Uncategorized
March comes in with a roar of new Yiddish music
(New York Jewish Week) — As they say in the mameloshn (mother tongue), “Dos Yidish lid iz umetum.” In other words, “Yiddish song is in the air.”
This month a collection of new Yiddish songs will be performed for the first time in America at a Manhattan museum; two Brooklyn blues musicians will release their recordings of old Yiddish folk songs and a new web site preserving the work of a couple who played a pivotal role in promoting Yiddish song is set to debut.
If all that weren’t enough, the stars of the Yiddish stage will also appear at an event celebrating the woman who was dubbed “the Sherlock Holmes of Yiddish song.”
“Because we all have this weird relationship with Yiddish, every project that people do takes it to a different place,” Alex Weiser, director of public programs at YIVO, told the New York Jewish Week. “Interesting, weird things are currently happening with Yiddish song.”
Read on for ways to get your Yiddish on.
Sister act
As part of Carnegie Hall’s multi-venue celebration of women in music, on Sunday, March 5, the Paul Shapiro Quartet takes the stage at the Museum of Jewish Heritage in Battery Park to perform “Di Shvester: The Sisters.” The sisters (by another mother, anyway) in this concert of Jewish and Yiddish music are Eleanor Reissa, the singer/director/actress who is fluent in Yiddish, and Cilla Owens, the superb jazz vocalist who teaches at Hunter College and can sing in Yiddish as well.
Reissa and Owens will perform some songs by the Barry Sisters, the Bronx-born trio of the mid-20th century who brought Yiddish songs into the mainstream. One of the songs they will perform is based on a poem by the Yiddish poet Aliza Greenblatt, aka Woody Guthrie’s mother-in-law. In a cross-genre segue, Reissa and Owens will follow “Zumer Bay Nakht Oyf Dekher” (“Summer At Night On The Roof”) with “Up On the Roof,” the Carole King/Gerry Goffin sung memorably by Laura Nyro.
Shapiro, whose albums for John Zorn’s Radical Jewish Culture series were critically acclaimed, has worked with Owens, who has spent most of her life in Crown Heights, since 1990. Shapiro first started collaborating with Reissa, who grew up in Brownsville, at Yiddish New York in 2017.
“To me they’re both Brooklyn royalty,” said Shapiro, who hangs his fedora in the Lower East Side’s Grand Street Co-ops.
“When I sing with Cilla, I feel like I’m home,” Reissa said
The two vocalists have appeared together several times in Shapiro’s Ribs and Brisket Revue, which began at the now-shuttered Cornelia Street Café.
Percussionist Ricky Gordon, right, and Jeremiah Lockwood, the front man for The Sway Machinery, form the duet Gordon Lockwood. (Courtesy)
A right to sing the blues
For the entire month of March a free five-song EP titled “Once Upon a Time the Fire Burned Brighter: Ballads from the Yiddish Gothic” is available for download. Created by the Brooklyn-based blues performers Gordon Lockwood, these are re-interpretations of Yiddish folk songs, three of them by Lifshe Schaecter Widman, a Yiddish folksinger who begot the Yiddish poet Beyle Schaechter-Gottesman, who begot the Yiddish scholar and former newspaper editor Itzik Gottesman, now a senior lecturer in Yiddish language and culture at the University of Texas at Austin whose Yiddish Song of the Week blog is an important source for lovers of Yiddish song.
The EP will be accompanied by videos of the five songs, plus additional multimedia that will be viewable online. Gordon Lockwood may sound like a Canadian folk singer, but it is actually a duo comprised of percussionist Ricky Gordon, who performs with Wynton Marsalis and has collaborated with Spike Lee, and Jeremiah Lockwood, the front man for The Sway Machinery, a brass-heavy world music band. Lockwood, a card-carrying ethnomusicologist with a PhD from Stanford, recently produced an album of music that features several Hasidic cantors from Brooklyn. In April, Gordon Lockwood will perform their “Once Upon A Time” repertoire in New Haven and New York.
Yiddish royalty
On March 23, the life of Chana Mlotek — the late, great musicologist, folklorist and archivist, who curated the Yiddish music collection at the vaunted YIVO archives — will be celebrated at YIVO’s West 16th St. headquarters. Nine descendants of the Mlotek clan will participate, along with actors Reissa and Steven Skybell, who played Tevye in the Yiddish production of “Fiddler On The Roof.”
