Uncategorized
Glace, a new Upper East Side ice cream shop, carries on the Zabar family tradition
(New York Jewish Week) — It’s not every day that a new ice cream parlor opens on the Upper East Side — much less a new, “French-inspired” scoop shop opened by the offspring of one the most famous Jewish families in New York’s culinary scene.
On a sunny Wednesday afternoon, Sasha Zabar launched his latest food venture: Glace, an ice cream parlor that boasts some 20 homemade flavors, including Pistachio White Chocolate and PB&J. He’s the grandson of Lillian and Louis Zabar, who founded the eponymous Upper West Side gourmet grocery and appetizing store in 1934, and the son of Eli Zabar, the Upper East Side restaurateur who has 10 different stores and eateries.
Motivated by the lack of ice cream options in the neighborhood, Sasha Zabar decided to open Glace. (Julia Gergely)
Within minutes of the opening of Glace — the French word for ice cream — a gaggle of high schoolers had already made it their mid-afternoon hangout spot, crowding around bright red outdoor dining tables.
“There’s really nowhere to get ice cream in the neighborhood,” Zabar, 31, told the New York Jewish Week as he scooped cups and cones from behind the counter for the steady trickle of customers. “I grew up here and there used to be a Ciao Bella on 92nd between Madison and Fifth. After that closed in 2010, I’ve always wanted another ice cream store nearby.”
Located at 1266 Madison Ave., Glace occupies the former location of the French gluten-free bakery Noglu, which is also operated by Eli and Sasha. The bakery moved to a larger location just a few doors down at the beginning of 2022.
And though the scoop shop’s small, bright pink storefront with just a few stools for indoor seating is a new, independent venture, Glace stays true to the space’s gluten-free roots: Noglu’s gluten-free brownies and cookies are incorporated into several flavors, and the housemade waffle cones are also gluten-free. Glace offers homemade soft serve, sorbet, sundaes and milkshakes, and liquid toppings like hot fudge and raspberry sauce.
The “Eton Mess,” a $12 sundae that includes vanilla ice cream, strawberry sorbet, strawberry jam, whipped cream and toasted almonds. (Julia Gergely)
“I did all the flavors, I designed the store, it’s my vision being executed with a little bit of Noglu and Eli’s influence. But it’s a separate business,” Zabar said when asked how he feels about carrying on the family tradition. “It feels good, but it’s different in many ways. I want it to be its own thing.”
Then again, Zabar’s desire to strike out on his own also has precedent in the family: His father Eli split from the original Upper West Side Zabar’s business in 1973 when he moved across the park to found gourmet food shop E.A.T. Sasha Zabar and his twin, Oliver, have been involved in their father’s food empire for half a decade, and have already launched a few of the brand’s businesses, including Eli’s Night Shift, a craft beer bar on 79th and Third Ave., and Devon, a Lower East Side restaurant and cocktail bar that closed in 2021.
Zabar noted that many of his 20-some flavors — including Toasted Almond, which is reminiscent of a “gourmet version of Good Humor bar,” Zabar said, and Banoffee, a banana and salted caramel flavor — are inspired by memories from a childhood filled with Jewish celebrations, although he has yet to focus on particularly “Jewish” flavor profiles (like the Chocolate Covered Caramel Matzoh Ice Cream sold at his father’s shop this Passover for $20 a pint). “I am mostly focused on good ingredients and good flavors,” he said.
On opening day — which Zabar referred to as “an early draft” — Zabar had already identified some changes he wanted to make. The ice cream was harder than he intended (a freezer temperature fix) and he wanted to reorganize the toppings — the jars of almonds, pistachios, sprinkles and honeycomb meringue weren’t as obviously displayed as he wanted them to be.
“There are still some things that may change,” he said, adding that he plans to rotate flavors and toppings weekly, depending on what’s in season and what’s popular. “I just want to get it up and running and we’ll see where it goes.”
