עס קומט באַלד צו גיין דער יום־טובֿ פּורים, האָב איך פֿאַר אײַך לייענער צוגעגרײט שלח־מנות: אַ גוגל־דאָקומענט מיט מאַטעריאַלן פֿאַר קינדער און תּלמידים, געשעפּטע סײַ פֿון עלטערע פֿאָלקלאָר־זאַמלונגען, סײַ פֿון שאַפֿונגען פֿון דער נײַערער צײַט. ער געפֿינט זיך דאָ. װײַטער קענט איר לײענען פֿאַר װאָס איך האָב זיך אונטערגענומען אַזאַ פּראָיעקט, און זיך דערװיסן נאָך פּרטים װעגן די מאַטעריאַלן װאָס געפֿינען זיך דערין.

*    *    *    *

אינעם הײַפֿעלע ייִדישיסטישע משפּחות צעשאָטענע איבערן ערדקײַלעך קומט נישט זעלטן אױס צו פֿילן, אַז עפּעס פֿעלט אונדז מאַטעריאַל װאָס זענען אי אױף ייִדיש אי זײ נעמען אױס בײַ די קינדער.

אָט דער כּלומרשטער דוחק שפּירט זיך אין פֿאַרשידענע תּחומען: אין גראַמען, געזאַנג, שפּילן, מעשׂהלעך — קורץ, אַלצדינג װאָס טראָגט אַרײַן פֿרײד און כּישוף אין לעבן פֿון אַ קינד. נישט אײן מאָל בין איך געזעסן און געהאָצקעט אַ קינד אױפֿן שױס און געװאָלט פֿרײלעך מאַכן, צוזינגען עפּעס אַ לידעלע אָדער אַ גראַם, נאָר פּונקט איז מיר נישט געקומען אױפֿן געדאַנק מער װי „פּאַטשע פּאַטשע קיכעלעך“, אָדער פּשוט שמײכלען און מאַכן גרימאַסן.

 איז אַװדאי גוט, אַן עופֿעלע װעט נישט זײַן קײן גרױסער איבערקלײַבער, אָבער װיפֿל איז דער שיעור איבערצוקײַען די זעלבע צװײ־דרײַ גראַמען, אַז מיר פֿאַרמאָגן אַזאַ רײַכן קינדער־פֿאָלקלאָר מיט שפּילן און גראַמען? און פֿאַר װאָס זאָלן מיר כּסדר טאַנצן אױף פֿרעמדע חתונות, אָנקומענדיק צו איבערזעצונגען פֿון ענגלישע לידעלעך, אַז ס׳איז פֿאַראַן הונדערטער קינדערלידער אױף ייִדיש, אָדער סתּם ייִדישע לידער, סײַ לעבעדיקע סײַ רויִקע, צוגעפּאַסטע צו פֿאַרשידענע טעמעס און סיטואַציעס?

איך זאָג אַ „כּלומרשטער דוחק“ װײַל אין דער אמתן איז עס אַ נעכטיקער טאָג. אָט האָט ש. לעהמאַן צונױפֿגעזאַמלט און אָפּגעדרוקט אַ שלל מיט קינדער־פֿאָלקלאָר אינעם פֿאָלקלאָריסטישן־פֿילאָלאָגישן באַנד בײַ אונז יודען אין 1923. אָפּטײלן מיט קינדערלידער און קינדער־פֿאָלקלאָר קען מען אױך טרעפֿן אין די זאַמלונגען פֿון י. ל. כּהן, באַסטאָמסקי, בערעגאָװסקי און פֿעפֿער, און נאָך אַזעלכע. הײַנט, װוּ איז רוט (רבֿקה) רובינס קלאַנגאַרכיװ בײַם ייִװאָ, װאָס האַלט אין זיך גאַנצע פֿינעף טאַשמעס מיט קינדערלידעלעך? און, און, און… איר זעט שױן מסתּמא אַלײן די צרה.

מיר זענען נישט חלילה אָרעם, נאָר פֿאַרקערט: ס׳איז פֿאַראַן צו פֿיל, און װער האָט דאָס די צײַט צו צעקײַען, דורכזיפּן, און אָפּקלײַבן פֿון די אַלע מאַטעריאַלן? בפֿרט אַז אַ סך פֿון די זאַמלונגען זענען גאַנץ שלעכט געדרוקט אָדער דער טינט איז שױן אָפּגעשפּרונגען. אַראָפּצולײענען װאָס דאָרט שטײט איז נישט קײן קלײנער קונץ. און עלטערן פֿון קלײנע קינדער, אַזױ אױך פֿאַרהאַװעטע און פֿאַרהאָרעװעטע מיט די טאָג־טעגלעכע אַחריותן, זאָלן גײן גריבלען אין װיסנשאַפֿטלעכע שריפֿטן?

