Connect with us

Uncategorized

The Orthodox community in pre-war Czernowitz

די וואָך איז ניפֿטר געוואָרן הרבֿ מאיר מאָסקאָוויץ, וואָס איז געבוירן געוואָרן אין טשערנאָוויץ אין 1927 — דאָס עלטסטע קינד פֿונעם שאָצער רבין, ר׳ אַבֿרהם חיים. ווי אַ בחור האָט ער זיך געלערנט אין אַ ישיבֿה אין וויזשניץ.

הרבֿ מאיר מאָסקאָוויץ Courtesy of the Moskowitz family

אין 1941 זענען די דײַטשן אַרײַן אין טשערנאָוויץ. ווי הרבֿ מאָסקאָוויצעס זון יואל האָט דערציילט אין אַן אַרטיקל אין 2012, האָבן די דײַטשן דערהרגעט דעם שאָצער רבין און אַנדערע ייִדישע קהילה־פֿירער, אַרײַנגעטריבן די ייִדן אין שאַרגאָראָדער געטאָ אין טראַנסניסטריע, און געשיקט דעם יונגן מאיר יעדן טאָג אויף צוואַנגאַרבעט. איין מאָל אויפֿן וועג צום אַרבעט־לאַגער איז ער אַנטלאָפֿן און אָנגעקומען אין דער רוסיש־אָקופּירטער טעריטאָריע, וווּ די „עלית הנוער“ באַוועגונג האָט אים על־פּי־נס אַרויסגעשמוגלט קיין ארץ־ישׂראל. נאָך דער מלחמה האָט ער זיך דערוווּסט אַז זײַן מאַמע האָט איבערגעלעבט דעם חורבן און וווינט אין ניו־יאָרק, האָט ער זיך דאָרטן באַזעצט.

אין 2010 האָב איך אינטערוויויִרט מאָסקאָוויצן פֿאַר דעם ווײַטערדיקן אַרטיקל וועגן די פֿרומע קרײַזן אין פֿאַר־מלחמהדיקן טשערנאָוויץ. איך האָב זיך באַקענט מיט אים דורך מײַן זון גדליה איידלמאַן, וואָס איז געווען זײַנער אַ תּלמיד. כּדי צו ווײַזן וואָס פֿאַר אַ מין מענטש הרבֿ מאָסקאָוויץ איז געווען, הערט די מעשה: גדליה האָט מיר דערציילט אַז פֿאַרן סוף־עקזאַמען האָט הרבֿ מאָסקאָוויץ געזאָגט די תּלמידים אַז זיי קענען ענטפֿערן אויף די פֿראַגעס אין ענגליש אָדער לשון־קודש. האָט גדליה געפֿרעגט צי ער מעג דאָס מאַכן אויף ייִדיש. „זיכער,“ האָט מאָסקאָוויץ געענטפֿערט. האָט גדליה אַרײַנגעגעבן זײַן עקזאַמען, ציטירנדיק רשי און אַנדערע מפֿרשים אויף ייִדיש. מאָסקאָוויץ האָט אַזוי הנאה געהאַט דערפֿון אַז ער האָט געוויזן די ייִדיש־שפּראַכיקע דערקלערונגען צו זײַנע קאָלעגעס.

כּדי זיך צו דערוויסן מער וועגן הרבֿ מאָקאָוויצעס לעבן, אָט איז אַ ווידעאָ־רעקאָרדירונג פֿון זײַן לוויה.

[דער ווײַטערדיקער אַרטיקל איז לכתּחילה פּובליקירט געוואָרן דעם 26טן מאַרץ 2010]

* * *

געוויינטלעך ווען מע רעדט וועגן דער ייִדישער געשיכטע פֿון דער שטאָט טשערנאָוויץ באַטאָנט מען איר וויכטיקייט ווי אַ צענטער פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור און קולטור.

וועגן איין אַספּעקט הערט מען כּמעט גאָרנישט: דאָס לעבן פֿון די פֿרומע ייִדן אין טשערנאָוויץ. ס׳איז טאַקע אַ שאָד, ווײַל אין יענער תּקופֿה האָבן אין דער שטאָט זיך געפֿונען נישט ווייניקער ווי פֿינף חסידישע רביס, האָט איבערגעגעבן הרבֿ מאיר מאָסקאָוויץ, דער טשערנאָוויץ־געבוירענער מחבר פֿון אַ בוך זכרונות אויף העברעיִש, „כזה ראה וקדש“ (אַזוי געזען און פֿאַרהייליקט).

הרבֿ מאָסקאָוויץ, וועלכער איז געבוירן געוואָרן אין 1927, איז יאָרן לאַנג געווען אַ תּנ״ך־לערער אין דער אָנגעזעענער ניו־יאָרקער ייִדישער מיטלשול רמ״ז. בעת אַן אינטערוויו מיטן פֿאָרווערטס אין זײַן דירה אויף איסט 82סטער גאַס, האָט ער דערציילט, אַז ער אַליין איז געווען דער זון פֿונעם שאָצער רבין. עס האָבן אין טשערנאָוויץ דעמאָלט אויך געוווינט פֿיר אַנדערע רביס: דער באָיאַנער רבי, ר׳ משה פֿרידמאַן; דער נאַדווערנער רבי, איתמר ראָזענבאַום; דער קיטעווער רבי, גראָסמאַן; דער זאַלישטשיקער רבי, האַגער און דער שאָצער רבי, ר׳ אַבֿרהם־חיים מאָסקאָוויץ. אַלע רביס זענען געווען קרובֿים, ווײַל אַלע האָבן געמאַכט שידוכים צווישן זיך.