Zabar scoops a mango sorbet for one of the shop’s first customers. (Julia Gergely)
As for Glace’s customers, none seemed to pick up on Zabar’s perceived missteps. Several Upper East Siders out walking their dogs or taking a stroll excitedly popped their heads in to see what was finally filling the space that had been vacant for a year. While many walked in with promises to come back soon, some purchased cones, others ordered scoops and one chic older woman even tried the “Mac-wich,” a scoop of ice cream sandwiched in between two homemade, gluten-free macarons.
“I have a lot of thoughts,” said Lily, a ninth grader from a nearby high school, who stopped by to try out a mango sorbet in a waffle cone. “I’m scared to go to Noglu because it’s so expensive; I don’t even want to ask for water. I’m glad there is somewhere else to go and I love the flavors.”
(For what it’s worth, a gluten-free croissant at Noglu will set you back $10.50. A small scoop at Glace costs $7 — the cones are an additional $3.)
Her friend Lauren, who is gluten-free, opted for a chocolate cone, telling the New York Jewish Week that Glace’s opening “is really special to me.”
“I love the aesthetic, the flavors are amazing, I haven’t had a cone in five years because I can never find a gluten-free one,” she said. “It shouldn’t be three extra dollars, but at the same time I’m willing to pay for it. It’s really good.”
The pair couldn’t talk long — they were rushing to finish their ice cream cones before they melted in the sunshine. Plus, their next class began in three minutes.
—
The post Glace, a new Upper East Side ice cream shop, carries on the Zabar family tradition appeared first on Jewish Telegraphic Agency.
Uncategorized
Shtetl memoirs of a young Yiddish writer Rokhl Feygenberg now in English
רחל פֿײגענבערג (1885־1972) איז געװען קנאַפּע צװאַנציק יאָר װען אירע זכרונות זײַנען אַרױס אין דרוק. דאָס איז געװען דער אָנהײב פֿון איר לאַנגער קאַריערע אין דער ייִדישער און העברעיִשער ליטעראַטור. איצט איז דאָס דאָזיקע מערקװירדיקע װערק אַרױס אױף ענגליש אין דער איבערזעצונג פֿון תּמרה העלפֿער, באַטיטלט „דער געדרײטער שליִאַך“.
פֿײגענבערג האָט זיך גענומען פֿאַר שרײַבן זכרונות אינעם עלטער פֿון פֿופֿצן יאָר. צו יענער צײַט איז זי שױן געװען אַ יתומה און האָט געהאַט פֿאַרלאָזט איר הײמשטעטל לובאַן אין דער מינסקער גובערניע (הײַנט אין בעלאַרוס) און געלעבט בײַ דער מומען אין אָדעס.
דאָס איז געװען דער סוף פֿון דער גליקלעכער תּקופֿה אין רחלס לעבן, װאָס זי האָט פֿאַרבראַכט בײַ דער טאַטע־מאַמע אינעם שטעטל. „שױן לאַנג האָט מיך מײַן האַרטער מזל פֿון דער הײם פֿאַרטריבן. װי אַ פֿאַרװאָגלטער װאַנדערער אין אַ פֿינצטערער נאַכט בלאָנדזשע איך אַרום און קאָן זיך קײן אָרט [ניט] געפֿינען,“ באַקלאָגט זי זיך אין די ערשטע שורות פֿון „די קינדער־יאָרן“, דעם בוך זכרונות, װאָס איז אַרױס אין װאַרשע אין 1909. (די ענגלישע איבערזעצונג באַזירט זיך אױף דער ערשטער פּובליקאַציע אין המשכים אין דער פּעטערסבורגער מאָנאַטשריפֿט „דאָס לעבן“, װאָס איז אַ ביסל אַנדערש פֿונעם בוך).