Singers will include Lorin Sklamberg of The Klezmatics and Sarah Gordon of the Brooklyn Yiddish rock band Yiddish Princess. Gordon is the daughter of the late Adrienne Cooper, often referred to as the “mother of the Yiddish revival.” The evening’s musical director will be Zalmen Mlotek, Chana and Yosl’s son and artistic director of the National Yiddish Theatre Folksbiene.
On March 20, the Workers Circle is expected to launch The Yosl and Chana Mlotek Collection of Yiddish Song, a website that turns the Mloteks’ three-volume “Pearls of Yiddish Song” anthology into a searchable multimedia resource. Consisting of more than 400 Yiddish songs, the web site will include content curated from YouTube and TikTok, according to an email from the publicist.
The Mlotek collection adds another important resource to a field that includes YIVO’s collection of 4,000-plus Yiddish songs, a project directed by Barbara Kirshenblatt-Gimblett and featuring the field recordings of the late musicologist Ruth Rubin, and many in the Yiddish song scene are looking forward to it.
“We’ve been waiting for this for many, many years,” said Linda Gritz, a retired molecular biologist active in the monthly sing at the Workers Circle in Brookline, Massachusetts. The group has been meeting online during the pandemic and unable to use the couple dozen copies of each Mlotek book, so it has had to create PDFs of 30 songs for its monthly virtual gatherings.
“When it’s online, people could request any song from any book and we could put the URL in the chat and go to it,” said Gritz. “That’ll be an amazing resource.”
Songs for and about refugees
On March 26, “Pleytem Tsuzamen” (“Refugees Together”) will be performed at the Museum of Jewish Heritage-A Living Memorial to the Holocaust. Two performances of Josh Waletzky’s Yiddish song cycle will mark the American debut of the work, which was first performed in 2019 at the Weimar Republic of Yiddishland gathering in Germany. Performers will come from Latvia, Germany, England and Canada, and Brooklyn violinists Jake Shulman-Ment and Deborah Strauss are part of the cast.
“It’s fitting that we’re doing it a couple of weeks before Pesach [Passover] because there’s a Pesach theme that goes through a lot of the songs,” said singer Daniel Kahn, who lives on a houseboat in Hamburg and plays accordion in the production. “It’s incredible how prescient and universal Josh’s song cycle has proven to be…. Those songs and their themes of displacement and upheaval resonate with the liberational traditions within Yiddishkayt [secular Yiddish culture] and Jewish practice.”
English and Ukrainian supertitles will make the two-hour concert, co-sponsored by National Yiddish Theatre Folksbiene, accessible to non-Yiddish speakers.
—
The post March comes in with a roar of new Yiddish music appeared first on Jewish Telegraphic Agency.
Uncategorized
Art by women portraying their experiences in the concentration camps
דאָס איז איינער פֿון אַ סעריע קורצע אַרטיקלען אָנגעשריבן אױף אַ רעלאַטיװ גרינגן ייִדיש און געצילעװעט אױף סטודענטן. די מחברטע איז אַלײן אַ ייִדיש־סטודענטקע. דאָ קען מען לײענען די פֿריִערדיקע אַרטיקלען אין דער סעריע.
צענדליקער יאָרן אײדער דער קאַרטוניסט אַרט שפּיגלמאַן האָט פּובליקירט „מאַוס“ האָבן עטלעכע ייִדישע פֿרױען — מערסטנס לעבן געבליבענע פֿון די נאַציסטישע קאָנצענטראַציע־לאַגערן — געשאַפֿן אַלבאָמען בילדער וואָס זיי האָבן געצייכנט אָדער געמאָלט װעגן די אײגענע גרױליקע איבערלעבונגען.
אַ נײַע אױסשטעלונג אין בראַנדײַס־אוניװערסיטעט, „װער װעט צײכענען אונדזער געשיכטע׃ װײַבערשע װיזועלע דערצײלונגען פֿונעם חורבן, 1949-1944“, פּרעזענטירט צען פֿון די דאָזיקע בילדער־ביכלעך. דאָס ערשטע האָט געשאַפֿן אַ קינסטלערין װאָס איז אַנטלאָפֿן קײן ארץ־ישׂראל בעת דער מלחמה. זי האָט באַזירט אירע װערק אױף די אַכזריות־באַריכטן װאָס זענען אָנגעקומען אינעם ייִשובֿ. די אַנדערע אַלבאָמען זענען געמאַכט געװאָרן באַלד נאָכן חורבן — אַ מאָל בעת די װאָכן און חדשים נאָך דער קינסטלערינס באַפֿרײַונג.