יעדער רבי האָט געהאַט אַ הויף מיט חסידים, האָט הרבֿ מאָסקאָוויץ דערציילט, אָבער אין פֿאַרגלײַך מיט די רביס, וואָס האָבן שבת און יום־טובֿ געטראָגן אַ שטרײַמל, האָבן די מתפּללים זיך שוין געהאַלטן פֿאַר „מאָדערנע מענטשן“ — האָבן זיי נישט געהאַט קיין באָרד אָדער פּאות, און זענען געקומען צום מנין טראָגנדיק אַ צילינדער און פֿראַק. הרבֿ מאָסקאָוויצעס אייגענע משפּחה האָט געוווינט אינעם זעלבן בנין פֿון דער שיל. „איך אַליין האָב געהאַט קליינע פּאהלעך,“ האָט ער צוגעגעבן.

הרבֿ מאָסקאָוויצס מאַמע, אַלטע־שיינדל, איז געווען אַ טאָכטער פֿונעם פּידײַעצער רבין, האָט זי געטראָגן אַ שייטל, אָבער זי, און די אַנדערע „רבישע קינדער“, ווי מע פֿלעג זיי רופֿן, זענען פֿאָרט געווען אונטער דער השפּעה פֿון דער מאָדערנער שטאָט. אין פֿאַרגלײַך מיט איר מאַן, וועלכער האָט גערעדט ייִדיש מיט די קינדער, האָט די רביצין גערעדט דײַטש. זי פֿלעג גיין אין טעאַטער, לייענען ייִדישע פּאָעזיע און געבן מענער די האַנט. מוטערס־טאָג האָט דאָס קליינע „מאירל“ איר געבראַכט בלומען, און סילוועסטער־נאַכט האָבן די רביצין און די אַנדערע פֿרויען פֿון רבישע היימען געפּראַוועט אַ שׂימחה.

„סילוועסטער זענען זיי געקומען צו אונדז אויפֿן צווייטן שטאָק, עלעגאַנט אויסגעפּוצט, און געגעסן און פֿאַרבראַכט שעהען לאַנג אין איינעם,“ האָט הרבֿ מאָסקאָוויץ דערציילט. און כאָטש קיין משקה האָבן זיי נישט געטרונקען, „האָבן די שנורן פֿונעם באַיאָנער רבין יאָ גערייכערט סיגאַרעטקעלעך.“

הרבֿ מאָסקאָוויץ געדענקט נאָך זײַן ערשטן טאָג אין חדר צו דרײַ יאָר. „מײַן טאַטע־מאַמע זענען קיין מאָל נישט געגאַנגען שפּאַצירן צוזאַמען, אָבער יענעם טאָג האָבן זיי מיר אָנגעטאָן נײַע קורצע הויזן, נײַע שיך און אַ נײַעם טלית־קטן, און ביידע האָבן מיך גענומען בײַ דער האַנט אין חדר אַרײַן. ווען מיר זענען אָנגעקומען האָט דער טאַטע מיך אַרומגענומען מיט אַ טלית און אַרײַנגעטראָגן. אויפֿן טיש איז מיט גרויסע גאָלדענע אותיות געווען אָנגעשריבן ׳מאירל׳. יעדעס מאָל וואָס איך האָב ריכטיק נאָכגעזאָגט ׳קמץ אלף אָ, קמץ בית באָ׳ איז אַראָפּגעפֿאַלן אַ האָניק־קיכעלע. כ׳האָב טאַקע געמיינט, ס׳איז פֿון הימל! אַזוי ווי סע שטייט אין משלי: לערנען תּורה איז אַזוי ווי האָניק און מילעך, זיס צו דער נשמה און ס׳היילט די ביינער.“

צו פֿינעף יאָר האָט מאירל אָנגעהויבן לערנען חומש. „ס׳איז געווען אין אַ שבת נאָכמיטאָג. משפּחה און פֿרײַנד און אַלע פֿינעף רביס זענען געקומען. מע האָט מיך געשטעלט אויפֿן טיש, כ׳האָב געטראָגן אַ ברוינעם סאַמעטענעם אָנצוג, און ביידע זיידעס האָבן מיר אָנגעטאָן גאָלדענע זייגערס אויף קייטן. דערנאָך האָט מען מיך געפֿרעגט: וואָס לערנסטו אין חומש?“

נאָכן פֿאַרהערן דאָס קינד האָט מען אָנגעהויבן טאַנצן און זינגען, עסן טאָרט און פּירות. אַלע רביס האָבן געטראָגן שטרײַמלעך, געזעסן און אויסגעטיילט שיריים. ער, מאירל, איז געזעסן צווישן ביידע זיידעס.

יעדן אינדערפֿרי האָט מאירל זיך געלערנט אין חדר, און דרײַ מאָל אַ וואָך איז ער נאָך מיטאָג געגאַנגען אין אַ ציוניסטישער העברעיִשער שול, „בית ספֿרי“. אין 1936 איז ער אַוועקגעפֿאָרן קיין וויזשניץ זיך לערנען אין דער וויזשניצער ישיבֿה. ער פֿלעג אַהיימקומען בלויז שבת־חנוכּה, פּסח און יום־טובֿ.

סוכּות אין טשערנאָוויץ געדענקט הרבֿ מאָסקאָוויץ זייער גוט. אַ גאַנץ יאָר האָבן די מענער און פֿרויען געגעסן צוזאַמען, אָבער סוכּות — נישט. די מאַמע האָט געבענטשט ליכט, געקומען אין סוכּה פֿאַר קידוש און המוציא, אָבער דערנאָך אַרײַן אין הויז, וווּ זי האָט פֿאַרבראַכט מיט די אַנדערע פֿרויען.

