Connect with us

Uncategorized

The treasures discovered by a group of non-Jews in Lublin

דער פּאָעט יעקבֿ גלאַטשטיין, אַ געבוירענער אין לובלין, פּוילן, האָט געשריבן:

לובלין, מײַן הייליקע ייִדישע שטאָט, שטאָט פֿון גרויסן דלות און פֿריילעכע ייִדישע יום־טובֿים…
שטאָט פֿון אויפֿגעוואַכטן קלאַסנקאַמף. . . .

לובלין, מײַן הייליקע ייִדישע שטאָט פֿון בילדונג־דאָרשטיקע יונגע־לײַט און יונגע מיידלעך, פֿון דעם ערשטן בעז־אַראָמאַט פֿון יונג־העברעיִש און פֿון דער באַטעמטקייט פֿון שטאָלצן ייִדיש.

הייליקע שטאָט מײַנע, . . . ווער וועט דיך צוריקשטעלן און צוריקבויען, מײַן הייליקע שטאָט, אַז פֿאַרוויסט ביסטו געוואָרן ביז דײַנע פֿונדאַמענטן און ביסט איין מוראדיקע מצבֿה.

מע שלאָגט שינדלען, מע לייגט דעכער, מען פֿאַרריכט און מען פֿאַרניצעוועט אַן אַלטע פּאַסקודנע וועלט, אָבער מײַן הייליקע שטאָט, די שטאָט פֿון מײַן וועלט, וועט קיין מאָל נישט צוריקגעבויט ווערן.

גלאַטשטיין איז געווען גערעכט. זײַן הייליקע שטאָט לובלין, די שטאָט פֿון אַרום 43,000 ייִדן פֿאַר דעם חורבן, כּמעט אַ דריטל פֿון דער דעמאָלטיקער באַפֿעלקערונג, וועט קיין מאָל נישט צוריקגעבויט ווערן, אָבער עס זײַנען דאָ מענטשן און אַן אָרגאַניזאַציע, דווקא נישט קיין ייִדן און נישט קיין ייִדישע, וואָס אַרבעטן כּדי אויפֿצוהאַלטן דעם אָנדענק פֿון יענער הייליקער ייִדישער שטאָט. די אָרגאַניזאַציע הייסט „בראַמאַ גראָדסקאַ”, (דער שטאָטטויער) און עס געפֿינט זיך אין אַ בנין  אין דעם טויער, וואָס ייִדן פֿלעגן רופֿן „גראָדסקע בראָם“ אָדער „ברום“,  דורך וועלכן מע פֿלעגט אַרײַנגיין אין דער אַמאָליקער ייִדישע געגנט.

דעם זומער, זײַענדיק אין פּוילן האָבן מיר (מײַן מאַן, אונדזער עלטערע טאָכטער בענאַ און איך) געמאַכט אַן עקסקורסיע קיין לובלין, — די שטאָט וווּ מײַן טאַטע האָט געוווינט ווי אַ צענערלינג ביז 1927, די שטאָט פֿון זײַן אַרײַנטריט אין „אויפֿגעוואַכטן קלאַסן־קאַמף“ און „שטאָלצן ייִדיש“,— און זיך געטראָפֿן מיט פּיאָטער נאַזאַרוקן, אַ געוועזענער ייִדיש־סטודענט פֿון דער ווײַנרײַך־פּראָגראַם בײַם ייִוואָ. פּיאָטער האָט אונדז אַרומגעפֿירט איבער דער שטאָט און דערציילט וועגן דער געשיכטע און אַרבעט פֿון דער אָרגאַניזאַציע.

„בראַמאַ“ האָט זיך אָנגעהויבן אין 1990 ווי אַ טעאַטער־טרופּע אָבער מיט דער צײַט האָבן די באַטייליקטע אײַנגעזען אַז זיי געפֿינען זיך אין האַרץ פֿון עפּעס אַ סך מער דראַמאַטישס ווי די דראַמאַטישיסטע פּיעסע — דער פֿאַרלוירענער ייִדישער וועלט — און זיי האָבן אָנגעווענדט זייערע כּוחות און פֿעיִקייטן אויף רעקאָנסטרוּירן און אויפֿהיטן די געשיכטע פֿון יענער וועלט.

