Uncategorized
Bulgarian Jews skipped an official ceremony marking 80 years since their rescue from the Nazis. Why?
(JTA) — Bulgaria’s president was on hand on Friday for a ceremony marking the 80th anniversary of the country’s dramatic decision to save its 48,000 Jews from the Nazis.
So were representatives of the Bulgarian Orthodox church whose predecessors instigated the rescue, as well as a prominent Bulgarian-born Israeli historian and politician, Michael Bar Zohar, who published an early history of the episode, which was barely known until after the fall of communism.
Together they marched from Bulgaria’s national library — where an exhibition about Bulgaria’s World War II-era king, Tsar Boris III, is being held — to Sofia’s oldest church, where they lay flowers on a memorial to Boris and his wife, Tsarina Joanna.
But conspicuously absent from the ceremony with President Rumen Radev were any representatives of Bulgaria’s contemporary Jewish community,
Community leaders were invited only at the last possible minute, on Thursday afternoon, according to Alexander Oscar, president of Shalom The Organization of Bulgarian Jews. His group had already planned its own observance of March 10, known by Bulgarian Jews as “Day of Salvation.”
But Oscar said he would not have attended even if he’d been invited earlier — and he thought no one else from the local Jewish community would have either.
“Nobody from the community would have taken part in an event honoring the imaginary role of King Boris in rescuing the Bulgarian Jews and presenting a distorted history of the Holocaust,” Oscar told the Jewish Telegraphic Agency.
Oscar’s comments point to a longstanding and increasingly potent dispute over how Tsar Boris III should factor into Bulgaria’s Holocaust memory. Though Boris did sign off on the order to halt the deportation of the country’s Jews, he was also the leader of a fascist government that allied with Nazi Germany, imposed oppressive racial laws on its Jews and facilitated the murder of more than 11,000 Jews in territory it occupied. Boris died under mysterious circumstances shortly after returning from Germany where he met with Hitler in 1943.
Bulgarian troops deported more than 11,000 Jews living in Western Thrace, Vardar, Macedonia and the town of Pirot in today’s Serbia to Nazi death camps, where almost all were murdered.
St. Sophia Church, where the president’s ceremony took place, is home to plaques honoring Tsar Boris III and his wife that briefly stood in Jerusalem’s Bulgarian Forest. The plaques were removed in 2000 after protests by Bulgarian Jews and their descendants who were uncomfortable with lionizing someone who oversaw the murder of Jews during the Holocaust.
Past “Day of Salvation” commemorations have not specifically exalted Boris. But the wartime leader is a favorite of Bulgaria’s far right and those who admire the country’s pre-communist governments, and his profile has only risen in recent years as Bulgaria, like many other countries, has experienced a strengthening of its right wing.
“What we choose to remember and what we choose to omit when telling our own story is a mark of wisdom, courage and dignity,” wrote Bulgarian Jewish journalist Emmy Barouh in an open letter to Radev before the commemoration event.
“There is no morality to be found in the sinister arithmetic that the lives of 50,000 were ‘paid for’ by the lives of 11,343,” Barouh wrote. “Skipping half of this sad ‘equation’ turns ‘80th anniversary of the rescue’ into another episode of political use of Bulgarian Jews.”
Immediately after the war, the Jewish population of Bulgaria was still about 50,000, its prewar level, according to the United States Holocaust Memorial Museum. But unlike in most communist countries, the government allowed Jews to emigrate in large numbers and in fact encouraged them to do so; the vast majority departed for Israel in the late 1940s. Today, the World Jewish Congress estimates the country’s Jewish population at between 2,000 and 6,000; the country recently saw the creation of a Jewish school in Sofia and a cultural center in the remains of a crumbling synagogue in the coastal city of Vidin.
The former sanctuary of the central synagogue in Vidin, Bulgaria, built in 1894, is today crumbling and missing a roof. (Jonah Goldman Kay)
Local Jewish leaders marked the anniversary in other ways. Earlier in the week, some traveled to Kavala, Greece, for a ceremony at the site where Bulgarian soldiers deported thousands of Jews to Treblinka in 1943. On Friday, they also held their own ceremony at a different monument in Sofia commemorating both the rescue and the murder of the Jews in Bulgarian-occupied regions. They were joined by public figures including Sofia’s mayor and Bulgaria’s foreign minister, Nikolay Milkov, and its prosecutor general.