די סוכּה איז געווען אַ גרויסע; ווען דער טאַטע האָט געפֿירט טיש די צווייטע נאַכט סוכּות, לכּבֿוד דער שׂימחת־בית־השואבֿה, פֿלעגן אַרײַנקומען אין דער סוכּה 150 מענטשן. מ׳איז דאָרט אָבער נישט געשלאָפֿן. „ס׳איז געווען קאַלט, און אַ סכּנה.“

דעם שאָצער רביס הויז האָט אויך געדינט ווי אַן אכסניה פֿאַר די רביס פֿון די אַרומיקע שטעטלעך, ווען זיי האָבן געמוזט קומען קיין טשערנאָוויץ זען אַ דאָקטער. די פּשוטע אַרענדאַרן פֿלעגן אויך קומען, כּדי צו זען זייער רבין. „זיי זענען געווען פּשוט אָנגעטאָן — עמך — געטראָגן שטיוול, און געבראַכט פּירות אַ מתּנה דעם רבין.“

אָפֿט פֿלעגן די גײַסטיק קראַנקע קומען צו זייער טיר בעטן נדבֿות. „איינער, פֿישעלע, פֿלעג זאָגן מײַן מאַמען, ׳איך האָב דיך ליב!׳ — זי איז געווען אַ שיינע פֿרוי — פֿלעג מען אים אַרײַננעמען אין הויז, און מע האָט אים געגעבן דאָס זעלבע שפּײַז, וואָס מיר האָבן געגעסן.“

עוואַ מאַרדער בענדער, אַן אײַנוווינערין פֿון בראָנקס, נ״י, איז אויך געבוירן געוואָרן אין אַ פֿרומער משפּחה אין טשערנאָוויץ, אין 1927, אָבער איר איבערלעבונג איז געווען אַ גאַנץ אַנדערע ווי בײַ הרבֿ מאָסקאָוויץ. „דער טאַטע איז געווען אַ ציוניסט און אַ מיזרחיסט,“ האָט זי געזאָגט.

עוואַ בענדערס משפּחה אין טשערנאָוויץ: (פֿון רעכטס) די מאַמע, אסתּר מאַרדער; דער טאַטע, בערל מאַרדער; זייערע קינדער, שמואל און עוואַ; און אַ מומע, דבֿורה דיסטענפֿעלד Photo by the Marder family

אויף דער גאַס האָט דער טאַטע, בערל מאַרדער געטראָגן אַ קאַפּעליוש, און אונטער דעם — אַ יאַרמלקע. בײַם באַגריסן זיך מיט מענטשן פֿלעג ער אַראָפּנעמען דאָס היטל, אָבער נישט די יאַרמלקע; די מאַמע, אסתּר, האָט געטראָגן אַ היטל, נישט קיין שייטל. „מיר זענען נישט געווען אַזוי פֿאַנאַטיש,“ האָט זי געזאָגט. „מיר זענען דאָך געווען אונטערן אײַנפֿלוס פֿון דער עסטרײַכישער קולטור.“

ווי אַ מיידל איז עוואַ, אַוודאי, נישט געגאַנגען אין חדר; די ערשטע פֿיר קלאַסן האָט זי זיך געלערנט אין אַ העברעיִשער, ציוניסטישער טאָגשול, „שׂפֿה איבֿריה“. נאָכן ענדיקן די שול האָט זי צוויי יאָר לאַנג שטודירט אין „גימנאַזיע האָפֿמאַן“, אַ שטאָטישער לערן־אַנשטאַלט פֿאַר מיידלעך, און דערנאָך — ווען די רוסן האָבן איבערגענומען בוקאָווינע — איז זי אַריבער אין דער ייִדישער שול, וווּ ס׳רובֿ פֿון די קינדער זענען געווען פֿון וועלטלעכע משפּחות. הגם די קלאַסן זענען אָנגעגאַנגען זעקס מאָל אַ וואָך, אַרײַנגערעכנט שבת, האָבן די פֿרומע תּלמידים נישט געדאגהט. „שבת האָבן מיר נישט געשריבן,“ האָט זי געזאָגט. די פּראָבלעם איז אָבער געווען מיט די עקזאַמענס, וועלכע זענען אַלע פֿאָרגעקומען שבת.

„מיר, די פֿרומע תּלמידים, האָבן טאַקע געליטן פֿון דעם, ווײַל מע פֿלעג אונדז מאַכן דעם עקזאַמען זונטיק אָדער מאָנטיק און בכּיוון פֿרעגן שווערערע פֿראַגעס. עטלעכע פֿון די לערער זענען געווען ייִדישע, אָבער זיי זענען געווען נאָך ערגער ווי די רוסן. זיי האָבן געוואָלט, אַז מיר זאָלן פֿאָרשן וואָס עס קומט פֿאָר אין שטוב און מסרן די עלטערן. מיר האָבן זיך נישט נאָכגעגעבן, זענען זיי געוואָרן זייער אויפֿגערעגט.“

פּסח פֿלעג דער מאַמעס טאַנטע, וואָס האָט געוווינט נישט ווײַט פֿונעם שאָצער רבין, קומען אויפֿן גאַנצן פּסח. „די גאַנצע צײַט האָט זי בלויז געשיילט קאַרטאָפֿל און מערן, מערן און קאַרטאָפֿל… דאָס איז געווען איר אויפֿגאַבע. און מיר, מיידלעך, האָבן נישט אַרויסגעהאָלפֿן, תּמיד זיך געשפּילט.“