דערצו נאָך, אַז מע האָט זיך שױן יאָ אַ ביסל אָריענטירט אין די זאַמלונגען, דאַרף מען ערשט דערטאַפּן די, װאָס קענען שטימען מיט אונדזערע הײַנטצײַטישע השׂגות. װי למשל בײַם באַװוּסטן קינדערגראַם: „ציגעלע מיגעלע קאָטינקע / רױטע פּאָמעראַנצן / אַז דער טאַטע שלאָגט די מאַמע / גײען קינדערלעך טאַנצן“. נו, איך װײס נישט װי בײַ אַנדערע, אָבער איך קען באַשטײן, אַז דאָס זאָל בלײַבן אַ קוריאָז פֿונעם אַמאָליקן לעבן אין דער אַלטער הײם. נישט יעדע סחורה איז פּאַסיק פֿאַר הײַנטיקע קינדער.

װען סע קומט, װידער, צו ייִדישע לידער איז דער מצבֿ שױן אַ סך פֿױגלדיקער, אָבער די מענטשלעכע טבֿע איז פֿאָרט אַזאַ, אַז מע גײט זעלטן אַרױס פֿון די אײגענע דלתּ אַמות. „די גרינע קאַטשקע“ און „פֿלי, מײַן פֿלישלאַנג“ קענען דאָך אַלע, אָבער פֿאַראַן אַ סך פֿײַנע אַלבומען, נײַערע און עלטערע, פֿון דער סעקולערער װעלט און פֿון דער פֿרומער װעלט, צעשאָטן איבער דער אינטערנעץ, נאָר גײן זוכן אױף דער הײסער מינוט װען די קינדער פֿאַרלאַנגען „מוזי־י־י־י־ק!“?

כאַפּט מען זיך צו די אײן־צװײ באַליבטע און באַקאַנטע און שױן. װאָס שײך געזאַנג, זענען די מלאָטעק־ביכער אַװדאי אַ געװאַלדיקער אוצר, אָבער יעדעס מאָל גײן אױפֿמישן אַ באַנד און האָפֿן, אַז מע װעט אָנטרעפֿן אױף עפּעס גוטס, איז אױך נישט קײן פּלאַן. אַז מאַכט זיך יאָ אַ פּאָר פֿרײַע מינוט און מע װיל זיך אױסלערנען אַ נײַ ליד, דאַרף מען ערשט װיסן װוּ צו געפֿינען די גוטע סחורה.

צום גליק האָב איך אין די לעצטע חדשים יאָ געהאַט צײַט זיך אַ טונק צו טאָן אין דעם ים פֿון קינדער־פֿאָלקלאָר און קינדער־מאַטעריאַלן, צעשאָטענע איבער זאַמלונגען און װעבזײַטלעך, אָפּקלײַבן פֿון זײ אַזוינע װאָס זאָלן זײַן צוטריטלעך פֿאַר עלטערן און צוציִיִק פֿאַר די קינדער, און מאַכן פֿון דעם אַ שטיקל װעגװײַזער. דאַכט זיך, אַז דאָס קען אױך נוציק זײַן פֿאַר לערערס און תּלמידים, װאָס זוכן פֿריש, אינטערעסאַנט לערנװאַרג. דער װעגװײַזער באַשטײט פֿון פֿינעף אָפּטײלן:

1. 1. גראַמען און לידעלעך. אין דער קאַטעגאָריע גײען אַרײַן קינדערגראַמען, סײַ צו יעדער געלעגנהײט, סײַ פֿאַר ספּעציפֿישע פֿאַלן אָדער קאָנטעקסטן, למשל: אַז דאָס קינד גיט אַ גרעפּס, אָדער אַז דאָס קינד טוט זיך אָן דאָס העמד, אָדער אַז מע דערזעט אַ שנעקל, צי אַ משה־רבינוס קיִעלע, אָדער אַז סע רעגנט… און נאָך אַ סך אַזעלכע.
   2. שפּילן. נישט נאָר האַנט־ און פֿינגער־שפּילן און גלאַט פֿאַרשפּילענישן, װי, צום בײַשפּיל, „באַראַן־באַראַן־בוץ“, „שׂרהניו װאָרעניע“, „אַ זעקעלע מעל“, „אין אַ שטעטעלע פּיטשעפּױ“, נאָר אױך שפּילן פֿאַר עלטערע קינדער, װאָס מע האָט אַ מאָל געשפּילן אין חדר און אין די הױפֿן — „בלינדע קו“, „פֿײגעלע פֿליט“, „רודענע ראַנע“, און פֿאַרשידענע שפּילן אין באַלעמס, מטבעות און ניסעלעך.