Some Bulgarians had openly called for their country to pay greater homage to Tsar Boris III at this year’s March 10 commemorations. Daniela Gortcheva, a Dutch-Bulgarian right-wing media figure, circulated a petition calling for him to be recognized.
The petition asserted that leaving Boris out of the commemoration would be akin to what happened in the Macedonian city of Ohrid last year, when a Bulgarian cultural club named after Boris drew protests from those who noted that Boris’s government was responsible for the murder of thousands of Macedonian Jews.
That incident, the latest in a long-running conflict between the two Balkan nations over World War II history, rocketed Tsar Boris back into the national spotlight in Bulgaria and made his rehabilitation a focus of Bulgarian nationalists.
After Jewish groups rebuffed the petition, Gortcheva attacked her critics on Facebook as ungrateful “heirs of Communists,” “a fifth column of Moscow” and traitors — claims that Jewish leaders say echo antisemitic smears made against Jews in the past.
Shalom, Bulgarian Jewry’s leading organization, has filed a complaint against Gortcheva with Bulgaria’s prosecutor general — the same official who last month ruled that Bulgaria could bar a neo-Nazi march honoring a Nazi collaborator.
“Gortcheva — a great supporter of the Lukov march — has been persistently involved in the spread of Holocaust denial and distortion,” World Jewish Congress Executive Vice President Maram Stern said in a letter to Milkov. “She combines such statements with slanderous claims that the Organization of the Jews in Bulgaria SHALOM and the Organization of the Bulgarian Jews in Israel are disloyal to Bulgaria.”
Following last week’s ceremonies, a group of Bulgarian scholars have circulated their own appeal this week, calling on Bulgarian leaders to acknowledge the deportations of Jews under the country’s rule during the Holocaust.
“Our state never tried to find the appropriate language to mark two inseparable and yet antipodal historical facts: the preserved life of the Jews from the prewar territories of Bulgaria and the deportation to Treblinka (4-29 March 1943) of those from the lands occupied in April 1941,” the appeal reads. “The Bulgarian state should acknowledge publicly, sincerely and unconditionally its responsibility by apologizing for the persecutions and deportations of Jews during World War II.”
“It is a matter of basic decency and tactfulness that emphasizing the salvation should be done by those who were saved and not by the savior,” the petition added. “Here, exactly the opposite occurs: Bulgarians are engaging in self-glorification and inviting the Jewish community to pay them eternal gratitude.”
—
The post Bulgarian Jews skipped an official ceremony marking 80 years since their rescue from the Nazis. Why? appeared first on Jewish Telegraphic Agency.
Uncategorized
Shtetl memoirs of a young Yiddish writer Rokhl Feygenberg now in English
רחל פֿײגענבערג (1885־1972) איז געװען קנאַפּע צװאַנציק יאָר װען אירע זכרונות זײַנען אַרױס אין דרוק. דאָס איז געװען דער אָנהײב פֿון איר לאַנגער קאַריערע אין דער ייִדישער און העברעיִשער ליטעראַטור. איצט איז דאָס דאָזיקע מערקװירדיקע װערק אַרױס אױף ענגליש אין דער איבערזעצונג פֿון תּמרה העלפֿער, באַטיטלט „דער געדרײטער שליִאַך“.
פֿײגענבערג האָט זיך גענומען פֿאַר שרײַבן זכרונות אינעם עלטער פֿון פֿופֿצן יאָר. צו יענער צײַט איז זי שױן געװען אַ יתומה און האָט געהאַט פֿאַרלאָזט איר הײמשטעטל לובאַן אין דער מינסקער גובערניע (הײַנט אין בעלאַרוס) און געלעבט בײַ דער מומען אין אָדעס.