די אױסשטעלונג, געשטיצט פֿונעם הדסה־בראַנדײַס-אינסטיטוט, איז די ערשטע װאָס באַװײַזט אַ גרופּע װײַבערשע חורבן־אַלבאָמען צוזאַמען. עטלעכע פֿון זײ זענען קײן מאָל פֿריִער נישט אױסגעשטעלט געװאָרן.
לעצטנס האָב איך באַזוכט די גאַלעריע און געשמועסט מיט דער אױסשטעלונגס קוראַטאָרשע רייטשל פּערי, װאָס איז אַ קונסט-היסטאָריקערין און פּראָפֿעסאָרשע פֿון חורבן־לימודים אין חיפֿהר אוניװערסיטעט. זי האָט מיר דערקלערט אַז די פֿרױען װאָס האָבן געשאַפֿן די בילדער־ביכלעך זענען זײער אַ פֿאַרשײדנאַרטיקע גרופּע. זײ זענען געבױרן געװאָרן אין פּױלן, אונגערן און דײַטשלאַנד אין כּלערלײ סאָציאַלע, עקאָנאָמישע און רעליגיעזע באַדינגונגען. אַ פּנים האָבן זײ זיך קײן מאָל נישט געטראָפֿן, און האָבן געמאַכט די אַלבאָמען אומאָפּהענגיק איינע פֿון דער צווייטער.
עטלעכע פֿון די פֿרױען זענען שױן פֿאַר דער מלחמה געװען פּראָפֿעסיאָנעלע קינסטלערינס. אַנדערע זענען געװען יונגע קונסט־סטודענטקעס װעמענס אױסשולונג איז איבערגעריסן געװאָרן פֿון דער דעפּאָרטירונג. אַ טייל האָבן אַנטדעקט אַ טאַלאַנט צו צײכענען אָדער מאָלן אין די געטאָס און לאַגערן — װוּ צוליב דער סיסטעם פֿון שקלאַפֿן־אַרבעט איז אַזאַ פֿעיִקײט אַ מאָל געקומען די נאַציס צו ניץ. דאָס מאַכן קונסט איז געװאָרן אַ קיום־סטראַטעגיע.
פּערי האָט מיר אױך דערקלערט אַז ס׳רובֿ פֿון די װײַבערשע בילדער־אַלבאָמען זענען נישט לאַנג נאָך דער מלחמה פֿאַרגעסן געװאָרן. אַ פּאָר פֿון די פֿרױען האָבן אױסגעשטעלט זײערע ביכעלעך נאָך דער באַפֿרײַונג, אַ מאָל אין קונסט־אױסשטעלונגען אָרגאַניזירט פֿון לעבן געבליבענע אין די לאַגערן װוּ זײ זענען אַ מאָל געװען אַרעסטאַנטן. ס׳רובֿ אַלבאָמען זענען אָבער פֿאַרשװוּנדן געװאָרן אין אַרכיװן, װוּ מען האָט זײ קנאַפּ אױסקאַטאַלאָגירט — למשל אָן דעם נאָמען פֿון דער שאַפֿערין. (לױט פּערין איז אַזאַ טענדענץ אַ מאָל אַ סימן פֿון אומדרך־ארץ צו פֿרױענס װערק.) אַנדערע אַלבאָמען זענען געבליבן בײַ דער קינסטערלינס יורשים.
אַ װיכטיקער אױסנעם איז „אױשװיצער טױט־לאַגער“, געמאַכט פֿון זאָפֿיאַ ראָזענשטראַוך (1996-1920) אין 1945. דער דאָזיקער אַלבאָם — װאָס איז איבער 30 פֿוס די לענג און צעעפֿנט זיך װי אַן „אַקאָרדיאָן“ — איז געװען איינע פֿון די ראַיות אינעם פּראָצעס פֿון אַדאָלף אײַכמאַן אין 1961. אױף דער װאַנט אין דער אױסשטעלונג קען מען זען אַ װידעאָ פֿונעם פּראָצעס, װוּ אַ פֿרױ באַשטעטיקט דעם אמת פֿון די אילוסטרירטע סצענעס. ראָזענשטראַוכס אַלבאָם געהערט הײַנט „יד־ושם“ און איז גוט באַקאַנט אין ישׂראל.