שטעלט זיך די פֿראַגע, פֿאַר וואָס וואָלטן נישט־ייִדן זיך אָפּגעגעבן מיט אויפֿהיטן דעם אָנדערק פֿון די ייִדן? און די פֿראַגע קומט טאַקע דעם גאַסט אַנטקעגן ווען מע טרעט אַרײַן אינעם בנין. אויף דער וואַנט הענגט אַן אויפֿשריפֿט אין דרײַ שפּראַכן: פּויליש, ענגליש און עבריתּ בזה הלשון: „ייִדן וואָס קומען אַהער פֿרעגן אונדז, איר זײַט דאָך נישט קיין ייִדן. איר זײַט פּאָליאַקן און די ייִדישע שטאָט איז ניט אײַער געשיכטע. פּאָליאַקן פֿרעגן אונדז, ,פֿאַר וואָס טוט איר דאָס, איר זײַט דאָך פּאָלאַקן און די ייִדישע שטאָט איז ניט אײַער געשיכטע. אָדער אפֿשר זײַט איר טאַקע ייִדן?

„געדולדיק גיבן מיר צו פֿאַרשטיין אַז דאָס איז אונדזער בשותּפֿותדיקע פּויליש־ייִדישע געשיכטע. צו געדענקען די אויסגעהרגעטע ייִדן דאַרף מען נישט זײַן קיין ייִד.“

אויף אַן אַנדער וואַנטשילד שטייט געשריבן: „עס איז דאָ, בײַם גראָדסקע־טויער, וואָס מע רופֿט אויך ׳דער ייִדישער טויער׳, וואָס איז דער שומר איבער דעם נישט־עקסיסטירנדיקן שטעטל — דעם ייִדישן אַטלאַנטיס — וווּ מיר באַמיִען זיך צו פֿאַרשטיין דעם באַטײַט און דעם שליחות פֿון דעם אָרט הײַנט.“

עס זײַנען דאָ פֿאַרשיידענע אופֿנים און פּראָיעקטן דורך וועלכע זיי טוען דאָס. איינער אַזאַ האָט צו טאָן מיט פֿאָטאָגראַפֿיעס. אין 2015 האָט בראַמאַ גראַדסקאַ באַקומען אַן אוצר, אַ זאַמלונג גלעזערנע נעגאַטיוון (glass plate negatives, בלע״ז) וואָס אַרבעטערס האָבן צופֿעליק געפֿונען אין אַ בוידעם אויף רינעק 4. דער פֿאָרשער יעקבֿ כמיעלעווסקי אין מײַדאַנעק האָט אַנטדעקט אַ מעגלעכע פֿאַרבינדונג צווישן דעם אַדרעס און אַ פֿאָטאָגראַף, אַבראַם זילבערבערג, וואָס האָט דאָרטן אַ שטיק צײַט געוווינט.

די זאַמלונג איז כּולל מער ווי 2,700 גלעזערנע נעגאַטיוון פֿון פֿאַרשיידענע גרייסן, פֿון בילדער גענומען צווישן 1914 און 1939. ניט געקוקט אויף די 75 יאָר, די נישט־גינסטיקע באַדינגונגען אין בוידעם — די קעלט ווינטערצײַט און די היצן זומערצײַט — האָבן ס׳רובֿ פֿון די נעגאַטיוון זיך אויפֿגעהיט. זיי געבן דעם צוקוקער אַ בליק אַרײַן אין דעם וואָס זיי רופֿן „אַ נישט־עקסיסטירנדיקע שטאָט“: בילדער פֿון קינדער און דערוואַקסענע, מענער און פֿרויען, פֿרומע און וועלטלעכע, ייִדן און נישט־ייִדן, פֿאַרשיידענע פֿאַכלײַט, יחידים און גרופּעס, יוגנט־באַוועגונגען און ספּאָרטקלובן.

אַנדערע בילדער פֿון חתונות, בריתן און מצבֿות דאָקומענטירן וויכטיקע מאָמענטן אין דעם ייִדישן משפּחה־לעבן. די פֿאָטאָגראַפֿיעס שפּיגלען אויך אָפּ דעם בהדרגהדיקן איבערגאַנג פֿון אַ פֿרום, טראַדיציאָנעל לעבן צו אַ מער וועלטלעכן. דאָס רובֿ זײַנען בילדער פֿון פּשוטע לײַט, אין גאַנג פֿון דער טאָג־טעגלעכקייט — מענטשן וואָס האָבן קיין מאָל נישט געמיינט אַז זיי וועלן ווערן שטומע עדות אויף אַ פֿאַרשוווּנדענער וועלט.