דאָס איז געװען דער סוף פֿון דער גליקלעכער תּקופֿה אין רחלס לעבן, װאָס זי האָט פֿאַרבראַכט בײַ דער טאַטע־מאַמע אינעם שטעטל. „שױן לאַנג האָט מיך מײַן האַרטער מזל פֿון דער הײם פֿאַרטריבן. װי אַ פֿאַרװאָגלטער װאַנדערער אין אַ פֿינצטערער נאַכט בלאָנדזשע איך אַרום און קאָן זיך קײן אָרט [ניט] געפֿינען,“ באַקלאָגט זי זיך אין די ערשטע שורות פֿון „די קינדער־יאָרן“, דעם בוך זכרונות, װאָס איז אַרױס אין װאַרשע אין 1909. (די ענגלישע איבערזעצונג באַזירט זיך אױף דער ערשטער פּובליקאַציע אין המשכים אין דער פּעטערסבורגער מאָנאַטשריפֿט „דאָס לעבן“, װאָס איז אַ ביסל אַנדערש פֿונעם בוך).
פֿײגענבערג האָט פֿאַרמאָגט אַ היפּשן ליטעראַרישן טאַלאַנט און אַ פֿײַנעם פּסיכאָלאָגישן חוש פֿאַר מענטשלעכע מאָטיװן און געפֿילן. זי מאָלט אױס אַ גאַנצע רײ פּאָרטרעטן פֿון מענער און פֿרױען פֿון איר משפּחה, אָנהײבנדיק פֿון דער עלטער־באָבען. זײ קומען אַרױס לעבעדיק און פֿריש אַפֿילו װען זי דערצײלט װעגן יענע עלטער־באָבעס און ־זײדעס, װאָס זי האָט פּערזענלעך ניט געקענט.
אָט למשל באַשרײַבט זי איר באָבען און אירע באַציִונגען מיט דעם זײדנס משפּחה: „מײן באָבעס שװעגערינס האָבן ניט געשעצט מײַן באָבעס שײנע שװאַרצע אױגן מיט די שײנע לאַנגע ברעמען, מיט אירע לאַנגע שװאַרצע האָר, מיט צװײ בליִענדע באַקן, אַזױ װי רױזן. […] זײ האָבן נאָר געקוקט אױף דעם, װאָס זי איז אַ שװאַרצע. אַ װײַס פּנים, װײַזט אױס, האָט מען דעמאָלט געשטעלט העכער פֿון שװאַרצע גלאַנצנדיקע אױגן. נאָר מײַן באָבע, גלױב איך, האָט גאָר ניט געװוּסט, אַז זי האָט שײנע אױגן, קײנער האָט איר דאָך געװיס דאָס קײן מאָל ניט געזאָגט, און זי אַלײן האָט אױך װײניק צײַט געהאַט צו קוקן זיך אין שפּיגל.“
מײדלװײַז איז רחל שױן געװען געװױר, אַז די צײַטן בײַטן זיך און די אַלטע מידות גײען אַװעק. איר משפּחה האָט אַ מאָל געהערט צו די סאַמע פּני פֿונעם שטעטל. װי עס פּאַסט פֿאַר זײער שטאַנד, האָט דער מאַמעס רײַכע עלטערן געמאַכט פֿאַר זײער טאָכטער אַ שידוך מיט אַ חתן אַ למדן.
אָבער קײן סך גליקן האָט דאָס ניט געבראַכט: „דער מאַן איז אַ געלערנטער און זיצט און טראַכט פֿון הױכע װעלטן, און דאָ אױף דער ערד איז ער אַ דעמאָקראַט ביזן לעצטן קאַפּ בלוט און טראַכט נאָר װעגן טובֿת־הכּלל, און זי, די פֿרױ, איז אַ שטאָלצע אַריסטאָקראַטקע און חלומט פֿון רײַכקײט און כּבֿוד.“ דער טאַטע איז אַװעק פֿון דער װעלט גאַנץ פֿרי און האָט קױם איבערגעלאָזט אַ שפּור אינעם טאָכטערס זכּרון.