פּערי האָט אַנטדעקט די פֿאַרגעסענע װײַבערשע אַלבאָמען צופֿעליק, װען זי האָט זיך אָנגעשטױסן אין אײנער פֿון זײ אין אַן אַרכיװ. „שוין 20 יאָר וואָס איך פֿאָרש די װיזועלע קולטור פֿונעם חורבן, און ביז דעמאָלט האָב איך נישט געװוּסט אַז אַזעלכע אוצרות עקסיסטירן אין די אַרכיװן“, האָט זי געזאָגט. דאָס געפֿינען מער איז געװאָרן אַ שליחות. „איך האָב זײ אַרומגעזוכט אין ניו־יאָרק, ישׂראל, פּױלן, אונגערן, דײַטשלאַנד און אַנדערש װוּ. אַ מאָל האָבן די יורשים מיר געהאָלפֿן אָדער מיר אַפֿילו געשאָנקען מאַטעריאַלן, װאָס זענען געװען בײַ זײערע משפּחות.“
אָט זענען אַ פּאָר בײַשפּילן פֿון דער אױסשטעלונג. מען דאַרף אָבער האַלטן אין זינען אַז די דאָזיקע אינדיװידועלע בילדער זענען טײלן פֿון אַלבאָמען װאָס דערצײלן אָפֿט כּסדרדיקע מעשׂיות׃
— „אױסרוף־שטראָף׃ אױשװיץ“ פֿון ראָזענשטראַוכס פֿריִער־דערמאָנטן אַלבאָם (װאָס מען זעט אין בראַנדײַס אין אַ גוטער פֿאַקסימילע צוליב דער דעליקאַטקײט פֿונעם אָריגינעל). פֿילצאָליקע אָפּגעצערטע פֿרױען קניִען אינעם רעגן פֿאַר אַ קאַזאַרמע מיט די הענט אין דער לופֿט, בעת מען רופֿט אױס זײערע נעמען. אַ הויכער, גראָבער נאַציסטישער אָפֿיציר גיט אַ פֿרױ אַ בריקע אין די ריפּן. אױבן איז אַ באַשרײַבונג פֿון דער סצענע אױף פּױליש.
— אַ בילד פֿונעם אַלבאָם „1945-1939“, געשאַפֿן פֿון רעגינע ליכטער־ליראָן (1995-1920) אין 1945 אין אַ די־פּי לאַגער אין איטאַליע. דאָ זעט מען נאַקעטע פֿרױען און מײדלעך װאָס קלאַמערן זיך אײנע אין דער צװײטער אױפֿן ראַנד פֿון אַ מאַסן־קבֿר בײַ נאַכט. זײ זענען אַרומגערינגלט פֿון נאַציס מיט ביקסן װאָס װעלן זײ באַלד אױסשיסן. אױף רעכטס ברענט אַ גרױסע שׂרפֿה װאָס האַלט די קרבנות נאָענט צום קבֿר.
— „מוטער“ פֿון „זײ האָבן נישט דערלעבט צו זען…“, פּובליקירט פֿון לובאַ קרוגמאַן גורדוס אין 1949. דאָס בילד פֿון אַ מטורפֿדיקער פֿרױ װאָס פּרוּװט אומזיסט צו באַשיצן איר יונג קינד רעפּרעזענטירט אַ סך ענלעכע אילוסטראַציעס אין די װײַבערשע אַלבאָמען. די אָפּזונדערונג פֿון זײערע קינדער און די אוממעגלעכקײט זײ צו ראַטעװען איז בײַ די מאַמעס אַװדאי געװען אַן אומדערטרעגלעכע טראַוומע.