פֿײגענבערג האָט פֿאַרמאָגט אַ היפּשן ליטעראַרישן טאַלאַנט און אַ פֿײַנעם פּסיכאָלאָגישן חוש פֿאַר מענטשלעכע מאָטיװן און געפֿילן. זי מאָלט אױס אַ גאַנצע רײ פּאָרטרעטן פֿון מענער און פֿרױען פֿון איר משפּחה, אָנהײבנדיק פֿון דער עלטער־באָבען. זײ קומען אַרױס לעבעדיק און פֿריש אַפֿילו װען זי דערצײלט װעגן יענע עלטער־באָבעס און ־זײדעס, װאָס זי האָט פּערזענלעך ניט געקענט.
אָט למשל באַשרײַבט זי איר באָבען און אירע באַציִונגען מיט דעם זײדנס משפּחה: „מײן באָבעס שװעגערינס האָבן ניט געשעצט מײַן באָבעס שײנע שװאַרצע אױגן מיט די שײנע לאַנגע ברעמען, מיט אירע לאַנגע שװאַרצע האָר, מיט צװײ בליִענדע באַקן, אַזױ װי רױזן. […] זײ האָבן נאָר געקוקט אױף דעם, װאָס זי איז אַ שװאַרצע. אַ װײַס פּנים, װײַזט אױס, האָט מען דעמאָלט געשטעלט העכער פֿון שװאַרצע גלאַנצנדיקע אױגן. נאָר מײַן באָבע, גלױב איך, האָט גאָר ניט געװוּסט, אַז זי האָט שײנע אױגן, קײנער האָט איר דאָך געװיס דאָס קײן מאָל ניט געזאָגט, און זי אַלײן האָט אױך װײניק צײַט געהאַט צו קוקן זיך אין שפּיגל.“
מײדלװײַז איז רחל שױן געװען געװױר, אַז די צײַטן בײַטן זיך און די אַלטע מידות גײען אַװעק. איר משפּחה האָט אַ מאָל געהערט צו די סאַמע פּני פֿונעם שטעטל. װי עס פּאַסט פֿאַר זײער שטאַנד, האָט דער מאַמעס רײַכע עלטערן געמאַכט פֿאַר זײער טאָכטער אַ שידוך מיט אַ חתן אַ למדן.
אָבער קײן סך גליקן האָט דאָס ניט געבראַכט: „דער מאַן איז אַ געלערנטער און זיצט און טראַכט פֿון הױכע װעלטן, און דאָ אױף דער ערד איז ער אַ דעמאָקראַט ביזן לעצטן קאַפּ בלוט און טראַכט נאָר װעגן טובֿת־הכּלל, און זי, די פֿרױ, איז אַ שטאָלצע אַריסטאָקראַטקע און חלומט פֿון רײַכקײט און כּבֿוד.“ דער טאַטע איז אַװעק פֿון דער װעלט גאַנץ פֿרי און האָט קױם איבערגעלאָזט אַ שפּור אינעם טאָכטערס זכּרון.
רחל האָט זיך אױסגעלערנט לײענען און שרײַבן אױף ייִדיש און העברעיִש, און ייִדישע ביכלעך זײַנען געװאָרן בײַ איר דאָס גרעסטע פֿאַרגעניגן. די גאַנצע װאָך איז זי געװען פֿאַרטאָן אין דער מאַמעס קראָם, אָבער „דער שבתדיקער טאָג פֿלעגט מיר געבן קרעפֿטן אױף אַ גאַנצע װאָך. […] אין אים פֿלעג איך געפֿינען אַלצדינג, װאָס עס פֿלעגט מיר פֿעלן אַ גאַנצע װאָך רו, שלאָף, גוטן עסן, שפּאַצירן מיט מײַן רײַכער חבֿרטע, און דערהױפּט פֿלעג איך האָבן פֿאַרגעניגן פֿון לײענען. דאָס לײענען איז געװען בײַ מיר מײַן גאַנץ לעבן.“
די שבתדיקע לעקטור האָט געהאַט אַ באַשטימטן סדר: „פֿריִער די סדרה, דערנאָך דעם ‘נחלת־צבֿי’ [קבליסטישע פּירושים אױף דער פּרשה פֿון דער װאָך], דערנאָך שטיקלעך ‘שבֿט־מוסר’ [זאַמלונג פֿון מדרשים און סיפּורים], און זומער פּרק [פֿון פּרקי־אָבֿות] אָדער װינטער ׳ברכי נפֿשי׳ [תּהילים ק”ד]“.
