן גאָלדוואַסערן פֿאַר דער ראָלע. „רפֿי איז געווען דער בעסטער אויסטײַטשער פֿון לאָקי ווײַך ער האָט ממש פֿאַרקערפּערט די ראָלע. זײַן פֿעיִקייט בײַם אויסדריקן זיך איז געווען פֿאַרוואָרצלט אין דער פֿיזישער קונסט פֿון מאַנטאָמימע — סובטיל אָבער בולט.“

קוציק האָט געזאָגט אַז גאָלדוואַסער האָט זיך אַנטקעגנגעשטעלט ווען עמעצער האָט, נאָכן זען די פּיעסע, באַמערקט אַז „לאָקי איז געווען אַ מין קאָמישע אָפּשפּאַנונג (comic relief בלע״ז) אין דער פּיעסע“: „מײַן ראָלע איז נישט געווען קיין קאָמישע אָפּשפּאַנונג, נאָר פֿאַרקערט: איך בין דווקא געווען די טראַגעדיע, און די אַנדערע פּערסאָנאַזשן האָבן געשילדערט די אַבסורדיסטישע קאָמעדיע,“ האָט גאָלדוואַסער געזאָגט.

רפֿאל גאָלדוואַסער איז געבוירן געוואָרן אין אַרגענטינע אין 1947. זײַן טאַטע איז געווען דער אָנגעזעענער אַקטיאָר זישע גאָלדוואַסער, אַ מיטגליד פֿונעם ייִדישן פֿאָלקס־טעאַטער אין בוענאָס־אײַרעס. די מאַמע, לאה (לאָלאַ אויף שפּאַניש), האָט געגעבן אירע דרײַ זין עכטע ייִדישע נעמען — ראובֿן, דניאל און רפֿאל, האָט געזאָגט רפֿאלס עלטערער ברודער דניאל גלאַי — דער פֿאָרזיצער פֿון „בית לייוויק“ אין תּל־אָבֿיבֿ. „די מאַמע איז געווען באַצויבערט פֿון איר מאַנס טאַלאַנט, און איך געדענק נישט אַז מײַנע עלטערן האָבן זיך אַ מאָל געקריגט צווישן זיך.“

ווען רפֿי איז געווען פֿינף יאָר אַלט האָט מען אים שוין געזען אויף דער בינע אין בוענאָס־אײַרעס — אין שלום־עליכמס איינאַקטער, „אַגענטן“. ווען די אַקטיאָרן האָבן געזען ווי שטאַרק דאָס קינד וויל שפּילן טעאַטער האָט מען אים געגעבן אַן איין־שורהדיקע ראָלע: „טאַטע, כ׳וויל עסן!“ כּדי ער זאָל זיך פֿילן גלײַך מיט די אַנדערע אַקטיאָרן.

„כ’בין זיכער אַז שלום עליכם האָט הנאה געהאַט דערפֿון,“ האָט גלאַי געזאָגט.

נאָך דעם ווי די משפּחה האָט עולה געווען קיין ישׂראל האָט רפֿאל שטודירט טעאַטער און געשיכטע בײַם תּל־אָבֿיבֿער אוניווערסיטעט, און שפּעטער באַקומען אַ מאַגיסטער פֿון טעאַטער־געשיכטע בײַם פּאַריזער אוניווערסיטעט.

במשך פֿון זײַן קאַריערע האָט ער זיך קונה־שם געווען ווי אַ נאָוואַטאָרישער אַרטיסט, וואָס האָט צונויפֿגעפֿלאָכטן די טראַדיציעס פֿון ייִדישן טעאַטער, פֿראַנצייזישער פּאַנטאָמימע און דער נײַער אוידיאָ־וויזועלע מעדיאַ, האָט געזאָגט דער פֿאָרזיצער פֿונעם אַרגענטינער ייִוואָ, אַבֿרהם ליכטענבוים. ער האָט אויפֿגעטראָטן איבער דער וועלט, געשאַפֿן טעאַטראַלישע אונטערנעמונגען, אַנסאַמבלען, אינטערנאַציאָנאַלע פֿעסטיוואַלן און, דער עיקר, פֿאַרלייגט און אָנגעפֿירט מיטן „לופֿט־טעאַטער“ אין סטראַסבורג, פֿראַנקרײַך.

ער איז אויך געווען אַן אָנגעזעענער פּעדאַגאָג, געלערנט אין דער ייִדישער טעאַטער־אַקאַדעמיע און געפֿירט אינטערנאַציאָנאַלע סעמינאַרן איבער אייראָפּע. במשך פֿון די לעצטע יאָרן האָט ער, בשותּפֿות מיטן בוענאָס־אײַרעסער ייִוואָ, געהאַלטן בײַם אַנטוויקלען אַ „נײַע פּעדאַגאָגיע פֿאַרן ייִדישן טעאַטער“.