— „אַ קלײנע שפּיל“ פֿון „דעפּאָרטירונג“, געמאַכט פֿון עדיט באַן קיש אַרום 1950, אָבער באַזירט אױף פֿריִערדיקע נוסחאָות (אײן נוסח איז געשאַפֿן געװאָרן אין ראַװנסברוק לאַגער און איז חרובֿ געוואָרן). צװײ נאַציסטישע היטערינס לאַכן אַ סאַדיסטישן געלעכטער בעת זײ װאַרפֿן קאַלט װאַסער איבער אַ נאַקעטער, סקעלעטישער פֿרױ. זי שטײט פֿאַר אַן אָפֿענעם פֿענצטער מיט אַ שנײיִקן פֿעלד אין הינטערגרונט. זי פּרוּװט זיך צו באַהיטן פֿון קעלט און פֿון זייער זילזול מיט די מאָגערע הענט.
פּערי האָט מיך דערמאָנט אַז נישט געקוקט אױף די שױדערלעכע בילדער זענען די אַלבאָמען אױך בײַשפּילן פֿון װײַבערשער פֿעסטקײט און אַלײן־באַשטימונג. „דער נאָמען פֿון דער אױסשטעלונג, ׳װער װעט אױסצײכענען אונדזער געשיכטע?׳ איז אַ פֿראַגע װאָס די קינסטלערינס ענטפֿערן אַלײן. זײ האָבן שאַפֿעריש רעאַגירט אױף זייער פּערזענלעכער און קאָלעקטיװער טראַװמע. דורך זײערע בילדער רעדן זײ אין נאָמען פֿון אַלע ייִדישע פֿרױען װאָס האָבן דורכגעמאַכט אַזעלכע גרױלן.“
The post Art by women portraying their experiences in the concentration camps appeared first on The Forward.
Uncategorized
Swiss broadcaster removes footage of host criticizing Israeli bobsled team during its first Milan runs
(JTA) — A Swiss sportscaster spent the 57 seconds of the Israeli bobsled team’s first run in Milan denouncing Israel and the team’s captain, drawing criticism from U.S. Ambassador to Israel Mike Huckabee and casting a shadow over the historic outing.
The team came in last in its first efforts in the Winter Olympics, finishing 26th of 26 teams in two two-men heats on Monday. A third heat is scheduled for Monday afternoon, while the four-man event takes place next weekend.
It has been a disappointing showing so far for the team, which is making its first appearance in the Olympics following a years-long journey propelled by A.J. Edelman, an American observant Jew who has sought to do for Israel’s winter sports profile what the unlikely Cool Runnings bobsled team did for Jamaica in the 1990s.
The Swiss sportscaster, Sebastian Renna, used the run to detail allegations against Edelman, whom he referred to as “a first-time Olympian and self-described ‘Zionist to the core’ who has posted several messages on social media in support of the genocide in Gaza.” He listed comments allegedly made by Edelman and questioned why he should be allowed to compete given the International Olympic Committee’s rules barring athletes from making political statements.
Commentator Stefan Renna on Swiss public broadcaster RTS sparked controversy during Israeli captain AJ Edelman’s second bobsleigh run at the 2026 Winter Olympics in Milan-Cortina, bringing up Edelman’s past social media posts supporting Israel’s genocide in Gaza, including one… pic.twitter.com/TenlLtbRiw
— Drop Site (@DropSiteNews) February 17, 2026
The Swiss national broadcaster, RTS, issued a statement about the footage, which it removed from its website, on Tuesday. “Our journalist wanted to question the IOC’s policy regarding the athlete’s statements,” it said. “However, such information, while factual, is inappropriate for sports commentary due to its length. Therefore, we removed the segment from our website last night.”
The clip had drawn praise from critics of Israel and excoriating comments from its defenders. “Beyond disgusting that the Jew-hating Swiss ‘sportscaster’ spewed bigotry & bile at @Israel Olympic Bobsled team & its captain @realajedelman as they competed,” Huckabee tweeted.
Edelman, who posts frequently on social media in support of Israel and against antisemitism, did not dispute any of Renna’s allegations but rejected their thrust.
“I am aware of the diatribe the commentator directed towards the Israeli Bobsled Team on the Swiss Olympics broadcast today,” he tweeted on Monday. “I can’t help but notice the contrast: Shul Runnings is a team of 6 proud Israelis who’ve made it to the Olympic stage. No coach with us. No big program. Just a dream, grit, and unyielding pride in who we represent. Working together towards an incredible goal and crushing it. Because that’s what Israelis do. I don’t think it’s possible to witness that and give any credence to the commentary.”