נאָך דעם פֿלעגט זי זיך נעמען פֿאַר מעשׂה־ביכלעך, װאָס האָבן דערצײלט װעגן אַמאָליקע צדיקים און רבנים. איר לײענען האָט צוגעצױגן אַנדערע פֿרױען: „איך פֿלעג אַ מאָל שבת זיך אַװעקזעצן בײַ דער מומע זלאַטע אױפֿן גאַנעק, און לעבן מיר אַ היפּש ביסל װײַבער, און פֿלעג זײ דערצײלן מעשׂיות“.
דאָס לײענען האָט רחלען געהאָלפֿן אַנטװיקלען אַן אײגנאַרטיקן ליטעראַרישן סטיל, װאָס איז הײמיש, אַ ביסל נאַיִװ אָבער אױך גאַנץ שאַרפֿזיניק. פֿון פֿרומע מעשׂה־ביכלעך איז זי אַריבער צו שמרס פּאָפּולערע ראָמאַנען. זײ האָבן שטאַרק אױפֿגערעגט איר יונגן כּוח־הדמיון: „דאָס לײענען די אַלע גראָבע ביכער האָט מיר צעמישט דעם קאָפּ. איך בין געװאָרן װי משוגע. איך האָב געװאָלט זיך אין עמעצן פֿאַרליבן, און נאָך אין װעמען! נאָר אין אַ סטודענט אָדער אַ דאָקטאָר […] פֿון קײן אַנדערע האָב איך גאָר ניט געװאָלט טראַכטן.“ דאָס קלײנע שטעטל איז איר געװאָרן שמאָל און זי האָט געחלומט װעגן אַ גרױסער שטאָט.
דער דאָזיקער חלום איז מקוים געװאָרן אַנדערש װי זי האָט זיך פֿאָרגעשטעלט. װען זי איז געװען אַרום פֿערצן יאָר אַלט, איז איר מאַמע געשטאָרבן נאָך אַ לאַנגער לונגען־קראַנקײט. די באָבע האָט זי אַריבערגעבראַכט צו דער מומע קײן אָדעס. רחל האָט דעמאָלט געזאָגט צו זיך: „גענוג חלומען, גענוג לעבן מיט פֿאַנטאַזיע, איך װעל שױן קוקן אױף דעם לעבן מיט אָפֿענע אױגן.“
תּמרה העלפֿער האָט דורכגעמאַכט אַ גרונטיקע פֿאָרשונג כּדי צוצוגרײטן די איבערזעצונג. אין דער הקדמה האָט זי באַשריבן די היסטאָרישן אומשטאַנדן סײַ פֿון פֿײגענבערגס לעבן און סײַ פֿון איר הײמשטעטל לובאַן. דער ענגלישער סטיל פֿון דער איבערזעצונג איז פּונקט אַזױ קלאָר און הײמיש װי דער ייִדיש פֿונעם מקור. פֿײגענבערגס זכרונות זײַנען אי אַ װיכטיקער היסטאָרישער דאָקומענט אי אַ רירעװדיקע פּערזענלעכע געשיכטע, װאָס אַנטפּלעקט די נשמה פֿון אַ באַגאַבטער ייִדישער פֿרױ אױפֿן שװעל פֿונעם צװאַנציקסטן יאָרהונדערט.
The post Shtetl memoirs of a young Yiddish writer Rokhl Feygenberg now in English appeared first on The Forward.