אַן אַנדער פּראָיעקט האָט צו טאָן מיט דער דיגיטאַלער ביבליאָטעק פֿון דער ישיבֿת חכמי לובלין, אַ וויכטיקער מקום־תּורה וואָס האָט זיך געעפֿנט אין לובלין אין 1930, און איז געווען רעוואָלוציאָנער אין דער ישיבֿה־וועלט, נישט נאָר פֿאַר דעם דף־יומי וואָס איר פֿאַרלייגער, ר’ מאיר שאַפּיראָ, האָט אײַנגעפֿירט אויף אַ קאָנפֿערענץ פֿון אַגודת־ישׂראל אין ווין אין 1923, נאָר אויך פֿאַר איר שיינעם בנין וואָס האָט געהאַט אַן עסזאַל און אינטערנאַטן פֿאַר די בחורים, אַ סגולה צו די שוועריקייטן פֿון דינגען אַ צימער און עסן טעג אין פֿרעמדע הײַזער.

במשך פֿון די קנאַפּע צען יאָר פֿון איר עקסיסטענץ, פֿון 1930־1939, האָט די ישיבֿה אָנגעזאַמלט אַ ביבליאָטעק פֿון צענדליקער טויזנט ספֿרים, ביכער און צײַטשריפֿטן. אין 1941 האָבן די נאַציס אײַנגענומען לובלין און ביז מיט אַ יאָרצענדליק צוריק האָט מען געמיינט אַז נאָר פֿינעף ביכער האָבן זיך געראַטעוועט. אָבער אַ דאַנק דער איבערגעגעבענער אַרבעט פֿון בראַמאַ גראָדסקאַ, אונטער דער אָנפֿירערשאַפֿט פֿון פּיאָטער נאַזאַרוק און מאָניקאַ טאַרײַקאָ, האָבן זיך שוין אָפּגעזוכט ביז הײַנט 1,555 ביכער, פֿונאַנדערגעשפּרייט אין ביבליאָטעקן איבער דער גאָרער וועלט.

בראַמאַ גראָדסקאַ ווייסט אַז ס׳איז נישטאָ קיין שׂכל אין צוריקברענגען די ביכער קיין לובלין, אַ שטאָט וואָס האָט קוים אַ מנין ייִדן. דערפֿאַר צילעווען זיי מיט זייער דיגיטאַלער ביבליאָטעק אויסצוזוכן, אידענטיפֿיצירן און קאַטאַלאָגירן אַלע ביכער מיט שטעמפּלען פֿון דער ישיבֿה. אַזוי האָפֿן זיי צו רעסטאַוורירן די זאַמלונג און זי כאָטש סימבאָליש צוריקקערן קיין לובלין.

אַזוי ווי בראַמאַ גראָדסקאַ דינט ווי דער אַדרעס פֿאַר אויפֿהיטן דעם אָנדענק פֿון די ייִדן אין לובלין קען מען דאָרטן געפֿינען אויסטערלישע זאַכן וואָס מענטשן האָבן צופֿעליק געפֿונען און אַהין אַרײַנגעגעבראַכט: למשל, אַ וואָגנראָד וואָס האָט זיך ערגעץ געוואַלגערט, געמאַכט פֿון אַ ייִדישער מצבֿה, אַן עדות אויף אַנטיסעמיטישן וואַנדאַליזם.

אַ ראָד וואָס מע האָט געמאַכט פֿון אַ ייִדישער מצבֿה Photo by Benna Kessler

בראַמאַ פֿירט אויך אָן מיט דערציִערישע פּראָגראַמען וועגן דעם חורבן און דעם ייִדישן לעבן פֿאַר דעם חורבן פֿאַר לערערס פֿון פּוילן און פֿון אויסלאַנד. זיי האָבן אַ דאַטן־באַזע וווּ זיי זאַמלען אינפֿאָרמאַציע וועגן געוועזענע לובלינער פֿון פֿאַרשיידענע מקורים, ווי למשל, רשימות פֿון אײַנוווינערס פֿון בנינים און שטים־רשימות.