רפֿאל גאָלדוואַסער האָט פֿאַראָבֿלט זײַן ברודער, דניאל גלאַי; זײַן לעבנס־באַגלייטערין דזשוטיט בוכהאַלטער; זײַנע קינדער יאָרדאַן, מאַרין און מאַעל, און דרײַ אייניקלעך.

The post Innovative Yiddish actor-director Raphael Goldwasser has died appeared first on The Forward.

As we chant Lamentations on the floor, in the dark, on Wednesday night for Tisha B’Av, we will open with the word “eikha” — “how.”

That same word became the refrain of a recent eight day visit I made to Israel and the West Bank.

I traveled to Jerusalem for a week of immersive learning with 150 rabbis and cantors at the Shalom Hartman Institute’s annual Rabbinic Torah Seminar. But my learning wasn’t restricted to the beit midrash. I spent time with cousins finishing combat service; friends working late into the night in the Knesset before its dissolution; people working to build shared society in Haifa; and families grieving the loss of loved ones. And at every turn, I found myself asking “eikha.”

“Eikha” is more than a question. It is the sound made when the distance between what should be and what is becomes almost impossible to bear. Naming that distance is at the heart of Tisha B’Av — and, for me, at the heart of thinking honestly about Israel today. How will Israel move from this moment of profound moral and political fracture toward the future our prophets imagined?

On a visit to the West Bank with Rabbis for Human Rights, I connected with Israelis from across the country who had come to be a protective presence for Palestinians in Jenata, near the settler outpost of Havat Eitam. The Palestinians there face violence and intimidation in an area formally under Palestinian civil authority. We heard from a man whose brother had recently been killed by settlers, and we learned that their imam was jailed just that morning to prevent Friday prayers from moving forward as planned.

Then we were told to leave. The corner of the village we were visiting was declared a 24-hour closed military zone.

Next we traveled to Umm al-Khair, a Palestinian herding community where the Hathaleen family buried their son Awdah almost a year ago, after he was shot and killed by an Israeli settler who still walks free. Since his death, settlers have built caravans encroaching into the village, with some only a few meters from homes. This encroachment has triggered the declaration of another “closed military zone,” cutting the family off from their own bathroom and animals. They must use a neighbor’s bathroom and can only feed their animals when a soldier comes to allow it.

I asked a soldier standing guard that day whether any of it troubled him.

“Doesn’t Oct. 7 trouble you?” he replied.

I don’t know what that soldier has seen, or what he has lost. But I know his response took two griefs and set them against each other, as though one atrocity could justify another. “Eikha”: How do we nurse our deepest wounds without allowing them to justify our wounding others? How do we stay safe and moral?

This past Shabbat was Shabbat Hazon — the “Sabbath of Vision” — so named for the opening word of the Haftara, which describes Isaiah’s vision of a devastated but ultimately redeemed Jerusalem. That reading, in our current context, must push us — and, God willing, Israel’s next political leaders — to articulate compelling responses to the questions bearing down on Israeli society and on Judaism itself. To ask how we came to a point of such dire trouble, and realize a vision for redemption from it.

I keep thinking about the way slain hostage Hersh Goldberg-Polin would remind his fellow captives, citing Holocaust survivor Viktor Frankl’s words, that if they could hold onto a “why,” they could endure any “how.”

Israel and the Jewish people have profound whys. We are meant to be, in the words of “Hatikvah,” “a free people in our own land.” And to be, in the words of the Torah, “a kingdom of priests and a holy nation.”

This Tisha B’Av, as we mourn the destruction that shattered Jewish sovereignty in the land of Israel 2,000 years ago, we must also reckon honestly with the forms of inhumanity that threaten its moral future and physical safety today.

We must understand that our freedom, our holiness and our humanity are bound up in that of the Hathaleen family, and the besieged villagers of Jenata. During my visit, an Israeli cousin of mine acknowledged that everything I had seen in the West Bank was real and terrible — and that he didn’t want Palestinians living so close to Israel, out of fear of an Oct. 7 attack from the West Bank. What I wish all of us could better understand: If Jewish freedom depends upon denying Palestinian freedom, then it is neither the freedom of “Hatikvah” nor the holiness the Torah demands. I also don’t think it will make us safe.

This is, I think, the particular question facing rabbis and Jewish communal leaders like me right now: how do we hold onto our right — our obligation — to name Israel’s failures honestly, as people bound to this place and this story, without having our words weaponized to delegitimize and demonize the entire project? My criticism of what I saw in Jenata and Umm al-Khair comes from love — the same love that makes looking away impossible. Learning how to hold both at once, unflinching criticism and unwavering commitment, may be the most urgent “eikha” of this particular moment.