Uncategorized
Old Hasidic stories with a new twist
הײַנט באַטראַכט מען די חסידישע באַוועגונג ווי אַ זײַטיקע גרופּע, אָבער מע פֿאַרגעסט, אַז פֿאַרן חורבן איז חסידיזם געווען די הויפּט־פֿרומע באַוועגונג בײַ די ייִדן אין מיזרח־אייראָפּע, און ווײַט נישט קיין קליינער קולט. אַפֿילו מיט דער וואַקסנדיקער אַסימילאַציע פֿון די ייִדן פֿאַר דער צווייטער וועלט־מלחמה האָט מען זיך סײַ פּאָליטיש, סײַ קולטורעל, געדאַרפֿט רעכענען מיט די חסידישע ייִדן און זייער השפּעה.
אין דער מאָדערנער ייִדישער ליטעראַטור האָט די חסידישע פֿאָלקס־מעשׂה אויך משפּיע געווען אויפֿן אופֿן פֿון דערציילן אַ מעשׂה, נישט נאָר ווי מע געפֿינט אין י. ל. פּרצעס ווערק „חסידיש“, נאָר אויך בײַ אַ שלל ייִדישע שרײַבער במשך פֿון עטלעכע דורות. די פּרץ־טראַדיציע פֿון באַאַרבעטן און איבערדערציילן חסידישע מעשׂיות פֿאַר אַ נײַעם עולם אין אַ נײַערער צײַט האָט זיך אָנגעהאַלטן ביז אונדזערע טעג. די דאָזיקע פֿאָלקס־ליטעראַטור אויף ייִדיש, די שפּראַך, אין וועלכער מע האָט זיי, לכתּחילה, דערציילט, פֿאַרמאָגט אוצרות, וואָס מע קען נישט געפֿינען אין אַנדערע שפּראַכן, און פֿון דעם גרויסן קוואַל האָט מען געשעפּט.
פֿאַרן פֿאָלקלאָריסט איז אַן עובֿדה בײַם לייענען די מעשׂיות — צו דערקענען, וועלכע עלעמענטן זענען פֿאָלקישע, און וועלכע „מאָדערנע“. די ליטעראַטור־קריטיק באַהאַנדלט סײַ די טראַדיציאָנעלע מעשׂיות, און סײַ די מאָדערנע באַאַרבעטונגען, און ביידע מינים האָבן זייער אייגענעם כאַראַקטער און זענען ווערט אַ טיפֿערן אַנאַליז.
עס דערמאָנט זיך אַן אַרטיקל אין אַ חב״ד-פֿרויען זשורנאַל אויף ענגליש אין די 1990ער יאָרן, וואָס האָט געוואָרנט אַ לייענערין, זי זאָל אויסמײַדן פּרצעס חסידישע „פֿאָלקס־מעשׂיות“, ווײַל כאָטש זיי זעען אויס ווי אמתע פֿאָלקס־מעשׂיות, שטאַמען זיי פֿון אַפּיקורסישע קוואַלן. וועגן פּרצעס „שאַפֿערישער בגידה“ האָט באַריכות געשריבן פּראָפֿ׳ דוד ראָסקעס. וואָס ציט צו דעם מאָדערנעם שרײַבער צום זשאַנער פֿון דער חסידישער פֿאָלקס־מעשׂה? איך האַלט, אַז מיט איין וואָרט קען מען ענטפֿערן — די אמונה; די אמונה אינעם רבין, די אמונה אינעם אייבערשטן, די אמונה, אַז דאָס מזל וועט זיך געבן אַ דריי צום גוטן.
דער רומעניש־ייִדישער שרײַבער ברוך האַגער, מיט זײַן רביישן ייִחוס, האָט איבערגעגעבן די טיף גײַסטיקע און לומדישע אַספּעקטן פֿון די מעשׂיות, אָבער זיך נישט פֿאַרלוירן צו טיף, ער זאָל אויך נישט איבערגעבן די פֿאַרכאַפּנדיקע דערציילערישקייט פֿונעם זשאַנער. זײַן באַנעמען פֿון דער חסידישער מעשׂה קען מען לייענען אין זײַן אַרײַנפֿיר צו דער זאַמלונג „אין גאולה אומרו“ (תּל־אָבֿיבֿ, 1969). ער איז צווישן די זעלטענע שרײַבער, וואָס גיבן זיך אָפּ בפֿירוש מיט דער שפּראַך פֿון דער חסידישער מעשׂה אויף ייִדיש.