שבֿע צוקער פֿאַרן בנין, וווּ דער טאַטע האָט אַ מאָל געוווינט Photo by Benna Kessler

איך האָב, פֿאַרשטייט זיך, געבעטן בײַ פּיאָטערן ער זאָל זוכן אינפֿאָרמאַציע וועגן מײַנע אייגענע אָבֿות, דער משפּחה צוקער. האָט ער געזוכט אונטער זייער אַדרעס, רוסאַלקע 3, וווּ ער האָט אונדז פֿריִער געהאַט געפֿירט. צווישן די אַלע נעמען פֿון די אײַנוווינערס פֿון בנין וואָס האָבן זיך געפֿונען אין דער דאַטן־באַזע, בתוכם נישט קיין איין צוקער (מסתּמא ווײַל די משפּחה איז שוין געהאַט אַוועק פֿון לובלין אין די סוף צוואַנציקער יאָרן) האָט איין נאָמען מיר פֿאַרכאַפּט דעם אָטעם: מאָשעק (משה) גאָטליב, פֿון פֿאַך אַ בראַקער.

איך האָב קיין מאָל נישט געטראָפֿן משה גאָטליבן. געוווּסט האָב איך נאָר אַז ער איז געווען דער ערטשער מאַן פֿון דעם טאַטנס עלטסטער שוועסטער לובע און אַז זיי האָבן נאָך אַ פּאָר יאָר זיך געגט. כאָטש די מומע לובע איז שוין געווען אַ בונדיסטקע האָט זי מסכּים געווען צו אַ שידוך (איך ווייס ניט צי פֿרײַוויליק צי נישט) מיטן זון פֿון איינעם אַ גאָטליב מיט וועמען דער טאַטע (מײַן זיידע), אויך אַ בראַקער, האָט געהאַט געשעפֿטן.

מיר איז דאָס אַלע מאָל געווען אַזאַ אינטערעסאַנטער באַווײַז פֿון דעם וואָס ווי די אַלטע וועלט און די נײַע זײַנען דעמאָלט געווען געקניפּט און געבונדן. נאָך אַלעמען, ווי קומט אַ בונדיסטקע צו אַ שידוך?! מער ווי דאָס האָב איך וועגן משה גאָטליבן נישט געוווּסט. ס׳איז מיר קיין מאָל אַפֿילו נישט אײַנגעפֿאַלן צו פֿרעגן אויב ער איז אומגעקומען אָדער האָט איבערגעלעבט דעם חורבן; בײַ מיר האָט זײַן שייכות צו מײַן משפּחה זיך געענדיקט מיטן גט ערגעץ אין די 20ער יאָרן. נאָר ס׳איז קלאָר אַז ער איז אומגעקומען.

איך האָב געקענט זייער זון איצוש ע״ה, וואָס האָט אין די 1950ער יאָרן עמיגרירט קיין קאַנאַדע, וווּ מיר האָבן געוווינט, נאָר ס׳איז מיר אויך קיין מאָל נישט אײַנגעפֿאַלן אים צו פֿרעגן וואָס איז געשען מיטן טאַטן זײַנעם. צי האָט ער נאָך אַ מאָל חתונה געהאַט, האָט ער געהאַט אַנדערע קינדער — האַלבע־ברידער אָדער ־שוועסטער? זײַנען זיי אויך אומגעקומען?

אינפֿאָרמאַציע וואָס שבֿע צוקער האָט אַנטדעקט וועגן איר קרובֿ משה גאָטליב Photo by Benna Kessler

מסתּמא וועל איך קיין מאָל נישט האָבן קיין ענטפֿער אויף די פֿראַגעס אָבער די קנאַפּע ידיעות האָבן אויפֿגעלעבט פֿאַר מיר אויף אַ פּאָר מינוט אַ מענטשן. דאָס איז טאַקע דער ציל פֿון בראַמאַ גראָדסקאַ — צו ווײַזן אַז די אומגעקומענע זײַנען נישט געווען בלויז ציפֿערן. דאָס ביסל אינפֿאָרמאַציע וועגן משה גאָטליבן איז אַרײַן אין איינער פֿון די 43,000 פּאַפּקעס — איין פּאַפּקע פֿאַר יעדן אומגעקומענעם ייִד, וואָס האָט געוווינט אין לובלין ערבֿ דעם אויסבראָך פֿון דער מלחמה.

