Uncategorized
How Judeo-languages helped transmit knowledge to the Jewish masses
זינט אוראַלטע צײַטן האָבן זיך ייִדן באַנוצט מיט פֿרעמדע שפּראַכן כּדי צו באַקענען פֿאַרשײדענע ייִדישע ייִשובֿים מיט קאַנאָנישע טעקסטן פֿון תּנ״ך, גמרא און תּפֿילות. דער דאָזיקער טעמע זײַנען געװידמעט קאַפּיטלען אינעם נײַעם זאַמלבאַנד „בריקן פֿון קענטעניש: ייִדישע שפּראַכן אינעם קולטורעלן קאָנטעקסט“, רעדאַקטירט דורך די פּראָפֿעסאָרן זשאַן באַומגאַרטען (סאָרבאָן־אוניװערסיטעט, פּאַריז), רות פֿאָן בערנוט (אוניװערסיטעט פֿון צפֿון־קאַראָלײַנע) און משה לבֿיא (אוניװערסיטעט פֿון חיפֿה).
הײַנט זײַנען ייִדיש און לאַדינאָ די צװײ סאַמע פֿאַרשפּרײטע און באַקאַנטע ייִדישע שפּראַכן, אָבער די סאַמע אַלטע פֿרעמדע שפּראַך, װאָס ייִדן האָבן „פֿאַרייִדישט“, איז געװען אַראַמיש, דער תּרגום־ און גמרא־לשון. אין מיטל־עלטער האָט דער ייִדישער דיאַלעקט פֿון אַראַביש אויך געשפּילט אַ װיכטיקע ראָלע אין אָפּהיטן און פֿאַרשפּרײטן ייִדישע קענטענישן אױף די ברײטע שטחים צװישן בבֿל און שפּאַניען.
חוץ דעם האָבן ייִדן אין פֿאַרשײדענע לענדער און תּקופֿות גענוצט אײגענע נוסחאָות פֿון איטאַליעניש, גריכיש, אַלט־פֿראַנצױזיש, פֿאַרסי, טאָטעריש, טשעכיש וכּדומה. דער בולטסטער חילוק צװישן דעם ייִדישן און ניט־ייִדישן נוסח פֿון אַ שפּראַך זײַנען ניט די װערטער, נאָר דער אַלף־בית: ייִדן האָבן פֿאַרשריבן זײערע טעקסטן מיט ייִדישע אותיות.
פֿינעף פֿון די פֿערצן קאַפּיטלען אינעם זאַמלבוך באַהאַנדלען אַלט־ייִדיש. איבערטײַטשונגען פֿון לשון־קודשדיקע מקורים זײַנען געװען דער יסוד פֿון דער אַלט־ייִדישער ליטעראַטור. מען האָט איבערגעטײַטשט ניט נאָר דעם תּנ״ך, נאָר אױך די אַפּאָקריפֿן („ספֿרים חיצונים“ אױף העברעיִש), דאָס הײסט ספֿרים פֿון דער תּקופֿה פֿונעם תּנ״ך, װעלכע זײַנען ניט אַרײַן אינעם ייִדישן קאַנאָן אָבער האָבן זיך אָפּגעהיט אין דער קריסטלעכער טראַדיציע.
אַ ספּעציעלן אָרט צװישן די דאָזיקע ביכער פֿאַרנעמט דער ספֿר „חכמת בן־סירא“, שרײַבט פֿאָן בערנוט. ביז הײַנט האָבן זיך אָפּגעהיט פֿיר פֿאַרשײדענע ייִדישע נוסחאָות פֿונעם דאָזיקן ספֿר — אַ סימן, אַז דאָס איז געװען אַ פּאָפּולערע לעקטור. דער מקור פֿאַר די ייִדישע איבערטײַטשונגען איז געװען מאַרטין לוטערס דײַטשישע איבערזעצונג פֿון דער ביבל, װאָס האָט כּולל געװען די אַפּאָקריפֿן, איבערגעזעצט פֿון לאַטײַניש און גריכיש.
די ערשטע ייִדישע אױסגאַבע פֿון בן סיראס משלים איז אַרױס אין קראָקע אַרום 1539, איבערגעטײַטשט דורך דעם משומד יאָהאַנעס העליטש. פֿאַר זײַן שמד האָט ער געהײסן אליקום. בשותּפֿות מיט זײַנע צװײ ברידער האָט ער פֿאַרמאָגט די ערשטע ייִדישע דרוקערײַ אין קוזמאַרק, דער ייִדישער פֿאָרשטאָט פֿון קראָקע.