„ערשט חסידות האָט אונדזער לשון אויסגעבלאָנדזשעט פֿון דער ווילדעניש, גערייניקט עס און געוואַשן פֿון ווילדן אָנוווּקס און אויפֿגעשטאָכן אים די אויערן: צו דערהערן דעם ציטער פֿון דער אייגענער סטרונע; דאָס שפּיל פֿון אייגענעם בלוט. און ערשט דעמאָלט האָט זיך לשון־ייִדיש צעזונגען מיט ייִדישער נגינה דורך געלײַטערט וואָרט און מיט מעשׂה פֿון אייגענעם נוסח.“
אין זײַן דערציילונג „דער בלאָנדזשענדיקער וועג“, (געדרוקט אינעם 100סטן נומער „גאָלדענע קייט“) לייענט מען אַ פֿײַנעם משל פֿון האַגערס הויך קינסטלערישקייט. אין פֿאַרגלײַך מיט פּרצעס „חסידיש“, געפֿינט מען בײַ האַגערן מער נישט־פֿאַרענטפֿערטע קשיות, מער מיסטעריע, מער אומקלאָרקייטן. ער צעלייגט עס נישט אויף טעלערלעך. האַגערס מעשׂיות וועט מען קיין מאָל נישט פֿאַרבײַטן אויף פּרצעס, און נישט אויף די עכטע חסידישע מעשׂיות.
נאָך אַ שרײַבער וואָס איז אינספּירירט געוואָרן פֿון די חסידישע מעשׂיות איז געווען דער וואַרשעווער־מאָנטרעאָלער שרײַבער, יהודה עלבערג. אַ בעל־לשון און געלערנטער ווי האַגער, האָט עלבערג זיך געהאַלטן נענטער צו דעם בל־פּהיִשן סטיל. דער נאַראַטאָר גיט צו אַ „ברוך־השם“ דאָ, און אַן „אם־ירצה־השם“ דאָרט, כּדי נאָכצומאַכן דעם פֿאָלקישן כאַראַקטער. מע פֿילט נישט אַזוי בולט די האַנט פֿון אַ קינסטלער.
לעצטנס, האָב איך צום ערשטן מאָל געלייענט אַ זאַמלונג חסידישע מעשׂיות — „מײַן זיידענס מעשׂהלעך“ (1923) — פֿון אַ. אײַזענשלאָס. דער מחבר איז געבוירן געוואָרן אין ווײַסרוסלאַנד, אָבער געוווינט אין וואַרשע.
אין אײַזענשלאָסעס מעשׂה „וועלוועלע מתנגד“ דערקענט מען אַן אָפֿטע טעמע אינעם זשאַנער — ווי דורך די נסים פֿונעם רבין, ווערט אַ מתנגד אַ הייסער חסיד. פּרצעס דערציילונג „אויב נישט נאָך העכער“ איז אַ באַקאַנטער מוסטער פֿון דעם מין. „וועלוועלע מתנגד“, אַ נגיד, האָט געוווינט אין אַ שטעטל פֿון חסידים, און געגעבן צדקה צו אַלעמען, אַפֿילו צו די חסידים. אָבער גיין צום ליובאַוויטשער רבין האָט ער נישט געוואָלט. ווען מע האָט געפּרוּווט אים איבערצורעדן, האָט ער געענטפֿערט: „שוין צו שפּעט אַ ביסל. אַ חסיד קען מען ווערן אין דער יוגנט, ווען מע האָט דאָס גײַסטיקע פֿײַער דערצו, דעם נייטיקן ברען, די שטאַרקע אמונה… מיר פֿעלט דאָס אָבער שוין. איך בין שוין אַ ביסל אַלט דערצו.“
