Uncategorized
‘No speaking Swedish here!’ — Yiddish Day in Lund University
דעם 26סטן פֿעברואַר 2026 איז אין לונד, שװעדן, פֿאָרגעקומען אַ „ייִדיש־טאָג“.
דער לונדער אוניװערסיטעט בשותּפֿות מיטן שוועדישן אינסטיטוט פֿאַר שפּראַכן און פֿאָלקלאָר („איסאָף“) האָבן אָרגאַניזירט אַ צונױפֿטרעף פֿון אַמאָליקע און איצטיקע לונדער ייִדיש־סטודענטן. ס׳רובֿ הײַנטיקע ייִדיש־לימודים בײַם לונדער אוניװערסיטעט װערן געלערנט אָנלײַן, אין דיסטאַנצקורסן. דערפֿאַר איז דער ייִדיש־טאָג פֿאַר עטלעכע אָנטייל־נעמערס געװען דאָס ערשטע מאָל װאָס זײ טרעפֿן זיך מיט זײערע שותּפֿים און לערערס מחוץ די ראַמען פֿון קאָמפּיוטער־עקראַן.
אַחוץ סטודענטן און רעדנערס, האָט מען אויך פֿאַרבעטן מאַמע־לשון־רעדערס פֿון מאַלמע, אַ שטאָט נאָענט צו לונד מיט אַ גרעסערער ייִדישער קהילה. די טאַטעס און מאַמעס פֿון די הײַנטיקע מאַלמער ייִדיש־רעדערס זײַנען געװען פֿון דער שארית־הפּליטה און האָבן זיך בשעת אָדער קורץ נאָכן חורבן באַזעצט אין שװעדן. דאָס איז דער דור וואָס האָט אויפֿגעשטעלט דעם „ייִדישן קולטור־פֿאַראײן 1945“ אין מאַלמע.
די איבעריקע אָנטײל־נעמערס זײַנען געקומען צו פֿאָרן פֿון גאַנץ שװעדן, און אױך פֿון נאָרװעגיע, פֿינלאַנד, דענמאַרק, דײַטשלאַנד און האָלאַנד. אַלץ אין איינעם האָט די אונטערנעמונג צוגעצויגן אַ 30 מענטשן, פֿון יונגע סטודענטן ביז יונגע פּענסיאָנערן.

„פֿיקאַ“
אַ שוועדיש וואָרט אינעם אָרטיקן ייִדיש: אַ שמועס אַרום אַ טעפּל קאַווע מיט קוכן און אױבס.
מיט אַזאַ „פֿיקאַ“ האָט זיך נײַן אַ זײגער אָנגעהױבן די פּראָגראַם. די אָנגעקומענע האָבן זיך באַגריסט צװישן זיך, זיך פֿאַרשריבן, און יעדער אײנער האָט זיך אָנגעקלעפּט אַ ייִדיש־שפּראַכיק נאָמען־צעטל.
מאַריאַ פּערסאָן (ראָש פֿונעם צענטער פֿאַר שפּראַכן און ליטעראַטור בײַם לונדער אוניװערסיטעט) און ראָקעל נילען (קאָאָרדינאַטאָרשע פֿון די ייִדיש־לימודים) האָבן מקבל־פּנים געװען דעם עולם מיט אַ קורצער באַגריסונג אויף ענגליש. גלײַך נאָך דעם איז מען אַריבער אױף ייִדיש: אליעזר ניבאָרסקי און אורן כּהן ראָמאַן האָבן פֿאָרגעשטעלט די מיט-אָרגאַניזאַטאָרן פֿון „איסאָף“. מע האָט אָנגעװוּנטשן, אַז יעדער אײנער זאָל „הנאה האָבן פֿון ייִדישן װאָרט.“
און דאָס האָט זיך תּיכּף אײַנגעגעבן: מע האָט זיך אַרײַנגעטאָן אין אַ ליטעראַטור־װאַרשטאַט, וווּ עטלעכע אָנטײל־נעמערס האָבן פֿאָרגעלײענט לידער פֿון אַבֿרהם רײזען, ישׂראל שטערן, קאַדיע מאָלאָדאָװסקי, איציק מאַנגער און ציליע דראַפּקין. אַז איין סטודענטקע האָט פֿאָרגעלייענט דאָס פֿאָלקסליד „אַ מאָל איז געװען אַ מעשׂה“, האָט דער גאַנצער עולם גענומען זינגען אין איינעם. מע האָט געלײענט ניקאָלײַ אָלניאַנסקיס אַ פֿיקטיווע באַשרײַבונג פֿונעם אַמאָליקן ייִדישן קװאַרטאַל אין לונד און בפֿרט פֿון איין באַזונדער הײַזל.