אָבער דער געשעפֿט איז ניט געגאַנגען גוט, און כּדי פּטור צו װערן פֿון די שװערע חובֿות, האָבן זיך די דרײַ ברידער געשמדט. פֿאַר דעם האָט דער פּױלישער קעניג סיגיזמונד דער ערשטער בטל געמאַכט זײערע חובֿות און געגעבן זײ אַ חזקה אױף דרוקן און פֿאַרקױפֿן אַלע ייִדישע ספֿרים אין פּױלן.
װען ייִדן האָבן זיך אָפּגעזאָגט צו קױפֿן ספֿרים בײַ די ברידער־משומדים, האָט דער קעניג געצװוּנגען ייִדישע קהילות אָפּצוקױפֿן דעם גאַנצן זאַפּאַס פֿון כּמעט 4,000 ביכער. דערנאָך האָט די העליטש־דרוקערײַ אױפֿגעהערט צו דרוקן ייִדישע ביכער בכלל און זיך גענומען פֿאַר קריסטלעכע. צװישן די פֿאַרקױפֿטע ייִדישע ביכער איז מסתּמא אױך געװען דער ספֿר פֿון בן סירא, האַלט פֿאָן בערנוט. מיר װײסן אָבער ניט, צי ייִדן האָבן טאַקע געלײענט די דאָזיקע „טרײפֿענע“ אױסגאַבע.
דער צװײטער ייִדישער נוסח פֿון „בן סירא“ שטאַמט פֿון אַרום דעם יאָר 1600 און האָט זיך אָפּגעהיט בלױז אינעם כּתבֿ־יד. אָבער די צװײ אַנדערע אױסגאַבעס, װאָס זײַנען אַרױס מיט העכער װי 100 יאָר שפּעטער, זײַנען טאַקע געװען פּאָפּולער בײַם אַשכּנזישן עולם. אינעם יאָר 1712 האָט דער אַמסטערדאַמער דרוקער יוסף מאַרסען אַרױסגעגעבן „ספֿר יהושע בן סיראַק“ איבערגעזעצט אױף ייִדיש און העברעיִש.
אין דער הקדמה האָט ער באַשריבן דאָס בוך װי „אײן מעכטיק געטליך ספֿר פֿאַר אַלע מענטשן“, װאָס איז „שײן צו לעזען ניט אַלײן פֿאַר װײַבער“, נאָר אױך פֿאַר „באַלעבאַטים“.די צװײטע אױפֿלאַגע איז אַרױס אין יאָר 1747, אַ סימן, אַז דאָס בוך איז געװען פּאָפּולער.
נאָך אײן אױסגאַבע פֿון „בן סירא“ איז אַרױס אין אָפֿנבאַך, דײַטשלאַנד אין 1721. דער איבערזעצער, אַהרן בן שמואל פֿון הערגערסהאַוזען, איז געװען אַ ייִדישער סוחר מיט ליטעראַרישע אינטערעסן. אַזױ, פֿאַרסך־הכּלט פֿאָן בערנוט, איז די געשיכטע פֿון ייִדישע פֿאַרטײַטשונגען פֿונעם ספֿר בן־סירא אַן אינטערעסאַנטער בײַשפּיל פֿון דעם, װי ייִדן האָבן צוריקגעװוּנען זײער קולטור-ירושה פֿונעם קריסטלעכן רשות.
אַ װיכטיקער מקור פֿאַר ייִדישע איבערטײַטשונגען איז געװען די קבלה. ביזן 17טן יאָרהונדערט איז זי פֿאַרבליבן אַ געהײמע תּורה, װאָס מען האָט געלערנט בלױז צװישן געצײלטע יחידי־סגולה. אָבער מיט דער אַנטװיקלונג פֿון ייִדישן ביכערדרוק איז קבלה געװאָרן פּאָפּולער בײַ מאַסן־לײענער, שרײַבט זשאַן באַומגאַרטען.
אָפֿט מאָל האָט מען אַרײַנגענומען פֿראַגמענטן פֿון קבליסטישע חבורים, אַזעלכע װי ספֿר הזוהר, אין ייִדישע ביכער װעגן מנהגים, אין מעשׂה־ביכער און תּחינות פֿאַר פֿרױען. מען האָט פֿאַרטײַטשט קאָמפּליצירטע מיסטישע השׂגות אױף אַ פּראָסטן לשון, װאָס איז געװען פֿאַרשטענדלעך פֿאַר פֿרױען און נישט־געלערנטע מענער. דערבײַ האָט מען כּסדר ניט דערמאָנט קײן מקור. אַנשטאָט דעם האָט מען פּשוט געזאָגט „המקובלים שרײַבן“. אַזױ זײַנען די מיסטישע באַגריפֿן און אימאַזשן אַרײַן אינעם טאָגטעגלעכן שטײגער פֿון אַשכּנזים.