On Tuesday morning, Edelman was sanguine as he prepared to take the ice again.
“Today I take the final 2man run of my career, with the Shul Runnings team that is making history,” he tweeted on Tuesday morning from Milan. “What an honor it is to wear this flag. What a blessing to be one of our people. Anyone can say anything about us, but you know what? They can only say it because we’re here. Because Israel makes the impossible possible. Victors, never victims.”
The post Swiss broadcaster removes footage of host criticizing Israeli bobsled team during its first Milan runs appeared first on The Forward.
Uncategorized
Was playwright Avrom Goldfaden a Zionist?
זינט די סאַמע ערשטע יאָרן פֿון דער ציוניסטישער באַװעגונג איז דער טעאַטער געװען אַ װיכטיקער מיטל פֿאַרן פֿאַרשפּרײטן אירע אידעען. מען האָט פֿאָרגעשטעלט אױף דער בינע סײַ די ייִדישע פּראָבלעמען — אַזעלכע װי אַנטיסעמיטיזם, דלות, שלעכטע מידות — סײַ די לײזונג: אַ ייִדישע מדינה. צװישן די דראַמאַטורגן זײַנען געװען די אָבֿות פֿונעם פּאָליטישן ציוניזם, אַזעלכע װי טעאָדאָר הערצל און מאַקס נאָרדױ.
אַבֿרהם גאָלדפֿאַדן (1840־1908), דער „פֿאָטער פֿונעם ייִדישן טעאַטער“, איז ניט געװען קײן פּאָליטישער דענקער. בײַ אים איז דער טעאַטער געװען אַן אָרט, װוּ אַ ייִד „זאָל האָבן װוּהין צו אַנטלױפֿן אױף עטלעכע שטונדן פֿון זײַנע ביטערע דאגות, װאָס פֿאַרפֿאָלגן אים אַ גאַנצן טאָג.“ דערפֿאַר, זאָגט ער װײַטער, „איז געװען שטענדיק מײַן פּלאַן צו פֿאַרפֿאַסן נאָר קאָמישעס מיט געזאַנג און טאַנץ, װאָס ס׳הײסט אָפּערעטע.“
אָבער אין דער אמתן זײַנען װײַט ניט אַלע פּיעסעס זײַנע געװען קאָמיש און לײַכטזיניק. װי עס באַװײַזט די דײַטשישע פֿאָרשערין מעלאַניע דאָריס ליקאַס (אוניװערסיטעט פֿון געטינגען) אין איר בוך „דער ייִדישער טעאַטער צװישן ציוניזם און ייִדישער אַסימילאַציע אַרום 1900“, איז דער ייִדישער טעאַטער געװען „אַ שפּיגל פֿון יענער צײַט“. אין זײַנע דראַמאַטישע װערק האָט גאָלדפֿאַדן באַהאַנדלט די װיכטיקסטע סאָציאַלע און פּאָליטישע פּראָבלעמען פֿון ייִדישן קיום אױפֿן שװעל פֿונעם צװאַנציקסטן יאָרהונדערט.
כּדי צו אַנטפּלעקן געזעלשאַפֿטלעכע און פּאָליטישע טענדענצן אין גאָלדפֿאַדנס שאַפֿונג מאַכט לוקאַס אַ פּרטימדיקן אַנאַליז פֿון די טעקסטן. זי באַטראַכט ניט נאָר די באַקאַנטע װערק װי „שולמית“, „בר־כּוכבא“ און „משיחס צײַטן“, נאָר אױך דאָס לעצטע װערק זײַנס, „בן עמי“ (1906), װאָס איז אױפֿגעפֿירט געװאָרן אין ניו־יאָרק. דער טעקסט איז קײן מאָל ניט געדרוקט געװאָרן אָבער אַ כּתבֿ־יד האָט זיך אָפּגעהיט אין ייִװאָ.
גאָלדפֿאַדן האָט באַשריבן „בן עמי“ װי אַ „נאַציאָנאַל־פּאַטריאָטישע מוזיקאַלישע דראַמע“, װאָס איז „ספּעציעל געשריבן געװאָרן פֿאַר מײַן ייִדישן פֿאָלק“. די פּיעסע ברענגט צונױף די פּראָבלעמען פֿון יענער צײַט: רעװאָלוציע און פּאָגראָמען אין רוסלאַנד, אַסימילאַציע, שמד, עקאָנאָמישע סתּירות. זײ װערן פֿאָרגעשטעלט דורך ליבע־באַציִונגען, משפּחה־קאָנפֿליקטן און פּאָליטישע װיכּוחים.