אײנער פֿון די אָנטײל־נעמער האָט אויך דעקלאַמירט אײגענע פּאָעטישע און דראַמאַטישע טעקסטן.
בעת אַ צװײטער „פֿיקאַ“ האָט מען געהאַט די געלעגנהײט אַ קוק צו טאָן אױף די נײַסטע ייִדישע אױסגאַבעס אין די זאַמלונגען פֿון דער אוניווערסיטעט־ביבליאָטעק, מערסטנס פֿונעם שװעדישן „אָלניאַנסקי־פֿאַרלאַג“. ס׳רובֿ אָנטײל־נעמערס האָבן לײַכט געשמועסט און זיך אױסגעשפּאַנט מיט אַ טעפּעלע קאַװע, נאָר עטלעכע סטודענטן פֿון צװײטן יאָר האָבן שױן אָנגעהויבן דורכפֿירן אינטערװיוען צוצוגרייטן אַ רעפּאָרטאַזש וועגן דער קאָנפֿערענץ.
שידוכים
הײַנט איז נישט דאָס ערשטע מאָל װי מע לײענט װעגן לונד אין דער ייִדישער פּרעסע. אליעזר ניבאָרסקי האָט געברענגט „אַלטע נײַעס“ און פֿאָרגעשטעלט עטלעכע אַנאָנסן און באַריכטן בנוגע לונד אין אַמאָליקע צײַטונגען. נאָך אין 1895, עטלעכע יאָר נאָך דעם ווי אַ צאָל ייִדישע אימיגראַנטן ליטוואַקעס האָבן זיך אײַנגעאָרדנט אין אַ נײַעם פּעריפֿערישן קוואַרטאַל פֿון דער שטאָט, האָט מען געזוכט דורך אַנאָנסן אַזש אין װאַרשע אַ בעלן אויף אַ פּאָסטן פֿון שוחט, שליח־ציבור און מלמד אין לונד. און עס װײַזט זיך אַרױס אַז אין 1940, שוין לאַנג נאָך דער בליצײַט פֿונעם „לונדער שטעטל“, האָבן די „לונדער כּלות“ נאָך געהאַט אַ שם צווישן שוועדישע ייִדן.
נאָך דעם האָט סימאָ מויִר, אַ פֿאָרשער פֿון דער ייִדישער שפּראַך און חורבן־לימודים אינעם אוניװערסיטעט פֿון אופּסאַלע, שװעדן, װאָס האָט פֿריִער געלערנט ייִדיש בײַם לונדער אוניווערסיטעט, געהאַלטן אַ רעפֿעראַט װעגן דעם פּראָיעקט „ייִדיש אין די שװעדישע אַרכיװן“. מע האַלט אין צוגרײטן אַ דיגיטאַלישן קאַטאַלאָג פֿון די ייִדישע מאַטעריאַלן װאָס געפֿינען זיך, אָפֿט מאָל אָן געהעריקע באַשרײַבונגען, אין די שװעדישע אַרכיװן.
מויִר האָט געװיזן בילדער און כּתבֿ־ידן פֿון די אַרכיװן אין שטעט װי שטאָקהאָלם, קריסטיאַנשטאַט און מאַלמע, און דערמאָנט אַז עס װאָלט געװען כּדאַי אויסצופֿאָרשן און צושטעלן די נעמען פֿון די מענטשן אױף די בילדער. האָט זיך אָפּגערופֿן דער פֿאָרזיצער פֿון מאַלמער קולטור־פֿאַראײן, יערי אײלנבערג: „דאַרפֿט איר פֿרעגן מיך, איך האָב זײ דאָך אַלע געקענט!“
דער פֿאָרשער האָט אויך גערעדט װעגן דער פּראָבלעם, אַז מע װײסט שױן נישט װוּ עס געפֿינען זיך טייל אַרכיװ־מאַטעריאַלן. זײער אַ סך פֿון צווישן די 1940ער און 1960ער יאָרן איז אַ פּנים נעלם געװאָרן, למשל פֿונעם אַרכיװ פֿון דער מאַלמער ייִדישער ביבליאָטעק. האָט זיך אָבער יערי אײלנבערג גלײַך אָפּגערופֿן: „דאָס האָבן מיר פֿאַר אַ יאָרן אַלץ אַרױסגעשלעפּט, די קעסטלעך שטײען בײַ מיר אױפֿן בױדעם.“ אַזוי אַרום האָט דער ייִדיש־טאָג טאַקע בײַגעטראָגן צו אַ פֿרוכפּערדיקן אױסבײַט צװישן פֿאָרשערס און דעם ברייטן עולם.