אָבער ווען זײַן אייניקל איז מסוכּן קראַנק געוואָרן, און די דאָקטוירים האָבן שוין אויפֿגעגעבן, האָט ער געפֿאָלגט זײַן חסידישן געהילף, רב שמעלקע, און געפֿאָרן צום רבין, „דער אַלטער“. די סצענע בײַם רבין שרײַבט אײַזענשלאָס מיט גרויס דראַמאַטישקייט. איידער ר׳ וועלוועלע האָט געקענט אַרויסזאָגן איין וואָרט, זאָגט אים דער רבי מיט אַ שטאָך: „ביסט צו אַ גרויסער עקשן געווען, וואָלף! זייער פֿיל אַרבעט געמוזט אָנווענדן, אַז דו זאָלסט אַהערקומען…“ דער מתנגד, אָבער, האָט דאָס נישט אָנגענומען ווי אַן ענטפֿער, און דערציילט וועגן דעם שווערן מצבֿ פֿון קינד, ווי די דאָקטוירים „זאָגן אים אָפּ דאָס לעבן“. שרײַט דער רבי „שוטה! דו מיינסט טאַקע אויף אַן אמת, אַז די דאָקטוירים האָבן אַ דעה אויף כּבֿיכולס יצירה?“ דאָס קינד, פֿאַרשטייט זיך, האָט געהאַט אַ רפֿואה־שלימה.
עס איז זיכער דאָ אַן אויסגעדראָשענע פֿאָרמול אין דער נאַראַטיווער סטרוקטור פֿון דער חסידישער מעשׂה, אָבער כּדי הנאה צו האָבן בײַם לייענען (און הערן) די מעשׂה, איז מער וויכטיק די קונסט פֿון דערציילן, און אײַזענשלאָס האָט די דערציילערישע קונסט דערגרייכט אויף אַ מדרגה. וויפֿל נאָך אומבאַקאַנטע מײַסטער פֿון דער חסידישער פֿאָלקס־מעשׂה געפֿינען זיך אין אונדזער ליטעראַטור?
The post Old Hasidic stories with a new twist appeared first on The Forward.
Uncategorized
Yiddish has a long list of words for ‘cemetery‘
נישט אַלע ווייסן אַז אויף ייִדיש איז דאָ אַ גאַנצער וואָקאַבולאַר וועגן דעם, וווּ מע לייגט ייִדן נאָכן טויט.
וואָס טוט מען טאַקע מיט אַ מת? מע באַגראָבט אים אָדער מע באַהאַלט אים, אָדער מע איז אים מקבר, אָדער מע ברענגט אים צו קבֿר־ישׂראל. „באַגראָבן“ האָט דאָך אויך אַ פֿאַרשפּרייטן מעטאַפֿאָרישן טײַטש, „רויִנירן“. אָט איז דאָ אַ ווערטערשפּיל: „שטאַרבן איז נאָך ווי ס’איז, אָבער דאָס אַרײַנלייגן אין דר’ערד, דאָס באַגראָבט אַ מענטשן!“
וועגן דעם אָרט, וווּ ס’ליגן ייִדן נאָכן טויט, איז דאָ אַ לאַנגע רשימה ווערטער, כּמעט אַלע אייפֿעמיזמען. נאָך די הונדערט יאָר ליגן ייִדן און ייִדישע טעכטער, קודם־כּל, אויף אַ בית־עולם. אויף לשון־קודש איז „עולם“, פֿאַרשטייט זיך, טײַטש „וועלט“ און אויף ייִדיש — „אַ גרופּע מענטשן“; אָבער אויף לשון־קודש האָט „עולם“ נאָך אַ טײַטש, „אייביקייט“. איז אַ בית־עולם דאָס אָרט, וווּ מע בלײַבט אויף אייביק. דאָס אייגענע איז שייך צום אַרמיש־שטאַמיקע „בית־עלמין“.
אַ פֿאַל פֿון לשון סגי־נהור, דאָס הייסט וווּ מע זאָגט איין זאַך אָבער מע מיינט דאָס פֿאַרקערטע, איז „בית־חיים“, טײַטש „דאָס הויז פֿון לעבן“. אַן אַנדער וואָרט, נישט קיין אייפֿעמיזם, איז „בית־הקבֿרות“, דאָס הייסט, דאָרטן, וווּ ס’געפֿינען זיך קבֿרים.