װי עס איז טיפּיש פֿאַר גאָלדפֿאַדן, װערן רעאַליסטישע געשעענישן געמישט מיט ראָמאַנטישע פֿאַנטאַזיעס: אַ גוטהאַרציקער קריסטלעכער באַראָן, װאָס האָט געראַטעװעט אַ ייִדיש מײדל רחלע פֿון אַ פּאָגראָם, האָט זיך אַנטפּלעקט װי אַ געהײמער ייִד. דער סוף איז גוט, דער באַראָן האָט חתונה מיט רחלען, און די אַסימילירטע העלדן טוען תּשובֿה.
דער תּמצית פֿון דער פּיעסע װערט אױסגעדריקט אַלעגאָריש אין אַ ליד אינעם פּראָלאָג. אַן אַלמנה זיצט „בײַ דער כּותל־מערבֿי אין גאַנץ טיפֿן טרױער“ װעגן דעם ביטערן מצבֿ פֿונעם ייִדישן פֿאָלק. זי װערט געטרײסט דורכן כאָר, װאָס זאָגט צו, אַז אָט־אָט, וועלן די קינדער אירע „אַלע צוזאַמען /קומען צו דער מאַמען / זי זען אין אַמאָלעדיקער פּראַכט.“ אַזױ, האַלט לוקאַס, מאַכט גאָלדפֿאַדן קלאָר די אידעע פֿון זײַן דראַמע: ייִדן װעלן זיך אומקערן קײן ארץ־ישׂראל און אױפֿבױען דעם נײַעם בית־המקדש.
די געשטאַלט פֿון דער אַלמנה בת ציון, װאָס זיצט „אין דעם בית־המקדש / אין אַ װינקל חדר“ געפֿינט מען שױן אין „שולמית“ אינעם באַרימטן ליד „ראָזשינקעס מיט מאַנדלען“. דאָרט איז דאָס אַן אַלעגאָריע פֿונעם ייִדישן פֿאָלק װאָס בענקט נאָך זײער הײמלאַנד. אין „בן עמי“ איז דאָס פֿאָלק שױן גרײט אַראָפּצוברענגען די גאולה.
עס איז טשיקאַװע צו לײענען װי גאָלדפֿאַדנס אַ פּערסאָנאַזש אין דער פּיעסע האָט זיך פֿאָרגעשטעלט דאָס אומקערן פֿון ייִדן אין ארץ־ישׂראל. דאָס װעט פֿאָרקומען „דורך רעװאָלוציאָן אין אַ גינסטיקער צײַט און געלעגנהײט“. די דאָזיקע רעװאָלוציע דאַרף זיך אָנהײבן אין דער טערקישער אימפּעריע, „װען די טערקישע געבילדעטע יוגנט װעלן זיך רעװאָלטירן אַראָפּצוּװאַרפֿן פֿון זיך דעם דעספּאָטישן יאָך“.
דעמאָלט װעט די ייִדישע יוגנט אין ארץ־ישׂראל „אױך קענען אױפֿהײבן די פֿרײַהײט־פֿאָן און מיט װאָפֿן אין די הענט אַרױספֿאָדערן זײער גערעכטלעכע הײמאַט [היימלאַנד].“ די ייִדן אין אַנדערע לענדער דאַרפֿן דערבײַ „בלײַבן טרױ זײערע רעגירונגען“, אָבער „שטײן פֿאַרטיק בײַם ערשטן סיגנאַל פֿון דאָרטן זיך אָפּרופֿן מיט מאַטעריעלער און פֿיזישער הילף, זײ צו שיקן געלט און אײגענע סטראַטעגיקער, װאָס האָבן גענאָסן זײער בילדונג אין ציװיליזירטע לענדער און דאַן — איז דער זיג געװוּנען.“ װי אין אַנדערע ציוניסטישע פּראָיעקטן פֿון יענער צײַט, װערט די אַראַבישע באַפֿעלקערונג ניט דערמאָנט.