• רעקאָרדירטע מוזיק. נישט נאָר אַלבומען געמאַכט פֿאַר קינדער, נאָר אױך אַן אָפּקלײַב פֿון די שענסטע אַלבומען פֿאָלקסלידער װאָס קענען אױסנעמען אױך בײַ קינדער.

• געזאַנג. אין דעם אָפּטײל װערט געבראַכט אַ רשימה לידער װאָס מע קען זינגען מיט אָדער פֿאַר די קינדער, סײַ רויִקע סײַ לעבעדיקע, סײַ קינדערלידער סײַ גלאַט פֿאָלקסלידער, װי אױך לידער מיט באַװעגונגען — אַ שטײגער, „בלעטער“, „מיכלקו“, און „פֿון אַ קלײנעם גרינעם הױז“. בײַ יעדן ליד װערט געגעבן אַ לינק צום טעקסט און צו אַ רעקאָרדירונג.

• מעשׂהלעך. פֿון די פֿאָלקס־מעשׂיות און װוּנדער־מעשׂיות, פֿון בערן און לצים און כעלעמער חכמים און באַהאַלטענע אוצרות, װאָס מע פֿלעג דערצײלן די קינדער שבת אױף דער נאַכט, אָדער אין שול צווישן מינחה און מעריבֿ, אָדער װינטער הינטערן אױװן.

צום סוף געפֿינען זיך עטלעכע הוספֿות: װײַטערדיקע רעסורסן פֿאַר די װאָס װילן אַלײן אַרײַנקוקן אין די רױע מאַטעריאַלן, איבערזעצונגען פֿון פּאָפּולערע ענגלישע לידער (אַ מאָל מוז מען דאָך נאָכגעבן!), און אַ רשימה חיה־קלאַנגען אױף ייִדיש. האָט איר געװוּסט אַז אױף ייִדיש מאַכט דער בער „בו־בו“?

אַ לעצטע באַמערקונג: כאָטש דעם גרעסטן טײל מאַטעריאַל האָב איך געשעפּט טאַקע פֿון עלטערע מקורים, האָב איך אױך אַרײַנגענומען שאַפֿונגען פֿון דער מאָדערנער צײַט, צי פֿון דער פֿרומער־חסידישער װעלט, צי פֿון די ייִדישע שולן, צי פֿון אונדז ייִדישיסטן פֿון 21סטן יאָרהונדערט. איך האָף, אַז אינעם דאָזיקן װעגװײַזער װעט יעדער טרעפֿן עפּעס װאָס װעט געפֿינען חן בײַ די אײגענע קינדער, און באַװײַזן דערמיט אײַנצופֿירן אַ גרעסערע מאָס געװאָרצלטקײט און פֿאַרשידנקײט אין דער שפּראַכיקער סבֿיבה פֿון די קינדער (אָדער תּלמידים). טאָמער געפֿעלט עפּעס נישט, אָדער מע װיל עפּעס צוגעבן, מעג מען איבערלאָזן אַ קאָמענטאַר אינעם גוגל־דאָקומענט אַלײן, אָדער קען מען אַלײן אױפֿמישן די זאַמלונגען געבראַכטע אין די הוספֿות און דערבײַ אױפֿדעקן די אוצרות, װאָס װאַלגערן זיך נאָך הײַנט אין די פֿאַרגעלטע בלעטלעך און װאַרטן אױף זײער תּיקון אין די מײַלער פֿון ייִדישע קינדערלעך.

The post A new collection of Yiddish rhymes and games for children (and Yiddish students!) appeared first on The Forward.

(JTA) — The shooter who killed eight people and wounded dozens more in one of Canada’s deadliest mass shootings Tuesday allegedly tweeted antisemitic content two days before the attack.

“I need to hate jews because the zionists want me to hate jews. This benefits them, somehow,” Jesse Van Rootselaar, the alleged Tumbler Ridge school shooter, tweeted on Sunday, according to research by the Anti-Defamation League’s Center on Extremism.

Authorities in British Columbia have identified Van Rootselaar, 18, as the shooter who killed six people at Tumbler Ridge Secondary School and two family members at home before also dying, apparently from a self-inflicted gunshot wound.

According to the ADL, Van Rootselar had a “troubling pattern of online radicalization” that included using WatchPeopleDie, a platform that glorifies violence and has been linked to several mass violence events.