רחל האָט זיך אױסגעלערנט לײענען און שרײַבן אױף ייִדיש און העברעיִש, און ייִדישע ביכלעך זײַנען געװאָרן בײַ איר דאָס גרעסטע פֿאַרגעניגן. די גאַנצע װאָך איז זי געװען פֿאַרטאָן אין דער מאַמעס קראָם, אָבער „דער שבתדיקער טאָג פֿלעגט מיר געבן קרעפֿטן אױף אַ גאַנצע װאָך. […] אין אים פֿלעג איך געפֿינען אַלצדינג, װאָס עס פֿלעגט מיר פֿעלן אַ גאַנצע װאָך רו, שלאָף, גוטן עסן, שפּאַצירן מיט מײַן רײַכער חבֿרטע, און דערהױפּט פֿלעג איך האָבן פֿאַרגעניגן פֿון לײענען. דאָס לײענען איז געװען בײַ מיר מײַן גאַנץ לעבן.“
די שבתדיקע לעקטור האָט געהאַט אַ באַשטימטן סדר: „פֿריִער די סדרה, דערנאָך דעם ‘נחלת־צבֿי’ [קבליסטישע פּירושים אױף דער פּרשה פֿון דער װאָך], דערנאָך שטיקלעך ‘שבֿט־מוסר’ [זאַמלונג פֿון מדרשים און סיפּורים], און זומער פּרק [פֿון פּרקי־אָבֿות] אָדער װינטער ׳ברכי נפֿשי׳ [תּהילים ק”ד]“.
נאָך דעם פֿלעגט זי זיך נעמען פֿאַר מעשׂה־ביכלעך, װאָס האָבן דערצײלט װעגן אַמאָליקע צדיקים און רבנים. איר לײענען האָט צוגעצױגן אַנדערע פֿרױען: „איך פֿלעג אַ מאָל שבת זיך אַװעקזעצן בײַ דער מומע זלאַטע אױפֿן גאַנעק, און לעבן מיר אַ היפּש ביסל װײַבער, און פֿלעג זײ דערצײלן מעשׂיות“.
דאָס לײענען האָט רחלען געהאָלפֿן אַנטװיקלען אַן אײגנאַרטיקן ליטעראַרישן סטיל, װאָס איז הײמיש, אַ ביסל נאַיִװ אָבער אױך גאַנץ שאַרפֿזיניק. פֿון פֿרומע מעשׂה־ביכלעך איז זי אַריבער צו שמרס פּאָפּולערע ראָמאַנען. זײ האָבן שטאַרק אױפֿגערעגט איר יונגן כּוח־הדמיון: „דאָס לײענען די אַלע גראָבע ביכער האָט מיר צעמישט דעם קאָפּ. איך בין געװאָרן װי משוגע. איך האָב געװאָלט זיך אין עמעצן פֿאַרליבן, און נאָך אין װעמען! נאָר אין אַ סטודענט אָדער אַ דאָקטאָר […] פֿון קײן אַנדערע האָב איך גאָר ניט געװאָלט טראַכטן.“ דאָס קלײנע שטעטל איז איר געװאָרן שמאָל און זי האָט געחלומט װעגן אַ גרױסער שטאָט.
דער דאָזיקער חלום איז מקוים געװאָרן אַנדערש װי זי האָט זיך פֿאָרגעשטעלט. װען זי איז געװען אַרום פֿערצן יאָר אַלט, איז איר מאַמע געשטאָרבן נאָך אַ לאַנגער לונגען־קראַנקײט. די באָבע האָט זי אַריבערגעבראַכט צו דער מומע קײן אָדעס. רחל האָט דעמאָלט געזאָגט צו זיך: „גענוג חלומען, גענוג לעבן מיט פֿאַנטאַזיע, איך װעל שױן קוקן אױף דעם לעבן מיט אָפֿענע אױגן.“
תּמרה העלפֿער האָט דורכגעמאַכט אַ גרונטיקע פֿאָרשונג כּדי צוצוגרײטן די איבערזעצונג. אין דער הקדמה האָט זי באַשריבן די היסטאָרישן אומשטאַנדן סײַ פֿון פֿײגענבערגס לעבן און סײַ פֿון איר הײמשטעטל לובאַן. דער ענגלישער סטיל פֿון דער איבערזעצונג איז פּונקט אַזױ קלאָר און הײמיש װי דער ייִדיש פֿונעם מקור. פֿײגענבערגס זכרונות זײַנען אי אַ װיכטיקער היסטאָרישער דאָקומענט אי אַ רירעװדיקע פּערזענלעכע געשיכטע, װאָס אַנטפּלעקט די נשמה פֿון אַ באַגאַבטער ייִדישער פֿרױ אױפֿן שװעל פֿונעם צװאַנציקסטן יאָרהונדערט.