זי פֿלעג שפּילן אין באַל אָדער אין שאַך — סײַ מיט מיידלעך, סײַ מיט ייִנגלעך, סײַ מיט פֿרומע, סײַ מיט פֿרײַע — „ווער ס׳איז נאָר געווען אין גאַס. ס׳האָט נישט אויסגעמאַכט ווײַל אין אונדזער געגנט זענען אַלע געווען ייִדן, בלויז די ׳סופּערס׳ (סטרוזשן) זענען נישט געווען קיין ייִדן.“

רעדנדיק מיטן פֿאָרווערטס האָט פֿרוי בענדער זיך דערמאָנט אין אַן אינצידענט פֿון די קינדער־יאָרן, וואָס האָט איר שטאַרק וויי געטאָן. יעדעס יאָר פֿלעג זי אַרויסקוקן, אַז דער זון פֿונעם מילניצער רבין זאָל קומען פֿון גאַליציע, כּדי מיטצופֿאָרן מיט די רביס און אַנדערע ייִדן אויף קבֿר־אָבֿות. עוואַס טאַטע פֿלעג זי אויך מיטנעמען. מע האָט אײַנגעשפּאַנט די פֿערד־און־וועגענער, און געפֿאָרן צום סאַדיגערער רבין.

„דאָס פֿאָרן האָט גענומען עטלעכע שעה, און ס׳איז געווען זייער שיין און לעבעדיק. מ׳איז געגאַנגען אויפֿן בית־עולם, און שפּעטער האָט מען געמאַכט אַ סעודה.“ ווען עוואַ איז געוואָרן אַכט יאָר אַלט, האָט דעם מילניצער רבינס זון אָבער אָנגעזאָגט איר טאַטן, אַז אַ מיידל אין אירע יאָרן טאָר מער נישט פֿאָרן, האָט זי געמוזט בלײַבן אין דער היים. „כ׳בין געווען זייער אויפֿגערעגט,“ האָט פֿרוי בענדער באַמערקט.

פֿון דעם וואָס הרבֿ מאָסקאָוויץ און פֿרוי בענדער האָבן אַזוי פּרטימדיק איבערגעגעבן, איז קלאָר, אַז טשערנאָוויץ איז נישט געווען אַ שטאָט פֿון בלויז סעקולערע ייִדן. הגם די ווינטן פֿון מאָדערנקייט און אַסימילאַציע האָבן זיכער משפּיע געווען אויף די פֿרומע קרײַזן, און אַרײַנגעבראַכט דאָס דײַטשישע לשון און עלעמענטן פֿון דער אַרומיקער קולטור, האָבן זיי ווײַטער אָפּגעהיט די מיצוות און אָנגעהאַלטן די טראַדיציעס, אויף ווי ווײַט עס האָט זיך געלאָזט.

The post The Orthodox community in pre-war Czernowitz appeared first on The Forward.

Continue Reading

Uncategorized

Mamdani once vowed to arrest Netanyahu. Now he won’t join protests against him.

New York City Mayor Zohran Mamdani said Wednesday that he will not join protests against Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu when he arrives in the city to address the United Nations annual gathering next week and pushed back on the suggestion that he ever encouraged New Yorkers to protest the Israeli leader.

“I do not have any plans to attend any protest at the U.N. General Assembly,” Mamdani told reporters. “To New Yorkers, I have never encouraged them to protest. What I have always told them is that they have the right to do so in the city.”

But two months ago, when Mamdani was asked what New Yorkers frustrated with Netanyahu should do when the Israeli leader came to the city for the annual fall U.N. event, the mayor repeatedly pointed to protest as an option. “I think one of the bedrocks of our city is protest,” Mamdani said at a July 22 press conference. “It is something that has been a part of what makes our city so special: that New Yorkers can express themselves, whether they are in support or in opposition, no matter the topic.”

Mamdani’s July remarks came after a legal review the mayor ordered concluded that he lacks the power to order the arrest of Netanyahu, a pledge he made during his mayoral election campaign.

In July, when a reporter followed up directly, “Are you urging them to protest?” Mamdani stopped short of saying yes. But he again pointed to protests as a way for New Yorkers who oppose Netanyahu to make their voices heard. “I’m simply saying that this is a city where — if anyone feels a level of frustration or opposition, protest is something that we will always respect,” Mamdani said. “I leave it to New Yorkers themselves to make that decision,” he added.

From arrest pledge to protest rights

Mamdani had campaigned on ordering Netanyahu’s arrest based on a warrant issued by the International Criminal Court in November 2024, which accused the Israeli prime minister, former Israeli Defense Minister Yoav Gallant and Hamas military commander Mohammed Deif of war crimes and crimes against humanity. Netanyahu has rejected the charges. The United States is not a member of the International Criminal Court and the Trump administration imposed sanctions on the ICC months after it issued the warrants.

After taking office, Mamdani ordered a legal review and acknowledged in July that New York City does not have the authority to execute the ICC warrant.

He made that announcement in an unusual video address describing Netanyahu as “a war criminal, the architect of a horrific genocide against the Palestinian people” and declared that the Israeli leader would not be welcome in New York, home to the largest concentration of Jews in the United States.

The address drew criticism from Jewish leaders who questioned why the mayor was devoting so much attention to an arrest he acknowledged he could not legally carry out. The criticism came amid growing tension between Mamdani and parts of New York’s Jewish community over his rhetoric about Israel. Jewish organizations have also raised concerns about it contributing to a hostile climate for Jews across the city.

It was against that backdrop that Mamdani was pressed at the July press conference about what he would tell Palestinian supporters who had welcomed his promise to arrest Netanyahu, and were disappointed that he could not fulfill it. That is when he turned to protest as a remaining option. “I want to make it very clear that that welcome ends with me,” Mamdani said. “ I will not be welcoming Benjamin Netanyahu or any other war criminals when they come to this city.”