און דווקא יענע דינע פּאַפּקעס האָבן מער פֿון אַלע פּראָיעקטן און חפֿצים, געמאַכט אויף מיר דעם גרעסטן אײַנדרוק. בראַמאַ צילעוועט צו געפֿינען עפּעס אַ ידיעה וועגן יעדן פֿון די 43,000 קדושים. עס קען זײַן אַ נאָמען, אַן אַדרעס, אַ פֿאַך, אַ געבוירן־טאָג, עפּעס וואָס ראַטעוועט דעם נאָמען פֿון אַנאָנימקייט און אָטעמט אַרײַן אין אים אַ נשמה.

וועגן 35,000 פֿון די אַמאָליקע אײַנוווינער האָט מען שוין עפּעס אַנטדעקט. געבליבן זײַנען נאָך 8,000 נשמות וואָס וואַרטן אויף אַ תּיקון.

The post The treasures discovered by a group of non-Jews in Lublin appeared first on The Forward.

Continue Reading
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Uncategorized

Rabbi who coached Adam Brody for ‘Nobody Wants This’ calls him ‘ignorant Jew’ over Gaza ‘genocide’ comments

(JTA) — The rabbi who coached Adam Brody for Netflix’s “Nobody Wants This” has bashed him for saying that Israel committed genocide in Gaza.

Steve Leder, the former senior rabbi of Wilshire Boulevard Temple in Los Angeles, served as a consultant on depictions of Judaism for Season 1 of “Nobody Wants This,” a rom-com in which Brody plays a rabbi who falls for an agnostic non-Jewish podcaster.

Leder denounced Brody on Wednesday over recent comments in which the Jewish actor for the first time publicly expressed his views on Israel’s actions in Gaza. Brody told GQ, “Put me down as thinking it’s a genocide. Put me down as wanting a free Palestine.”

Leder said in an Instagram video that Brody’s statements were “truly shocking,” “flippant” and “disgusting,” asserting his own view that “there is no genocide in Gaza.”

“You, by your own admission, are a relatively ignorant Jew, and your ignorance really showed the other day,” said Leder. “If you’re going to use a word like genocide, you ought to know what it means.”

Leder appeared to be referring to Brody’s previous descriptions of his limited Jewish education. Brody has said he is an atheist who “barely got bar mitzvahed and retained nothing from it,” adding that he prepared for the role of rabbi Noah Roklov in “Nobody Wants This” by attending a Shabbat service and working through books, podcasts and documentaries about Judaism.

Brody played high-profile Jewish characters including Seth Cohen in “The O.C.” and Seth Morris in “Fleishman Is in Trouble” before “Nobody Wants This,” which returns for a third season on Oct. 22.

The show itself has conspicuously avoided the subject of Israel. “Nobody Wants This” creator Erin Foster — who converted to Judaism in Leder’s synagogue — told The Free Press last year that she made a deliberate choice not to deal with the issue.

“We never say Israel or Palestine in the show, and that’s intentional because I think it would be a distraction and that this is just not the show to tell that story,” said Foster.

Brody told GQ that the Gaza war, alongside other national and global crises in recent years, revealed that he and his Hollywood peers were not as “like-minded” as he previously believed.

“Between COVID, a second Trump term, Israel-Gaza, it’s really brought out some different beliefs that I was ignorant to, and then disheartened by,” he said.

Israel’s actions in Gaza have divided the entertainment industry — and Jewish stars. While celebrities such as Jerry Seinfeld, Gal Gadot and Amy Schumer have voiced support for Israel since the Hamas attacks on Oct. 7, 2023, other Jewish actors have said that Israel subsequently committed genocide, including Hannah Einbinder and Wallace Shawn.

The genocide accusation is heavily disputed. A United Nations Commission of Inquiry, along with international and Israeli human rights groups, has concluded that Israel’s actions in Gaza fit that description. However, the International Court of Justice has not yet issued a final judgment on allegations of genocide brought by South Africa against Israel. Israel rejects the accusation.

The post Rabbi who coached Adam Brody for ‘Nobody Wants This’ calls him ‘ignorant Jew’ over Gaza ‘genocide’ comments appeared first on The Forward.