The post Shtetl memoirs of a young Yiddish writer Rokhl Feygenberg now in English appeared first on The Forward.
Uncategorized
Old Hasidic stories with a new twist
הײַנט באַטראַכט מען די חסידישע באַוועגונג ווי אַ זײַטיקע גרופּע, אָבער מע פֿאַרגעסט, אַז פֿאַרן חורבן איז חסידיזם געווען די הויפּט־פֿרומע באַוועגונג בײַ די ייִדן אין מיזרח־אייראָפּע, און ווײַט נישט קיין קליינער קולט. אַפֿילו מיט דער וואַקסנדיקער אַסימילאַציע פֿון די ייִדן פֿאַר דער צווייטער וועלט־מלחמה האָט מען זיך סײַ פּאָליטיש, סײַ קולטורעל, געדאַרפֿט רעכענען מיט די חסידישע ייִדן און זייער השפּעה.
אין דער מאָדערנער ייִדישער ליטעראַטור האָט די חסידישע פֿאָלקס־מעשׂה אויך משפּיע געווען אויפֿן אופֿן פֿון דערציילן אַ מעשׂה, נישט נאָר ווי מע געפֿינט אין י. ל. פּרצעס ווערק „חסידיש“, נאָר אויך בײַ אַ שלל ייִדישע שרײַבער במשך פֿון עטלעכע דורות. די פּרץ־טראַדיציע פֿון באַאַרבעטן און איבערדערציילן חסידישע מעשׂיות פֿאַר אַ נײַעם עולם אין אַ נײַערער צײַט האָט זיך אָנגעהאַלטן ביז אונדזערע טעג. די דאָזיקע פֿאָלקס־ליטעראַטור אויף ייִדיש, די שפּראַך, אין וועלכער מע האָט זיי, לכתּחילה, דערציילט, פֿאַרמאָגט אוצרות, וואָס מע קען נישט געפֿינען אין אַנדערע שפּראַכן, און פֿון דעם גרויסן קוואַל האָט מען געשעפּט.
פֿאַרן פֿאָלקלאָריסט איז אַן עובֿדה בײַם לייענען די מעשׂיות — צו דערקענען, וועלכע עלעמענטן זענען פֿאָלקישע, און וועלכע „מאָדערנע“. די ליטעראַטור־קריטיק באַהאַנדלט סײַ די טראַדיציאָנעלע מעשׂיות, און סײַ די מאָדערנע באַאַרבעטונגען, און ביידע מינים האָבן זייער אייגענעם כאַראַקטער און זענען ווערט אַ טיפֿערן אַנאַליז.
עס דערמאָנט זיך אַן אַרטיקל אין אַ חב״ד-פֿרויען זשורנאַל אויף ענגליש אין די 1990ער יאָרן, וואָס האָט געוואָרנט אַ לייענערין, זי זאָל אויסמײַדן פּרצעס חסידישע „פֿאָלקס־מעשׂיות“, ווײַל כאָטש זיי זעען אויס ווי אמתע פֿאָלקס־מעשׂיות, שטאַמען זיי פֿון אַפּיקורסישע קוואַלן. וועגן פּרצעס „שאַפֿערישער בגידה“ האָט באַריכות געשריבן פּראָפֿ׳ דוד ראָסקעס. וואָס ציט צו דעם מאָדערנעם שרײַבער צום זשאַנער פֿון דער חסידישער פֿאָלקס־מעשׂה? איך האַלט, אַז מיט איין וואָרט קען מען ענטפֿערן — די אמונה; די אמונה אינעם רבין, די אמונה אינעם אייבערשטן, די אמונה, אַז דאָס מזל וועט זיך געבן אַ דריי צום גוטן.