Netanyahu is expected to arrive in New York City next Wednesday under heavy security measures and address the U.N. General Assembly on Thursday before returning to Israel. One Israeli media outlet reported that the official plane carrying the Israeli leader, known as “Wings of Zion,” will land at Newark International Airport in New Jersey instead of John F. Kennedy International Airport in New York due to concerns that Mamdani could try to prevent the aircraft from remaining parked at JFK during Netanyahu’s visit.

Protests against Netanyahu are planned outside his hotel and near the United Nations during his address. Jewish groups are also planning a mass rally against antisemitism on Wednesday.

At Wednesday’s press conference, Mamdani drew a sharper distinction between encouraging protests and defending the right to hold them. “We respect that right,” he said. “And this is a city that is proud of the Constitution, proud of the First Amendment; we’ll continue to do so.”

Mamdani cited the same First Amendment right when asked about students from Ramaz and SAR, two prominent Modern Orthodox schools, who are planning a prayer vigil outside the mayor’s residence on Friday morning in support of Israel. “They can have a vigil, or I’ve heard some describe it even as a ‘protest,’” he said. “Whatever it is intended to be, they have the room and space to do so outside of Gracie Mansion. Though, he added, he would “probably be somewhere else across the city” when they gather.

The post Mamdani once vowed to arrest Netanyahu. Now he won’t join protests against him. appeared first on The Forward.

Continue Reading

Uncategorized

Renoir’s paintings have been stolen again. Their history may never be found.

The timing was as swift as Auguste Renoir’s brushstrokes. In the pre-dawn darkness of Sept. 8, thieves in camouflage and helmets took less than three minutes to saw through a wire-mesh fence and carry off four paintings from the neo-Provençal villa in the south of France where the artist spent the final years of his life.

Perhaps spooked by the city’s newly acquired police dog, the looters dropped two works as they fled from the Musée Renoir across the hillside above Cagnes-sur-Mer, through ancient olive groves, orange trees and figs. Two Renoir works remain missing — a reminder of the peculiar power these paintings exert, not only on those who love them, but on those who covet them and yearn to possess them at almost any cost.

Three of the four stolen works were MNRs — Musées Nationaux Récupération, the French designation for “orphan” works recovered after World War II but never restituted because their rightful owners could not be identified or located. French museums hold them provisionally, a limbo that for some has lasted more than 70 years.

For one of the missing Renoirs, the latest theft amounts to a double tragedy: wartime spoliation followed by modern looting.

Doreen Carvajal’s ‘The Girl in Blue’ will be published in October. Courtesy of Doreen Carvajal

German property records show that, during World War II “Jeune femme au puits” was “confiscated by SS man Brandl,” an apparent reference to Hermann Brandl, a Nazi officer and black marketeer who went by the pseudonym “Otto,” and led an organization that bought goods and artworks outside normal channels.   Recovered in Bavaria, the painting passed through the Munich Central Collecting Point and was returned to France.

The painting is small and unfinished, oil on wood. A woman in a blue apron stands at a well, drawing water. We do not know her name, but Renoir preserved her gesture and her face. History did not preserve who she was.

I find that omission difficult to leave alone.

I felt something similar in Paris in 2019, when I first stood before another Renoir, “La Petite Irène,” in an exhibition at the Musée Maillol. The portrait had not been publicly exhibited in Paris for 73 years. Yet there was little to explain the tragic history of the girl in blue — or the fact that her portrait itself had been looted during the German Occupation.

In 1946, a French critic had encountered the portrait in a Paris exhibition of artworks recovered from Germany. He wrote that the painting brought him to his knees and asked: “Who was Mlle. Irène Cahen d’Anvers?”

Seventy-three years later, I was asking essentially the same question.

The question became a search. The search became an investigation. The investigation became a book.

Irène Cahen d’Anvers was eight when Renoir painted her, with cascading ginger hair, a distant gaze and lips pressed red as if bitten. She was born into a family of art collectors who were also part of one of Belle Époque France’s great Jewish banking dynasties. She survived the German Occupation. Her sister Élisabeth, her daughter Béatrice de Camondo and her two grandchildren did not. All were victims of the Holocaust.

Before the arrests, Irène’s son-in-law Léon Reinach entrusted her Renoir portrait to the Louvre for safekeeping in 1939. The museum evacuated it with treasures including the Mona Lisa and the French crown jewels to the Château de Chambord in the Loire Valley.

But it was not safe there. In 1941, a Nazi looting unit arrived with a list of works belonging to private Jewish collectors and seized Irène’s portrait along with other paintings. Reinach boldly demanded its return, enlisting senior French museum officials in an unsuccessful campaign. Instead, the portrait eventually passed through Hermann Göring’s art-looting network.

After the war, Monuments Men investigators traced it to a Bavarian farmhouse owned by a murky art merchant near Neuschwanstein castle, a repository for looted art. In 1946, the portrait was returned to Irène, who later described it as “a remembrance of my youth and of all.”

Yet three years later, she sold it to Emil Bührle in a choice that seems almost incomprehensible. Bührle was a German-born Swiss arms manufacturer whose wartime fortune was built in significant part on weapons sales to Nazi Germany. He had also bought looted paintings during the war and, afterwards, was forced to restitute them — only, in several cases, to buy them back because he could not bear to part with them.

French archival records show that museum officials fiercely opposed the sale of “La Petite Irène.” Bührle’s own broker acknowledged that the Louvre had been interested in acquiring it, and a French commission voted to deny the export license needed to remove the Renoir from France.

Yet somehow those objections fell away. The broker’s correspondence showed that he bargained over the price and currency exchange rates with Irène and her banker.  Bührle ultimately paid 240,000 Swiss francs — roughly $1.5 million in today’s dollars.