Continue Reading

Uncategorized

How Netflix’s ‘East of Eden’ handled its ‘Timshel’ problem for Hebrew speakers

The crux of John Steinbeck’s East of Eden, now a splashy Netflix miniseries, is a Hebrew word that doesn’t exist.

At one point in Steinbeck’s 600-page tome, as rife with biblical allegory as the Salinas Valley is with natural beauty, the character Lee offers a midrash on Genesis 4, and the moment God rejects Cain’s offering.

Speaking with Samuel Hamilton, the neighbor of the Trask family at the center of the generational drama, Lee said he was bothered by a passage where God says, in the King James Bible, “If thou doest well, shalt thou not be accepted? And if thou doest not well, sin lieth at the door. And unto thee shall be his desire, and thou shalt rule over him.”

Lee says he compared translations and finally returned to the source: Hebrew, by way of some learned Chinese elders who consulted a rabbi.

In the Hebrew, they found the word “timshel,” which they translate as “thou mayest. Thou mayest rule over sin.” (The word, the last one of Steinbeck’s book, is the title of the final episode of the Netflix series.)

“The American Standard translation orders men to triumph over sin, and you can call sin ignorance,” Lee tells Samuel, scholar to scholar. “The King James translation makes a promise in ‘Thou shalt,’ meaning that men will surely triumph over sin. But the Hebrew word, the word timshel — ‘Thou mayest’ — that gives a choice. It might be the most important word in the world. That says the way is open. That throws it right back on a man. For if ‘Thou mayest’ — it is also true that ‘Thou mayest not.’”

This interpretation, in a book about how sin may be transmitted from one set of Cain and Abel-like brothers to the next, is the core of Steinbeck’s philosophy. So central is it that he carved the word onto a wooden box containing the manuscript.

But as I am hardly the first to note, “timshel” is a corruption of “timshol,” תמשל, and it doesn’t mean “thou mayest.” It means something like “you will rule” — future tense, second person, a more complete thought.

That said, the sages did debate whether the word was truly determinative or implied a sense of choice. (Ramban and Rashi are among the ones to suggest free will factored into the equation.)

While quoting the whole phrase in English, Steinbeck evidently thought the word “timshol” only indicated how one might rule, and did not encompass the piece about the ruling. As our language columnist Aviya Kushner has written, Steinbeck’s explanation “reveals an ignorance of the basic fact that Hebrew is more concise than English.”

Steinbeck was writing for an English-speaking audience. Zoe Kazan released her miniseries on Netflix and to a global audience that includes around 9 to 10 million Hebrew speakers. How did they adapt the passage for the Hebrew subtitles?

In the show, the scene plays out much the same way. Lee (Hon Lee) and Samuel (Ciarán Hinds) are at the kitchen table of the Trask homestead in the valley.

The King James has God tell Cain “thou shalt” rule over sin. It sounds, as Lee says, like “a promise.” The American Standard Bible translates it as “do thou.” “More of an order” from the Almighty, says Samuel.

Lee said Jewish scholars in San Francisco found the original in “timshel,” which, as in the book, is translated as “thou mayest.”

In the Hebrew subtitles, the word is correctly rendered as timshol, תמשול. Netflix translated his reading as “thou mayest” as, literally, “a choice is in your hand,” which, while not actually what the word means in Hebrew, suggests it’s something a bit more layered than “thou mayest.”

(Netflix did not respond to a request for comment about how the Hebrew translations were decided on.)

Perhaps the spirit of it — if not the letter — is what matters. And indeed, the rejection of evil as an inborn element of human nature has more in common with Jewish tradition than the Episcopalian concept of original sin and agency linked to God that Steinbeck grew up with.

Lee reasons that “timshel,” a Steinbeckian invention, may be the most important word there is.

“It offers a choice,” he says. “Our future isn’t determined by God or by our past. Even Cain in his weakness and his filth at the murder of his brother can still choose his course. Because timshel. Thou mayest.”

It’s a worthwhile message that of course resonates. But, of course, thou mayest also consult Hebrew speakers.

Mira Fox contributed research and translation.

The post How Netflix’s ‘East of Eden’ handled its ‘Timshel’ problem for Hebrew speakers appeared first on The Forward.