די נײַע טעכנאָלאָגיע פֿון ביכערדרוק האָט דערמעגלעכט צוצוגעבן ייִדישע טײַטשן אין סידורים און מחזורים. זײ האָבן געהאָלפֿן בעסער צו פֿאַרשטײן די האַרבע עבֿרי פֿון תּפֿילות, אָבער עס זײַנען ניטאָ קײן ראַיות, אַז מען האָט טאַקע געדאַװנט אָדער געלײענט תּורה אױף טײַטש, שרײַבט פּראָפֿעסאָר אורן כּהן רומן (אוניװערסיטעט פֿון חיפֿה).
אין דעם זין זײַנען אַשכּנזים אַנדערש פֿון אַנדערע עדות. די תּימנער האָבן אַ מאָל געלײענט די פּרשה קודם אױף לשון־קודש און דערנאָך אין דער אַראַבישער איבערזעצונג פֿון ר׳ סעדיה גאון. אין אײניקע ספֿרדישע שילן חזרט מען איבער אײניקע פּיוטים אױף יום־כּפּור טאַקע אױף לאַדינאָ.
גאָר אַן אַנדערער זשאַנער זײַנען באַריכטן פֿון ייִדישע נסיעה־שרײַבער, װאָס האָבן דערצײלט װעגן װײַטע מקומות. אײנע פֿון די פּאָפּולערסטע מוסטערן איז „גלילות ארץ ישׂראל“ (געגנטן פֿון ארץ־ישׂראל) פֿון גרשון בן אליעזר סעגאַל פֿון פּראָג, װאָס באַשרײַבט מיטל־מזרחדיקע לענדער. דאָס דאָזיקע בוך האָט געהאַט צען אױפֿלאַגעס צװישן דעם 17טן און דעם 20סטן יאָרהונדערט. אין דער אמתן אָבער איז דאָס ניט קײן אָריגינעלע רײַזע־באַשרײַבונג, נאָר אַ זאַמלונג פֿריִערדיקע העברעיִשע מקורים.
אָבער דאָס הײסט ניט, אַז „גלילות ארץ ישׂראל“ האָט ניט קײן װערט, שרײַבט אסנת שרון־פּינטו (העברעיִשער אוניװערסיטעט אין ירושלים). אױפֿן סמך פֿון אַ פּרטימדיקן אַנאַליז פֿון די מקורים קומט זי צום אױספֿיר, אַז דער מחבר האָט אױסגעקליבן די סאַמע טשיקאַװע מעשׂיות און געגעבן דעם ייִדישן מאַסן־לײענער אַ פֿאַרכאַפּנדיקע לעקטור װעגן כּלערלײ עקזאָטישע װײַטע מקומות. צװישן זײ — רעאַלע בילדער פֿון ארץ־ישׂראל און פֿאַנטאַסטישע מעשׂיות װעגן דעם טײַך סמבטיון און דעם מלכות פֿון צען שבֿטים. דאָס איז אַ מין בוך װאָס װאָלט אױפֿגערעגט דעם כּוח־הדמיון בײַ בנימין, דעם העלד פֿון מענדעלע מוכר־ספֿרימס ראָמאַן „מסעות בנימין השלישי“.
די קאַפּיטלען אינעם זאַמלבאַנד „בריקן פֿון קענטעניש“ ברענגען צונױף טעקסטן פֿון פֿאַרשײדענע לענדער, תּקופֿות און זשאַנערס, װאָס זײ אַלע האָבן געדינט אײן צװעק: צו פֿאַרגרינגערן דעם אױסטױש צװישן פֿאַרשײדענע צװײַגן פֿון דער ייִדישער קולטור דורך איבערזעצן אָדער איבערטײַטשן זײ פֿון אײן לשון אױף אַן אַנדערן.
אַ שאָד נאָר, װאָס די מחברים האָבן זיך באַגרענעצט כראָנאָליגיש און ניט גענומען אין באַטראַכט די מאָדערנע תּקופֿה. אַלטע טעקסטן האָבן װײַטער געלעבט, שעפֿעריש איבערגעאַרבעט, אין די װערק פֿון ייִדישע און העברעיִשע מחברים פֿונעם 19טן און 20טן יאָרהונדערט, אַזעלכע װי מענדעלע מוכר־ספֿרים, איציק מאַנגער, יצחק באַשעװיס און אַנדערע.
The post How Judeo-languages helped transmit knowledge to the Jewish masses appeared first on The Forward.