To understand Irène’s decision, I had to understand what the war had done to her.

During the Occupation, Irène left her grand Paris residence for a smaller apartment on Rue de la Tour in the 16th arrondissement and lived under the Italian surname of her former second husband. She survived by hiding in plain sight in occupied Paris, moving within a world of older Jewish women who survived by rotating among friends and discreet addresses. Helped by political connections and by a Catholic conversion decades earlier, she had obtained a coveted certificate declaring that she was not Jewish..

After the war, survivors returning from Auschwitz wrote to that Rue de la Tour apartment. Their painful letters told Irène what had happened to her missing family.

Her daughter Béatrice had survived arrest, Drancy and deportation to Auschwitz, where she was put to work in an ammunition factory. Newly uncovered records of letters from survivors indicate that she was murdered on Jan. 3, 1945, with more than 800 other prisoners, only weeks before Soviet troops liberated Auschwitz on Jan. 27, which is now known as International Holocaust Remembrance Day.

Béatrice died knowing that her two adult children were already dead, according to former prisoners who later wrote to Irène. Léon Reinach — the son-in-law who had fought to recover Irène’s portrait — also died at Auschwitz. Irène’s sister Élisabeth, painted beside her younger sister Alice in Renoir’s “Pink and Blue,” was murdered after deportation as well.

What, then, did Irène see when she looked at Renoir’s image of the eight-year-old girl she had once been?

A family relic? A remnant of a vanished world? A Jewish identity she had spent a lifetime navigating? Or simply losses too great to absorb?

The correspondence surrounding the 1949 sale offers one practical explanation. Bührle’s intermediary wrote that Irène, then 77, wanted to prevent the portrait from being sold at auction after her death because, given its value, it was unlikely any single heir could keep it.

It is an almost mundane explanation for a painting burdened with so much history: She wanted to avoid the public spectacle of an auction and Bührle had the fortune to pay for it quickly.

After the sale, “La Petite Irène” largely disappeared into Bührle’s private collection in Zürich. Only in recent years, now that the Bührle archives have been opened to greater scrutiny and much of the collection has gone on long-term loan to the Kunsthaus Zürich, has the history behind the painting received sustained public attention.

Today “La Petite Irène” hangs alone against an expanse of green in an austere reflection room at the Kunsthaus. Recently, the museum created the gallery around the portrait, inviting visitors to contemplate Irène’s story, record their reactions on a digital screen or draw responses to a history that is finally being confronted.

When I first saw the painting in Paris in 2019, I was struck not only by the girl but by the silence surrounding her. Now that silence is beginning to recede. The history has become part of the portrait’s biography — and part of the mystery of her gaze.

And now another Renoir has disappeared.

The woman in “Jeune femme au puits” still has no name. We know more about the travels of her painting than we know about her: taken during the war, recovered in Bavaria, returned to France, stolen again.

Paintings outlive the people who make them, own them, covet them, steal them and fight to recover them. Perhaps that is part of their strange power.

They carry what we remember — and what we fail to remember.

The post Renoir’s paintings have been stolen again. Their history may never be found. appeared first on The Forward.

Continue Reading

Uncategorized

Translation series connects English readers to prewar Eastern European Jewish life

דאָס איז איינער פֿון אַ סעריע קורצע אַרטיקלען אָנגעשריבן אױף אַ רעלאַטיװ גרינגן ייִדיש און געצילעװעט אױף סטודענטן. די מחברטע איז אַלײן אַ ייִדיש־סטודענטקע. דאָ קען מען לײענען די פֿריִערדיקע אַרטיקלען אין דער סעריע. 

אַ דאַנק אַ סעריע נײַע ענגלישע איבערזעצונגען פֿון מיזרח־אײראָפּעיִשע ייִדישע ווערק, האָבן ענגליש־לייענערס הײַנט אַ געלעגנהײט זיך צו באַקענען מיטן ייִדישן לעבן־שטייגער פֿאַרן חורבן.

די סעריע, „ייִדישע שטימען“ — אַ בשותּפֿותדיקער איניציאַטיוו פֿון ייִװאָ און דעם פֿאַרלאַג בלומסבערי — איז שוין צו ניץ געקומען סײַ לערערס פֿון קורסן, וווּ די סטודענטן פֿאַרשטייען ניט קיין ייִדיש, סײַ לייענערס מיט אַן אינטערעס צו דער ייִדישער געשיכטע.

„ייִדישע שטימען“ באַשטייט פֿון ביכער װאָס זענען קײן מאָל פֿריִער ניט איבערגעזעצט געװאָרן אױף ענגליש. זיי נעמען אַרײַן אַ ברײטע גאַמע אידעעס און פּערספּעקטיװן װאָס האָבן צוגעטראָגן צו דער מאָדערנער ייִדישער קולטור אין (און מחוץ) מיזרח־אײראָפּע.

זינט 2023, װען די סעריע איז לאַנצירט געװאָרן, זענען אַרױס פֿינעף בענד, װאָס צװײ פֿון זײ — „מיסיסיפּי“ און „די חסידישע װאַרשע“ — זענען ערשט דערשינען מיט אַ פּאָר װאָכן צוריק. ביז איצט האָט מען איבערגעזעצט בלויז ייִדיש־שפּראַכיקע װערק אָבער מיט דער צײַט װעט מען איבערזעצן טעקסטן פֿון אַנדערע לשונות, אַזױ װי פּױליש און העברעיִש, וואָס מע האָט ביז איצט ניט איבערגעזעצט אויף ענגליש.