דער רומעניש־ייִדישער שרײַבער ברוך האַגער, מיט זײַן רביישן ייִחוס, האָט איבערגעגעבן די טיף גײַסטיקע און לומדישע אַספּעקטן פֿון די מעשׂיות, אָבער זיך נישט פֿאַרלוירן צו טיף, ער זאָל אויך נישט איבערגעבן די פֿאַרכאַפּנדיקע דערציילערישקייט פֿונעם זשאַנער. זײַן באַנעמען פֿון דער חסידישער מעשׂה קען מען לייענען אין זײַן אַרײַנפֿיר צו דער זאַמלונג „אין גאולה אומרו“ (תּל־אָבֿיבֿ, 1969). ער איז צווישן די זעלטענע שרײַבער, וואָס גיבן זיך אָפּ בפֿירוש מיט דער שפּראַך פֿון דער חסידישער מעשׂה אויף ייִדיש.
„ערשט חסידות האָט אונדזער לשון אויסגעבלאָנדזשעט פֿון דער ווילדעניש, גערייניקט עס און געוואַשן פֿון ווילדן אָנוווּקס און אויפֿגעשטאָכן אים די אויערן: צו דערהערן דעם ציטער פֿון דער אייגענער סטרונע; דאָס שפּיל פֿון אייגענעם בלוט. און ערשט דעמאָלט האָט זיך לשון־ייִדיש צעזונגען מיט ייִדישער נגינה דורך געלײַטערט וואָרט און מיט מעשׂה פֿון אייגענעם נוסח.“
אין זײַן דערציילונג „דער בלאָנדזשענדיקער וועג“, (געדרוקט אינעם 100סטן נומער „גאָלדענע קייט“) לייענט מען אַ פֿײַנעם משל פֿון האַגערס הויך קינסטלערישקייט. אין פֿאַרגלײַך מיט פּרצעס „חסידיש“, געפֿינט מען בײַ האַגערן מער נישט־פֿאַרענטפֿערטע קשיות, מער מיסטעריע, מער אומקלאָרקייטן. ער צעלייגט עס נישט אויף טעלערלעך. האַגערס מעשׂיות וועט מען קיין מאָל נישט פֿאַרבײַטן אויף פּרצעס, און נישט אויף די עכטע חסידישע מעשׂיות.
נאָך אַ שרײַבער וואָס איז אינספּירירט געוואָרן פֿון די חסידישע מעשׂיות איז געווען דער וואַרשעווער־מאָנטרעאָלער שרײַבער, יהודה עלבערג. אַ בעל־לשון און געלערנטער ווי האַגער, האָט עלבערג זיך געהאַלטן נענטער צו דעם בל־פּהיִשן סטיל. דער נאַראַטאָר גיט צו אַ „ברוך־השם“ דאָ, און אַן „אם־ירצה־השם“ דאָרט, כּדי נאָכצומאַכן דעם פֿאָלקישן כאַראַקטער. מע פֿילט נישט אַזוי בולט די האַנט פֿון אַ קינסטלער.
לעצטנס, האָב איך צום ערשטן מאָל געלייענט אַ זאַמלונג חסידישע מעשׂיות — „מײַן זיידענס מעשׂהלעך“ (1923) — פֿון אַ. אײַזענשלאָס. דער מחבר איז געבוירן געוואָרן אין ווײַסרוסלאַנד, אָבער געוווינט אין וואַרשע.