After Tisha B’Av comes the Shivah d’Nehemta — the Seven Weeks of Consolation that carry us into Rosh Hashanah.

In those weeks, the questions of “eikha” don’t disappear. They deepen. These weeks lead us into Elul, a time of intense heshbon hanefesh — accounting of the soul. The pairing of consolation with accounting suggests that renewal comes not through answering our questions, but through finding the courage to keep asking them.

How do we protect ourselves without surrendering our humanity? How do we acknowledge our own suffering without turning it into permission to inflict suffering on others?

Those are Israel’s questions as they move toward their October elections. They are ours as well, as we navigate being Jews in this moment.

The post What a West Bank visit taught me about the past and present tragedies of Tisha B’Av appeared first on The Forward.

Progressive Jewish groups across the country this week are using the fast day of Tisha B’av to protest national immigration policies, gathering outside ICE facilities, immigration courts,city halls and in San Diego’s case, culminating at a convention center. Tisha B’av protests are also planned in Los Angeles, Maryland, Massachusetts and Washington, D.C.

Tisha B’av commemorates several Jewish national tragedies, including the destruction of the Holy Temple in Jerusalem nearly 2,000 years ago. Protest organizers connect the torment tied to the destruction and ensuing exile, recounted in the book of Lamentations, to the pain experienced by immigrant families today.

“We had our sacred spaces taken away from us and we became wanderers,” Rabbi Mike Rothbaum, leader of San Diego synagogue Dor Hadash and one of the protest organizers, said in an interview. “And what is happening to the people who are in our streets? They’ve already been made wanderers once — having to escape torture, persecution, degradation — and now we’re doing it to them again.”

The protesters in San Diego — representing Jewish groups, labor unions, left-wing political organizations and social justice nonprofits — will begin by reading from Lamentations outside the Edward J. Schwartz Federal Courthouse, where immigrants are often detained following their hearings. They then will march to the San Diego Convention Center. They also plan to recite kaddish for people who have died in ICE custody or at ICE protests.

The immigration protests are part of a long history of Jewish groups using Tisha B’av as an opportunity to reflect on social ills. And while they will occur across the country, the protests are not nationally organized, according to their organizers. Instead, each one has a particular local resonance.

“San Diego is a border city,” Rothbaum said, “and the fact that we have a government that says the people born on this side of the border are more important, more precious, more sacred than people born on the other side of that border is blasphemy.”

Rothbaum’s involvement in Tisha B’av immigration actions dates back to the first Trump administration, when he was working in Massachusetts. A similar rally will unfold there this week outside New England’s ICE headquarters.

That event will include an Erev Tisha B’av program led by the state’s Religious Action Center of Reform Judaism and the Jewish Alliance for Law and Social Action.

Cindy Rowe, the alliance’s president and CEO, will also speak about Tisha B’av at a rally at Boston City Hall to protect the temporary protected status of Haitian immigrants, which expires Thursday. Massachusetts is home to roughly 45,000 Haitian immigrants whose legal status could be in jeopardy after the U.S. Supreme Court ruled last month that President Trump has broad authority to deport them.

The expiration of Haitians’ temporary protected status on Tisha B’av was “a cruel twist of fate,” Rowe said.

Tisha B’av represents “a day of mourning for the destruction of communities, and that’s exactly what we’re seeing right now in our modern day,” Rowe said. “The destruction of our own community right in front of our eyes.”

More than a dozen Jewish groups — including several synagogues, a JCC and various social justice groups — are partnering with multifaith organizations and labor unions on a Thursday afternoon event in Los Angeles, which will include testimony from clergy who have witnessed the conditions of detention in ICE facilities.

These groups held a similar event last year, when the spectacle of immigration enforcement raids was winning daily headlines. The media focus has since dwindled, but ICE detentions continue apace, according to Brooke Wirtschafter, executive director of Jewish Partnership for Los Angeles, a progressive group that focuses on local issues like housing and immigration.

“It is very much alive and real in Los Angeles in 2026,” Wirtschafter said. “If it is less dramatic than it was in 2025, it’s still very active, and so it’s important to us to continue to raise the issue.”

Likewise, a Jewish-themed immigration protest outside Comic-Con might feel dissonant to the traveling fans encountering it. Rothbaum wants it to turn heads.

“I hope when they come out and they see this group — and then they see Jews are part of this group — that they’ll think for a second before they go to the next thing, ‘Hey, what is my ethical obligation?’” Rothbaum said. “What are Americans’ ethical obligations to the people who come here, either escaping torment or looking for a better life?”

The post To protest immigration policy, they’re saying kaddish — then marching to Comic-Con appeared first on The Forward.