די סעריע, סובסידירט פֿון דער משפּחה פֿון האַריעט יאַסקי, װערט רעדאַקטירט פֿון אַליסאַ קװינט און עליסאַ בן-פּורת. (איך אַלײן אַרבעט מיט זײ װי אַן אַסיסטענטקע). קװינט איז אַ היסטאָריקערין פֿונעם ייִדישן טעאַטער, און בן-פּורת איז אַ היסטאָריקערין פֿונעם ייִדישן לעבן אין רוסלאַנד און אין סאָװעטן־פֿאַרבאַנד. ס׳איז דערפֿאַר נישט קײן חידוש אַז דער סעריעס קוקװינקל איז אַ היסטאָרישער. כאָטש די איבערגעזעצטע װערק רעפּרעזענטירן פֿאַרשײדענע קאַטעגאָריעס — למשל פּיעסעס, זכרונות און דערצײלונגען — איז דער עיקר זײער היסטאָרישע רײַכקײט.

„מיר קלײַבן אױס טעקסטן װאָס װאַרפֿן אַ שײַן סײַ אױף ברײטע טענדענצן, סײַ אױף ספּעציפֿישע פֿראַגעס װעגן ייִדיש לעבן אין מיזרח־אייראָפּע, און אין אַנדערע לענדער װוּ מיזרח־אייראָפּעיִשע ייִדן האָבן געװױנט װי אימיגראַנטן אָדער פּליטים. אַפֿילו די ׳ליטעראַרישע׳ װערק װי דערצײלוגען און פּיעסעס פֿאָרשן מיר פֿון אַ היסטאָרישן שטאַנדפּונקט“, האָט מיר קװינט געזאָגט.

צוליב דעם דאָזיקן שליחות שפּילט אַ װיכטיקע ראָלע דער אַרײַנפֿיר צו יעדן באַנד, װאָס איז תּמיד געשריבן פֿון אַ היסטאָריקער. אַ מאָל איז דער מחבר פֿון דער הקדמה אױך דער איבערזעצער, און אַ מאָל נעמען אונטער באַזונדערע מענטשן די צװײ אױפֿגאַבעס. „דעם היסטאָריקערס אַרבעט אינעם אַרײַנפֿיר איז אַרױסצוציִען און צוצובינדן די ביאָגראַפֿישע, גײַסטיקע און געזעלשאַפֿטלעכע אַספּעקטן פֿונעם װערק, אױף אַן אופֿן װאָס איז גלײַכצײַטיק װיסנשאַפֿטלעך און צוטריטלעך צו אַלע לײענערס, אַרײַננעמענדיק די װאָס האָבן פֿריִער ניט געװוּסט קײן סך װעגן דער טעמע,“ האָט בן-פּורת געזאָגט.

ביז אַהער באַשטײט די סעריע פֿון די דאָזיקע בענד, װאָס זענען אַלע בראָשירטע ביכלעך גרינג אַרומצוטראָגן אין אַ רוקזאַק און צו לײענען אַבי װוּ:

— „דרײַ ייִדישע פּיעסעס פֿון פֿרױען׃ װײַבערשע ייִדישע פּערספּעקטיװן“, איבערגעזעצט פֿון אַלען לויִס ריקמאַן, מיראָ מניעװסקי און אליע פּיאַצאַ, מיט אַ הקדמה פֿון אַליסאַ קװינט. דאָס בוך נעמט אַרײַן דרײַ פּיעסעס אָנגעשריבן פֿון דראַמאַטורגינס אין דער רוסישער אימפּעריע, אין פּױלן און אין ברוקלין, ניו־יאָרק, צװישן 1880 און 1920. אַלע דרײַ באַהאַנדלען קאָנטראָװערסיעלע „װײַבערשע“ טעמעס אַזױ װי חתונה און גט, שװאַנגערשאַפֿט, קינדל־קאָנטראָל און פּראָסטיטוציע. דראַמעס װאָס באַטראַכטן איבערלעבונגען דורך װײַבערשע אױגן זענען אַ זעלטנקײט אין דער ייִדישער ליטעראַטור.

— „חורבן דובאָװע׃ אַ פּינקס פֿון אַ טױטער שטאָט“, פֿון רחל פֿײַגנבערג (1926), איבערגעזעצט פֿון סינטיע און אַלבערט מאַדאַנסקי, מיט אַן אַרײַנפֿיר פֿון עליסאַ בן-פּורת (לײענט װײַטער דאָ). פֿײַגנבערג באַשרײַבט דאָס לעבן און דעם טראַגישן אוקמום פֿונעם שטעטל דובאָװע אין אוקראַיִנע, װוּ כּמעט אַלע ייִדן זענען בעת דער רוסישער בירגערקריג אין 1919 אָדער פֿאַרטיליקט אָדער פֿאַרטריבן געװאָרן. װען נישט פֿײַגנבערגס רירנדיקע דערצײלונג װאָלט דאָס ייִדישע לעבן אין דובאָװע אין גאַנצן פֿאַרגעסן געװאָרן. איר נאַראַטיװ האָט געדינט פֿאַר אַ גבֿית־עדות אינעם מישפּט פֿון שלום שװאַרצבאָרד אין 1927.