אין אײַזענשלאָסעס מעשׂה „וועלוועלע מתנגד“ דערקענט מען אַן אָפֿטע טעמע אינעם זשאַנער — ווי דורך די נסים פֿונעם רבין, ווערט אַ מתנגד אַ הייסער חסיד. פּרצעס דערציילונג „אויב נישט נאָך העכער“ איז אַ באַקאַנטער מוסטער פֿון דעם מין. „וועלוועלע מתנגד“, אַ נגיד, האָט געוווינט אין אַ שטעטל פֿון חסידים, און געגעבן צדקה צו אַלעמען, אַפֿילו צו די חסידים. אָבער גיין צום ליובאַוויטשער רבין האָט ער נישט געוואָלט. ווען מע האָט געפּרוּווט אים איבערצורעדן, האָט ער געענטפֿערט: „שוין צו שפּעט אַ ביסל. אַ חסיד קען מען ווערן אין דער יוגנט, ווען מע האָט דאָס גײַסטיקע פֿײַער דערצו, דעם נייטיקן ברען, די שטאַרקע אמונה… מיר פֿעלט דאָס אָבער שוין. איך בין שוין אַ ביסל אַלט דערצו.“
אָבער ווען זײַן אייניקל איז מסוכּן קראַנק געוואָרן, און די דאָקטוירים האָבן שוין אויפֿגעגעבן, האָט ער געפֿאָלגט זײַן חסידישן געהילף, רב שמעלקע, און געפֿאָרן צום רבין, „דער אַלטער“. די סצענע בײַם רבין שרײַבט אײַזענשלאָס מיט גרויס דראַמאַטישקייט. איידער ר׳ וועלוועלע האָט געקענט אַרויסזאָגן איין וואָרט, זאָגט אים דער רבי מיט אַ שטאָך: „ביסט צו אַ גרויסער עקשן געווען, וואָלף! זייער פֿיל אַרבעט געמוזט אָנווענדן, אַז דו זאָלסט אַהערקומען…“ דער מתנגד, אָבער, האָט דאָס נישט אָנגענומען ווי אַן ענטפֿער, און דערציילט וועגן דעם שווערן מצבֿ פֿון קינד, ווי די דאָקטוירים „זאָגן אים אָפּ דאָס לעבן“. שרײַט דער רבי „שוטה! דו מיינסט טאַקע אויף אַן אמת, אַז די דאָקטוירים האָבן אַ דעה אויף כּבֿיכולס יצירה?“ דאָס קינד, פֿאַרשטייט זיך, האָט געהאַט אַ רפֿואה־שלימה.
עס איז זיכער דאָ אַן אויסגעדראָשענע פֿאָרמול אין דער נאַראַטיווער סטרוקטור פֿון דער חסידישער מעשׂה, אָבער כּדי הנאה צו האָבן בײַם לייענען (און הערן) די מעשׂה, איז מער וויכטיק די קונסט פֿון דערציילן, און אײַזענשלאָס האָט די דערציילערישע קונסט דערגרייכט אויף אַ מדרגה. וויפֿל נאָך אומבאַקאַנטע מײַסטער פֿון דער חסידישער פֿאָלקס־מעשׂה געפֿינען זיך אין אונדזער ליטעראַטור?
The post Old Hasidic stories with a new twist appeared first on The Forward.
Uncategorized
Yiddish has a long list of words for ‘cemetery‘
נישט אַלע ווייסן אַז אויף ייִדיש איז דאָ אַ גאַנצער וואָקאַבולאַר וועגן דעם, וווּ מע לייגט ייִדן נאָכן טויט.
וואָס טוט מען טאַקע מיט אַ מת? מע באַגראָבט אים אָדער מע באַהאַלט אים, אָדער מע איז אים מקבר, אָדער מע ברענגט אים צו קבֿר־ישׂראל. „באַגראָבן“ האָט דאָך אויך אַ פֿאַרשפּרייטן מעטאַפֿאָרישן טײַטש, „רויִנירן“. אָט איז דאָ אַ ווערטערשפּיל: „שטאַרבן איז נאָך ווי ס’איז, אָבער דאָס אַרײַנלייגן אין דר’ערד, דאָס באַגראָבט אַ מענטשן!“
וועגן דעם אָרט, וווּ ס’ליגן ייִדן נאָכן טויט, איז דאָ אַ לאַנגע רשימה ווערטער, כּמעט אַלע אייפֿעמיזמען. נאָך די הונדערט יאָר ליגן ייִדן און ייִדישע טעכטער, קודם־כּל, אויף אַ בית־עולם. אויף לשון־קודש איז „עולם“, פֿאַרשטייט זיך, טײַטש „וועלט“ און אויף ייִדיש — „אַ גרופּע מענטשן“; אָבער אויף לשון־קודש האָט „עולם“ נאָך אַ טײַטש, „אייביקייט“. איז אַ בית־עולם דאָס אָרט, וווּ מע בלײַבט אויף אייביק. דאָס אייגענע איז שייך צום אַרמיש־שטאַמיקע „בית־עלמין“.