The ADL also found what it believes to be Van Rootselar’s X account, which it says “regularly shared antisemitic and racist content and material glorifying previous mass killers, including the 2022 Buffalo supermarket shooter and the 2019 Christchurch mosque shooter.”

Additionally, the ADL said, “The Tumbler Ridge shooter’s X profile photo also featured an image of the Christchurch shooter superimposed over a Sonnenrad, a neo-Nazi symbol, and a transgender pride flag.”

Other recent mass shooters have been WatchPeopleDie users. In August, alleged Minneapolis shooter Robin Westman entered a Catholic mass at an elementary school and allegedly used a gun featuring antisemitic and anti-Israel writing to kill two children and injure another 17 people before dying of a self-inflicted gunshot wound. The gun also included writing with the name of the man convicted of the deadliest antisemitic attack in U.S. history, the 2018 mass shooting on a Pittsburgh synagogue.

The alleged shooter behind the January 2025 Antioch High School shooting, Solomon Henderson, was found to have extensive online documents that praised Adolf Hitler and included links to “groyper” content.

Authorities in British Columbia say they cannot speculate on the motive of Van Rootselaar, who they said dropped out of school in Tumbler Ridge, a town of about 2,500, about four years ago. The dead included a 39-year-old teacher; five students, ages 12 to 13; and Van Rootselar’s mother and 11-year-old stepbrother.

Tuesday’s attack was the deadliest mass shooting in Canada since a 2020 attack in Portapique, Nova Scotia, left 23 people dead, including the shooter. A gun buyback program was implemented days after that shooting, but has proven both logistically challenging and unpopular.

“To the students, the teachers, the parents, and every resident of Tumbler Ridge: all of Canada stands with you. May the memories of those lost be a blessing,” Canadian Prime Minister Mark Carney said in a statement Wednesday morning. “May this community, which has shown its resilience so many times before, once again find the strength to heal.”

The post Mass shooter at Canadian elementary school tweeted antisemitic content 2 days before attack, ADL finds appeared first on The Forward.

(JTA) — Newly released federal investigative documents and a looming congressional deposition have renewed scrutiny of Leslie Wexner, the Ohio billionaire philanthropist long known in the Jewish world for his leadership and largesse — and more recently for his decades-long association with the late financier and convicted sex offender Jeffrey Epstein.

Wexner, the founder of retail giant L Brands and the Wexner Foundation, was publicly named Tuesday by U.S. Rep. Ro Khanna as one of six powerful men whose identities had been redacted from millions of pages of “Epstein Files” released Jan. 30 by the Department of Justice under the Epstein Files Transparency Act.

Khanna, speaking from the floor of the House, said the FBI had labeled Wexner an “unindicted co-conspirator” in investigative documents drafted shortly after Epstein’s 2019 death, although the files also note “limited evidence” against him.

The appearance of Wexner’s name in those unredacted records,  and the broader controversy over redactions, has thrust the 88-year-old benefactor back into public debate. Wexner has not been charged with any crime in connection with Epstein’s sex-trafficking offenses and has repeatedly denied knowledge of Epstein’s criminal conduct. Prosecutors and Justice Department officials emphasized that inclusion in the files does not equal guilt.

The relationship between the two men began in the late 1980s, when Wexner brought Epstein on as a financial adviser; Wexner later granted Epstein power of attorney beginning in 1991, and federal records describe how Epstein used that authority in property and other transactions before the two men reached a 2008 settlement in which Epstein paid Wexner $100 million after Wexner accused him of theft or misappropriation. Wexner publicly accused Epstein of theft before his death, but the size of the repayment was revealed in the latest documents.

Within the Jewish community, Wexner has been a towering figure: his foundation’s prestigious fellowships have trained waves of rabbis, lay leaders and nonprofit executives, and his philanthropy has funded Jewish education and institutions for decades. But the Epstein connection has been a source of tension. In recent years, Jewish leaders who benefited from Wexner-funded programs publicly wrestled with what some described as an “unease” about his past association with Epstein. At least two rabbis have made public commitments to donate to victims of sex trafficking to compensate for the benefits they received from his Jewish philanthropy.

Amid the latest disclosures, Wexner is slated to give sworn testimony before the U.S. House Committee on Oversight and Government Reform on Feb. 18, in what is expected to be a closed deposition rather than an open hearing. Committee leaders have not said whether the transcript will be released publicly, a decision that could shape how much light is shed on the nature of Wexner’s ties to Epstein.

The post Unredacted Epstein files and planned deposition thrust Jewish philanthropist Leslie Wexner back into spotlight appeared first on The Forward.