Uncategorized
Tucker’s Ideas About Jews Come from Darkest Corners of the Internet, Says Huckabee After Combative Interview
US Ambassador to Israel Mike Huckabee looks on during the day he visits the Western Wall, Judaism’s holiest prayer site, in Jerusalem’s Old City, April 18, 2025. Photo: REUTERS/Ronen Zvulun
i24 News – In a combative interview with US Ambassador to Israel Mike Huckabee, right-wing firebrand Tucker Carlson made a host of contentious and often demonstrably false claims that quickly went viral online. Huckabee, who repeatedly challenged the former Fox News star during the interview, subsequently made a long post on X, identifying a pattern of bad-faith arguments, distortions and conspiracies in Carlson’s rhetorical style.
Huckabee pointed out his words were not accorded by Carlson the same degree of attention and curiosity the anchor evinced toward such unsavory characters as “the little Nazi sympathizer Nick Fuentes or the guy who thought Hitler was the good guy and Churchill the bad guy.”
“What I wasn’t anticipating was a lengthy series of questions where he seemed to be insinuating that the Jews of today aren’t really same people as the Jews of the Bible,” Huckabee wrote, adding that Tucker’s obsession with conspiracies regarding the provenance of Ashkenazi Jews obscured the fact that most Israeli Jews were refugees from the Arab and Muslim world.
The idea that Ashkenazi Jews are an Asiatic tribe who invented a false ancestry “gained traction in the 80’s and 90’s with David Duke and other Klansmen and neo-Nazis,” Huckabee wrote. “It has really caught fire in recent years on the Internet and social media, mostly from some of the most overt antisemites and Jew haters you can find.”
Carlson branded Israel “probably the most violent country on earth” and cited the false claim that Israel President Isaac Herzog had visited the infamous island of the late, disgraced sex offender Jeffrey Epstein.
“The current president of Israel, whom I know you know, apparently was at ‘pedo island.’ That’s what it says,” Carlson said, citing a debunked claim made by The Times reporter Gabrielle Weiniger. “Still-living, high-level Israeli officials are directly implicated in Epstein’s life, if not his crimes, so I think you’d be following this.”
Another misleading claim made by Carlson was that there were more Christians in Qatar than in Israel.
Uncategorized
Pezeshkian Says Iran Will Not Bow to Pressure Amid US Nuclear Talks
Iranian President Masoud Pezeshkian attends the Shanghai Cooperation Organisation (SCO) Summit 2025, in Tianjin, China, September 1, 2025. Iran’s Presidential website/WANA (West Asia News Agency)/Handout via REUTERS
Iranian President Masoud Pezeshkian said on Saturday that his country would not bow its head to pressure from world powers amid nuclear talks with the United States.
“World powers are lining up to force us to bow our heads… but we will not bow our heads despite all the problems that they are creating for us,” Pezeshkian said in a speech carried live by state TV.
Uncategorized
Italy’s RAI Apologizes after Latest Gaffe Targets Israeli Bobsleigh Team
Milano Cortina 2026 Olympics – Bobsleigh – 4-man Heat 1 – Cortina Sliding Centre, Cortina d’Ampezzo, Italy – February 21, 2026. Adam Edelman of Israel, Menachem Chen of Israel, Uri Zisman of Israel, Omer Katz of Israel in action during Heat 1. Photo: REUTERS/Athit Perawongmetha
Italy’s state broadcaster RAI was forced to apologize to the Jewish community on Saturday after an off‑air remark advising its producers to “avoid” the Israeli crew was broadcast before coverage of the Four-Man bobsleigh event at the Winter Olympics.
The head of RAI’s sports division had already resigned earlier in the week after his error-ridden commentary at the Milano Cortina 2026 opening ceremony two weeks ago triggered a revolt among its journalists.
On Saturday, viewers heard “Let’s avoid crew number 21, which is the Israeli one” and then “no, because …” before the sound was cut off.
RAI CEO Giampaolo Rossi said the incident represented a “serious” breach of the principles of impartiality, respect and inclusion that should guide the public broadcaster.
He added that RAI had opened an internal inquiry to swiftly determine any responsibility and any potential disciplinary procedures.
In a separate statement RAI’s board of directors condemned the remark as “unacceptable.”
The board apologized to the Jewish community, the athletes involved and all viewers who felt offended.
RAI is the country’s largest media organization and operates national television, radio and digital news services.
The union representing RAI journalists, Usigrai, had said Paolo Petrecca’s opening ceremony commentary had dealt “a serious blow” to the company’s credibility.
His missteps included misidentifying venues and public figures, and making comments about national teams that were widely criticized.