אַ פֿאַל פֿון לשון סגי־נהור, דאָס הייסט וווּ מע זאָגט איין זאַך אָבער מע מיינט דאָס פֿאַרקערטע, איז „בית־חיים“, טײַטש „דאָס הויז פֿון לעבן“. אַן אַנדער וואָרט, נישט קיין אייפֿעמיזם, איז „בית־הקבֿרות“, דאָס הייסט, דאָרטן, וווּ ס’געפֿינען זיך קבֿרים.
אָבער נישט אַלע ווערטער נעמען זיך פֿון לשון־קודש. מע זאָגט דאָך אויך „דאָס פֿעלד“, „דאָס גוטע־אָרט“, „דאָס הייליקע אָרט“, „דאָס ריינע אָרט“. אַ טשיקאַווער משל דערפֿון: איך בין אַ מאָל געפֿאָרן אין דער שטאָט גער, נישט ווײַט פֿון וואַרשע, וואָס ביזן חורבן איז זי געווען דער זיץ פֿונעם באַקאַנטן גערער רבין. אין 2007 זענען אין דער שטאָט געבליבן גאַנצע דרײַ ייִדן, האָב איך געהאַט די זכיה זיך צו באַקענען, און צו כאַפּן אַ ייִדישן שמועס, מיט צוויי. (וויפֿל מאָל אין לעבן איז מיר אויסגעקומען צו שמועסן אויף ייִדיש מיט אַ ייִד, וואָס האָט איבערגעלעבט דעם חורבן און וווינט נאָך אין זײַן מיזרח־אייראָפּעיִשער היימשטאָט?)
איינער פֿון זיי, וועלוול קאַרפּמאַן, האָט מיט אַ פּאָר יאָר שפּעטער געגעבן אַן אינטערוויו דער ייִדישער ראַדיאָ־אוידיציע פֿונעם פּוילישן ראַדיאָ (צום באַדויערן, האָט מען די ראַדיאָ־אוידיציע דערנאָכדעם אָפּגעשאַפֿט). ווען די זשורנאַליסטקע האָט אים אַ פֿרעג געטאָן וועגן דעם גורל פֿונעם גערער בית־עולם, האָט ער זי איבערגעפֿרעגט: „איר מיינט ס’גוטע־אָרט?“ יעדעס מאָל, וואָס זי האָט ווײַטער געזאָגט „בית־עולם“, האָט ער געענטפֿערט „ס’גוטע־אָרט“.
אויך בײַ די אומות־העולם זענען די ווערטער דערפֿאַר אייפֿעמיזמען. דאָס פֿאַרשפּרייטסטע וואָרט אין אייראָפּע איז ס’ענגלישע cemetery, ס’פֿראַנצייזישע cimetière אד”גל, פֿון אַן אַלטגריכישן ווערב פֿאַר „ליגן/לייגן שלאָפֿן“. גאָר אַ מאָל, פֿאַר דער הײַנטיקער צײַט־רעכענונג, איז ס’גריכישע וואָרט געווען טײַטש „שלאָפֿשטוב“; בײַ די קריסטן בשעתּו האָט עס באַקומען דעם מאָדערנעם טײַטש. אַ ווײַטער קרובֿ פֿון דעם וואָרט איז ס’ייִדישע „היים“, אַ פּנים, ווײַל אין דער היים שלאָפֿט מען, אָבער נישט פּונקט אַזוי ווי אויפֿן בית־עולם…
דאָס דײַטשישע Friedhof איז דער „שלום־הויף“; און Kirchhof „קלויסטערהויף“ איז מגולגל געוואָרן אינעם פּוילישן Kirkut „ייִדישער בית־עולם“!
און אַזוי ווי מאַמע־לשון האָט פּאַראַלעלע וואָקאַבולאַרן פֿאַר ייִדן און פֿאַר קריסטן איז גאָר קיין חידוש נישט, וואָס אויפֿן אָרט, וווּ ס’ליגן קריסטן זאָגט מען „צווינטער“ אָדער „צמענטער“, מסתּמא, פֿון פּוילישן cmentarz פֿונעם זעלביקן גריכישן שורש וואָס cemetery.
The post Yiddish has a long list of words for ‘cemetery‘ appeared first on The Forward.