להיפּוך צו גאָלדפֿאַדן, האָבן די דײַטשיש־שפּראַכיקע ציוניסטישע מחברים טעאָדאָר הערצל און מאַקס נאָרדױ ניט קײן אינטערעס צו ארץ־ישׂראל. זײער דאגה איז דער אַנטיסעמיטיזם, װאָס לאָזט ייִדן ניט אינטעגרירן זיך אין דער מאָדערנער געזעלשאַפֿט אין דײַטשלאַנד און עסטרײַך. דער קאָנפֿליקט צװישן ייִדן און קריסטן אין הערצלס דראַמע „דאָס נײַע געטאָ“ (1895) שפּילט זיך אַרום עקאָנאָמישע און סאָציאַלע ענינים.
הערצל װײַזט, אַז אַפֿילו װען ייִדישע געשעפֿטסלײַט באַמיִען זיך צו פֿאַרבעסערן די עקאָנאָמישע לאַגע פֿון קריסטלעכע אַרבעטער, װערן זײ סײַ װי ניט באַהאַנדלט װי גלײַכע מיט די קריסטן. ניט געקוקט אױף דער קולטורעלע אַסימילאַציע און דעם עקאָנאָמישן דערפֿאָלג געפֿינט זיך די ייִדישע בורזשואַזיע אין אַ נײַעם געטאָ מחוץ דער קריסטלעכער געזעלשאַפֿט. סימבאָליש װערט דאָס פֿאָרגעשטעלט דורך אַ דועל, אין װעלכן אַ ייִד װערט פֿאַרװוּנדעט דורך אַ קריסט.
אַן ענלעכע פּראָבלעם װערט פֿאָרגעשטעלט אין נאָרדױס דראַמע „דאָקטער קאָן“ (1899). דער העלד איז אַ באַגאַבטער מאַטעמאַטיקער, װאָס װיל באַקומען אַ פּראָפֿעסאָר־שטעלע כּדי צו מעגן חתונה האָבן מיט אַ פֿרױ פֿון אַ פֿאַרמעגלעכער קריסטלעכער משפּחה.
אָבער די אַנטיסעמיטישע אַדמיניסטראַציע פֿונעם אוניװערסיטעט גיט אים ניט קײן שטעלע, און די משפּחה װיל אים ניט האָבן פֿאַר אַן אײדעם. װי אין הערצלס פּיעסע פֿירט דער קאָנפֿליקט צו אַ דועל, דאָס מאָל צװישן קאָן און דער פֿרױס ברודער. קאָן װערט שװער פֿאַרװוּנדעט און שטאַרבט.
הערצל און נאָרדױ זײַנען בײדע געװען די פֿירנדיקע ציוניסטישע פּאָליטיקער פֿון יענער צײַט, אָבער אין זײערע דראַמאַטישע װערק איז ניטאָ קײן שפּור פֿון אַ פּלאַן צו האָבן אַ ייִדישע מלוכה, שױן אָפּגערעדט פֿון װידער אױפֿבױען דעם בית־המקדש. אין זײערע פּיעסעס האָבן די מאָראַלישע קאָנפֿליקט און סאָציאַלע פּראָבלעמען פֿון ייִדן אין דער קריסטלעכער געזעלשאַפֿט ניט קײן לײזונג.
לוקאַסעס פּרטימדיקער פֿאַרגלײַכיקער אַנאַליז אַנטפּלעקט דעם װיכטיקסטן חילוק צװישן גאָלדפֿאַדן און די דײַטשיש־שפּראַכיקע מחברים. גאָלדפֿאַדן האָט זיך געװענדט צו דעם ייִדישן עולם און געקענט קונציק צופּאַסן ערנסטע פּאָליטישע טעמעס צום לײַכטן סטיל פֿון זײַן באַליבטן זשאַנער פֿון אָפּערעטע. הערצל און נאָרדױ האָבן געשריבן פֿאַרן ברײטערן דײַטשישן עולם, װאָס האָט ניט געהאַט קײן אינטערעס צו דער ציוניסטישער פּאָליטיק. די פּראָבלעם פֿון זײערע העלדן איז געװען אַנטיסעמיטיזם, ניט דאָס אױפֿבױען אַ ייִדישע מלוכה.
The post Was playwright Avrom Goldfaden a Zionist? appeared first on The Forward.