— „די מוטער פֿונעם ייִדישן טעאַטער׃ זכרונות פֿון אסתּר־רחל קאַמינסקאַ“ (1927-1926), איבערגעזעצט און מיט אַ הקדמה פֿון מיכל יאַשינסקי (לײענט װײַטער דאָ). קאַמינסקאַ איז געװען די באַרימטסטע ייִדישע אַקטריסע פֿון איר דור — טאַקע אַ „סופּערשטערן“ סײַ אױף דער בינע, סײַ אין ייִדיש־שפּראַכיקע פֿילמען. זי איז געװען ספּעציעל באַקאַנט פֿאַר אירע מאַמע־ראָלעס: דער טיטל פֿון דער איבערזעצונג פֿאַררופֿט זיך סײַ אױף דעם, סײַ אױף איר השפּעה אױף דער אַנטװיקלונג פֿון ייִדישן טעאַטער. קאַמינסקאַס זכרונות זײַנען פֿול מיט אומפֿאַרגעסלעכע געשיכטעס װעגן די פֿריילעכע מאָמענטן און די שװעריקײטן פֿונעם טעאַטער־לעבן, און מיט באַמערקונגען װעגן דער טעאַטער־קונסט װאָס זי האָט געהאָלפֿן אױספֿורעמען.

— „מיסיסיפּי׃ אַ ייִדישע פּיעסע װעגן דעם סקאָטסבאָראָ־ענין“ (1935), פֿון לײב מלאך, איבערגעזעצט פֿון עלען פּערעצמאַן, מיט אַן אַרײַנפֿיר פֿון אַליסאַ קװינט (לײענט װײַטער דאָ). מלאך האָט אָנגעשריבן די פּיעסע בתּשובֿה אױפֿן טרויעריק באַרימטן סקאָטסבאָראָ־ענין אין די דרום־שטאַטן, װען נײַן אַפֿריקאַנער־אַמעריקער זענען פֿאַלש באַשולדיקט געװאָרן אין פֿאַרגװאַלדיקן צװײ װײַסע פֿרױען אין אַ באַן. די װאַרשעװער טרופּע „יונג טעאַטער“, רעזשיסירט פֿון מיכל װײַכערט, האָט געשפּילט „מיסיסיפּי“ איבער 100 מאָל. דער ייִדישער עולם האָט מיטגעפֿילט מיט די שװאַרצע פּערסאָנאַזשן, סײַ פֿון אַ הומאַניסטישן שטאַנדפּונקט, סײַ צולוב די אײגענע איבערלעבונגען מיט אַנטיסעמיטיזם אין פּױלן.

— „די חסידישע װאַרשע׃ ר׳ זלמן און דאָס אַלעקסאַנדער־שטיבל“ (1960), פֿון יחיאל האָפֿער, איבערגעזעצט און מיט אַ הקדמה פֿון יונתּן בױאַרין (לײענט װײַטער דאָ). די מעשׂיות דערצײלן די אָפֿט־הומאָריסטישע טווּנגען פֿון ר׳ זלמן, אַן עקסצענטרישער לופֿטמענטש און אַ חסיד פֿונעם אַלעקסאַנדער־רבין. דורך זלמנס אַוואַנטורעס שילדערט האָפֿער דאָס לעבן פֿון אַ װאַרשעװער שטיבל, װוּ מענער האָבן געדאַװנט, געלערנט תּורה, געגעסן און זיך אויסגעטענהט. די דערצײלונגען מאָלן אױס אַ לעבעדיק בילד פֿון פֿאַר־מלחמהדיקן חסידות אין װאַרשע, װאָס איז געבליבן פֿעסט, נישט־געקוקט אױף דער ייִדישער מאָדערניזירונג ביזן חורבן.

אין 2027 און 2028 װעט „ייִדישע שטימען“ אַרױסגעבן:

—  די דראַמאַטישע זכרונות פֿון שמעון דזשיגאַן, פֿונעם גאָר באַרימטן קאָמעדיע־פּאָר, דזשיגאַן און שומאַכער (איבערגעזעצט פֿון מרים אייזיקס, מיט אַן אַרײַנפֿיר פֿון דיעגאָ ראָטמאַן).

חיים גראַדעס נישט־פּובליקירט מײַסטערװערק, „די פֿרױען פֿון דער געטאָ“, װעגן אַ גרופּע פֿרױען װאָס האָבן איבערגעלעבט די װילנער געטאָ (איבערגעזעצט און מיט אַ הקדמה פֿון דוד פֿישמאַן).

— די פּױליש־שפּראַכיקע זכרונות פֿון יולאַ װאַלד, די טאָכטער פֿון אַ חסידישן קרעטשמער אין דער צײַט פֿון דער ערשטער װעלט־מלחמה (איבערגעזעצט פֿון מאַרטאַ דודזיק־רודקאָװסקאַ, מיט אַן אַרײַנפֿיר פֿון גלען דײַנער).

— אױטאָביאָגראַפֿישע מעשׂיות װעגן די רײַזעס פֿון יוסף יצחק שניאורסון (דעם ריי״ץ), דער זעקסטער ליובאַוויטשער רבי (איבערגעזעצט און מיט אַן אַרײַנפֿיר פֿון אלי רובין).

„מיר האָבן כּמעט ניט קײן צײַט אָפּצוכאַפּן דעם אָטעם“, האָט אַליסאַ קװינט געזאָגט. „יעדער פּראָיעקט איז אַן אוצר, מיטן אײגענעם קוקװינקל אױף די דערפֿאַרונגען און געדאַנקען פֿון מיזרח־אײראָפּעיִשע ייִדן. ס׳איז אַ פּריװילעגיע זיך צו טײלן מיט אַזעלכע באַטײַטיקע טעקסטן מיט ענגליש־רעדנדיקע לײענערס.“

קױפֿט דאָ אַלע פֿינעף בענד פֿון דער סעריע ( כּדי צו פֿאַרשפּאָרן 20%, ניצט דעם קאָד YIDDISHVOICES בעתן באַצאָלן).

The post Translation series connects English readers to prewar Eastern European Jewish life appeared first on The Forward.

Continue Reading

Copyright © 2017 - 2023 Jewish Post & News