Continue Reading

Uncategorized

Even Adam and Eve weren’t satisfied

האָסטו אַמאָל געטראַכט: „ווען איך וואָלט נאָר געהאַט דאָס אָדער יענץ, אָדער ווען מײַן מצבֿ וואָלט נאָר געווען אַנדערש, וואָלט איך געווען גליקלעך…“?

עס איז זייער אַנטמוטיקנדיק צו גלייבן אַז עס פֿעלט אונדז דאָס וואָס מיר דאַרפֿן כּדי צו דערגרייכן אונדזערע צילן און צו זײַן גליקלעך. און נאָך מער: ווען מען קומט צו אַזאַ מסקנה, פֿילט מען זיך ווי אַ קרבן פֿון די אומשטענדן, אוממעכטיק צו בײַטן די מציאות צום גוטן.

אָבער איז עס טאַקע אַזוי?

אין טיפֿן איז דאָס אַ פֿאַלשער חשבון. פֿרייד איז ניט אָפּהענגיק פֿון דעם וואָס מיר האָבן אָדער האָבן ניט, נאָר פֿון דעם ווי מיר קוקן אויף וואָס מיר האָבן און אויף וואָס עס פֿעלט אונדז.

אין דער וואָכעדיקער סדרה, בראשית, לייענען מיר וועגן בריאת־העולם און איר שפּיץ — די באַשאַפֿונג פֿון אָדם און חוה.

וואָס קען זײַן אַ בעסערער בײַשפּיל, אַז גליק איז ניט אָפּהענגיק פֿון אויסערלעכע אומשטענדן, ווי אָדם און חוה אין גן־עדן?

האָט זיי עפּעס געפֿעלט? ניין.

און דאָך האָבן זיי אַליין באַוויזן צו פֿאַרפּלאָנטערן דעם מצבֿ.

עס איז געווען בלויז איין בוים, פֿון וועמענס פֿרוכטן ג־ט האָט זיי פֿאַרווערט צו עסן, און זיי האָבן זיך ניט געקענט אײַנהאַלטן פֿון עסן דווקא פֿון יענעם בוים!

און נאָך מער: לויט דעם תּנא רבי מאיר איז דער בוים געווען אַ ווײַנשטאָק. זיי האָבן זיך געדאַרפֿט אָפּהאַלטן פֿון זײַנע פֿרוכטן בלויז עטלעכע שעה, ביז שבת וואָלט זיך אָנגעהויבן; דאַן וואָלטן זיי געקענט מאַכן קידוש אויפֿן ווײַן און אַזוי אײַנפֿירן אַן אייביקן שבת.

פֿאַר וואָס האָבן זיי ניט געקענט זיך אײַנהאַלטן?

עס איז אַ טייל פֿון אונדזער נאַטור צו וועלן דווקא דאָס וואָס מיר קענען ניט האָבן, און ניט אָפּצושאַצן ווי געהעריג דאָס וואָס מיר האָבן יאָ.

עס קלינגט כּמעט אומגלייבלעך — כאָטש דאָס געשעט צו אָפֿט — אָבער ווען ג־ט קומט צו אָדם און פֿאָדערט בײַ אים אַן ענטפֿער פֿאַר וואָס ער האָט געגעסן פֿון בוים, באַשולדיקט ער „די פֿרוי וואָס דו האָסט מיר געגעבן צו זײַן מיט מיר“, ווײַל זי האָט אים געגעבן צו עסן פֿון בוים.

וואָס פֿאַר אַן אומדאַנקבאַרקייט!

ג־ט האָט אים געגעבן אַ פֿרוי, ווײַל ער האָט געזען ווי שטאַרק אָדם לײַדט פֿון זײַן איינזאַמקייט. און אַנשטאָט אָפּצושאַצן דעם אוצר וואָס ער האָט באַקומען, קריטיקירט ער זי און באַשולדיקט זי.