אָבער נישט אַלע ווערטער נעמען זיך פֿון לשון־קודש. מע זאָגט דאָך אויך „דאָס פֿעלד“, „דאָס גוטע־אָרט“, „דאָס הייליקע אָרט“, „דאָס ריינע אָרט“. אַ טשיקאַווער משל דערפֿון: איך בין אַ מאָל געפֿאָרן אין דער שטאָט גער, נישט ווײַט פֿון וואַרשע, וואָס ביזן חורבן איז זי געווען דער זיץ פֿונעם באַקאַנטן גערער רבין. אין 2007 זענען אין דער שטאָט געבליבן גאַנצע דרײַ ייִדן, האָב איך געהאַט די זכיה זיך צו באַקענען, און צו כאַפּן אַ ייִדישן שמועס, מיט צוויי. (וויפֿל מאָל אין לעבן איז מיר אויסגעקומען צו שמועסן אויף ייִדיש מיט אַ ייִד, וואָס האָט איבערגעלעבט דעם חורבן און וווינט נאָך אין זײַן מיזרח־אייראָפּעיִשער היימשטאָט?)
איינער פֿון זיי, וועלוול קאַרפּמאַן, האָט מיט אַ פּאָר יאָר שפּעטער געגעבן אַן אינטערוויו דער ייִדישער ראַדיאָ־אוידיציע פֿונעם פּוילישן ראַדיאָ (צום באַדויערן, האָט מען די ראַדיאָ־אוידיציע דערנאָכדעם אָפּגעשאַפֿט). ווען די זשורנאַליסטקע האָט אים אַ פֿרעג געטאָן וועגן דעם גורל פֿונעם גערער בית־עולם, האָט ער זי איבערגעפֿרעגט: „איר מיינט ס’גוטע־אָרט?“ יעדעס מאָל, וואָס זי האָט ווײַטער געזאָגט „בית־עולם“, האָט ער געענטפֿערט „ס’גוטע־אָרט“.
אויך בײַ די אומות־העולם זענען די ווערטער דערפֿאַר אייפֿעמיזמען. דאָס פֿאַרשפּרייטסטע וואָרט אין אייראָפּע איז ס’ענגלישע cemetery, ס’פֿראַנצייזישע cimetière אד”גל, פֿון אַן אַלטגריכישן ווערב פֿאַר „ליגן/לייגן שלאָפֿן“. גאָר אַ מאָל, פֿאַר דער הײַנטיקער צײַט־רעכענונג, איז ס’גריכישע וואָרט געווען טײַטש „שלאָפֿשטוב“; בײַ די קריסטן בשעתּו האָט עס באַקומען דעם מאָדערנעם טײַטש. אַ ווײַטער קרובֿ פֿון דעם וואָרט איז ס’ייִדישע „היים“, אַ פּנים, ווײַל אין דער היים שלאָפֿט מען, אָבער נישט פּונקט אַזוי ווי אויפֿן בית־עולם…
דאָס דײַטשישע Friedhof איז דער „שלום־הויף“; און Kirchhof „קלויסטערהויף“ איז מגולגל געוואָרן אינעם פּוילישן Kirkut „ייִדישער בית־עולם“!
און אַזוי ווי מאַמע־לשון האָט פּאַראַלעלע וואָקאַבולאַרן פֿאַר ייִדן און פֿאַר קריסטן איז גאָר קיין חידוש נישט, וואָס אויפֿן אָרט, וווּ ס’ליגן קריסטן זאָגט מען „צווינטער“ אָדער „צמענטער“, מסתּמא, פֿון פּוילישן cmentarz פֿונעם זעלביקן גריכישן שורש וואָס cemetery.
The post Yiddish has a long list of words for ‘cemetery‘ appeared first on The Forward.