אין אַ בריוו צו איינעם וואָס פֿלעגט זיך אָפֿט באַקלאָגן וועגן זײַן לעבן, שרײַבט דער ליובאַוויטשער רבי — זכותו יגן עלינו:

„אין דער וועלט אין וועלכער מיר לעבן, געפֿינט זיך אין אַלע זאַכן אַ געמיש פֿון גוטס און שלעכטס. דער מענטש דאַרף אויסקלײַבן אויף וועלכן פֿון די צוויי צדדים ער וויל לייגן דעם טראָפּ, אויף וועלכן ער וויל טראַכטן, און וועלכן ער וויל נאָכגיין…

„ווי באַלערנדיק איז דאָס וואָס אונדזערע חכמים זאָגן וועגן דעם וואָס אָדם איז געווען אַן אומדאַנקבאַרער: נאָך איידער ער איז פֿאַרטריבן געוואָרן פֿון גן־עדן — ווען ער האָט זיך נאָך געפֿונען אין אַ ממשותדיקן גן־עדן — האָט ער זיך שוין באַקלאָגט וועגן זײַן מצבֿ.

„פֿון דער אַנדערער זײַט זענען געווען ייִדן, מענער און פֿרויען, וואָס האָבן געדאַנקט און געבענטשט דעם באַשעפֿער, און געזאָגט די ברכות השחר יעדן אינדערפֿרי, בשעת זיי האָבן געלעבט אונטער די שרעקלעכסטע באַדינגונגען אין די דײַטשישע קאָנצענטראַציע־לאַגערן.

„אין דער ווירקלעכקייט וועט דער מצבֿ פֿון יעדן מענטש זיך געפֿינען ערגעץ צווישן די צוויי עקסטרעמען.

„מײַן כּוונה איז ניט אײַך צו מוסרן, נאָר אונטערצושטרײַכן אַ מציאות: וואָס פֿאַר אַ לעבן מיר לעבן — אַ לעבן פֿול מיט צופֿרידנקייט און באַדײַט, אָדער פֿאַרקערט — איז אין אַ גרויסער מאָס אָפּהענגיק פֿון אונדזער ווילנסקראַפֿט, וואָס באַשטימט צי מיר וועלן לייגן דעם טראָפּ אויף דעם פּאָזיטיוון אָדער אויף דעם נעגאַטיוון.“

מיר זײַנען מסוגל זיך צו באַקלאָגן אויף די באַדינגונגען אין גן־עדן און צו פֿילן הכּרת־הטובֿ, דאַנקשאַפֿט, אַפֿילו אין די אוממענטשלעכסטע באַדינגונגען פֿון אַ קאָנצענטראַציע־לאַגער.

איינער פֿון די פּערזענלעכע געהילפֿן בײַם רבין, הרבֿ בערל ע״ה יוניק, האָט דערציילט, אַז דער רבי האָט אים אַמאָל פּריוואַט געזאָגט:

„איך האָב געאַרבעט אויף זיך צו זען שטענדיק די זאַכן אין אַ פּאָזיטיוון ליכט; ווען ניט, וואָלט איך ניט געקענט איבערלעבן.“

ווען מען ווייסט וויפֿל פּערזענלעכע ליידן פֿון פֿאַרשידענע מינים דער רבי האָט אַליין דורכגעמאַכט, אין צוגאָב צו דעם ווייטיק פֿון די המונים מענטשן וואָס האָבן מיט אים געטיילט זייערע פּערזענלעכע צרות, קען מען פֿאַרשטיין, אַז אַזאַ בליק אויפֿן לעבן איז גאָר ניט קיין קליינע דערגרייכונג.

דערפֿאַר איז די „ווערקצײַג“ פֿון דער וואָך צו טראַכטן וועגן די פֿאָלגנדיקע פֿראַגעס:

זענען די אומשטענדן פֿון דײַן לעבן גוט אָדער שלעכט אומאָפּהענגיק פֿון דעם ווי דו קוקסט אויף זיי — אָדער ווערן זיי פֿאַר דיר גוט אָדער שלעכט דווקא צוליב דעם ווי דו קוקסט אויף זיי?

ס׳איז דאָ אַ וואָרט וואָס מען האָט געהערט אין נאָמען פֿון דעם דריטן חב״ד רבי, דעם צמח צדק זצ״ל: „אַזוי ווי מען שטעלט זיך אַוועק שבת בראשית, אַזוי גייט אַוועק אויף דעם גאַנצן יאָר“.  דריק איך אויס די האָפֿענונג אַז מיר זאָלן אין דעם אַלע מצליח זײַן און האָבן אַ גוט געבענטשט יאָר.

The post Even Adam and Eve weren’t satisfied appeared first on The Forward.

Continue Reading

Copyright © 2017 - 2023 Jewish Post & News