מיטאָג האָט מען געגעסן בײַ איינער פֿון די אוניװערסיטעטישע קאַפֿעטעריעס: עס איז געשטאַנען אַ בופֿעט מיט כּל־המינים גוטע מיטל־מיזרחדיקע מאכלים און דער עולם האָט זיך צונױפֿגעקליבן בײַ די טישלעך און געשמועסט גאַנץ לײַטיש, זיך דערצײלט װיצן – אױף ייִדיש, פֿאַרשטײט זיך.
– יערי, קײן שװעדיש רעדט מען נישט!
– זײַ מוחל! איך האָב שױן נישט געטראַכט אַז איך וועל דערלעבן דעם טאָג װאָס די אײנציקע שפּראַך װאָס מע מעג רעדן איז ייִדיש!
אױפֿן פּריפּעטשיק
נאָכן עסן איז מען אַרױס אױף אַ שפּאַציר. מע איז געגאַנגען דורך דעם היסטאָרישן לונדער צענטער שטאָט און די „מדריכים“ אינעם עולם האָבן דערצײלט װעגן אַזאַ צי אַן אַנדער פּרט פֿון דער געשיכטע פֿון ייִדישן לעבן אין לונד. טומאַס װוּדסקי, אַ מיטאַרבעטער פֿון „איסאָף“, האָט אַלעמען דערלאַנגט אַ טיפּיש שװעדישן כּיבוד, היימיש באַקאַנט ווי „שטױבזױגערלעך“: אַ מין זיסװאַרג מיט מאַרציפּאַן און שאָקאָלאַד װאָס איז שטאַרק באַליבט בײַם ייִדיש־אָפּטײל פֿון לונדער אוניווערסיטעט. מע האָט באַזוכט דעם אַמאָליקן ייִדישן קװאַרטאַל און געפֿונען דאָס הײַזל פֿון אָלניאַנסקיס דערצײלונג. פֿאַרן הויז פֿונעם ערשטן ייִדיש־לערער בײַם לונדער אוניווערסיטעט, שלמה שולמאַן ז״ל, האָט זיך די גאַנצע גרופּע אָפּגעשטעלט און געזונגען „אױפֿן פּריפּעטשיק“ לזכר אָט דער באַליבטער פֿיגור.

אַ באַקאַלאַװער
צוריק אין אוניװערסיטעט האָט יאַן שװאַרץ, עמעריטירטער ייִדיש־לעקטאָר אין לונד, געהאַלטן אַ „קלײנע זאַך, נישט קײן רעפֿעראַט“ װעגן זײַנע „לונדער יאָרן“, און דערצײלט װעגן דעם בראשית פֿון די ייִדיש־לימודים אין דער שטאָט, װעגן די חבֿרישע מחלוקתן מיט זײַן קאָלעגע שלמה שולמאַנען, און װעגן זײַן טאַטן, װאָס איז מיט זײַן זאַפֿטיקן פּױלישן ייִדיש געװען אַ יוצא־מן־הכּלל צװישן די ליטװישע קלאַנגען פֿון די ייִדיש־רעדערס אינעם נאָך־מלחמהדיקן דענמאַרק.
די געשיכטע איז אַזאַ: זײַט דעם יאָר 2000 האָט ייִדיש אין שװעדן דעם באַזונדערן סטאַטוס פֿון אַן אָפּגעהיטער מינאָריטעט־שפּראַך. אין 2007 האָט די רעגירונג אָנפֿאַרטרויט דעם לונדער אוניװערסיטעט דאָס אַחריות פֿאַר די ייִדיש־לימודים אין שװעדן, און זײַט 2012 קענען סטודענטן זיך לערנען אױף אַ באַקאַלאַװער אין ייִדישע לימודים.
דער תּחום האָט זיך אַנטװיקלט און הײַנט באַטייליקן זיך אין דעם פֿאָרשערס פֿון פֿאַרשײדענע אוניװערסיטעטן. און בזכות די איבערגעגעבענע טוערס און רעדערס האָט אױפֿגעבליט דאָס קולטורעלע ייִדישע לעבן אין שװעדן פֿון דאָס נײַ.
ווײַטער האָט מען זיך צעטײלט אין דרײַ גרופּעס אױסצופּרוּװן די נײַע ייִדישע „שמועס־קאַרטלעך“ װאָס דער „איסאָף“ האָט אָקערשט אַרױסגעגעבן. עס האָבן זיך אײַנגעשטעלט לעבעדיקע שמועסן אַרום פֿראַגעס װי „מיט װעמען רעדסטו ייִדיש?“ און (בפֿרט אַ שװעדישע פֿראַגע) „װאָסערע מאכלים עסטו לכּבֿוד מיטזומער?“ די טוערס פֿון „איסאָף“ האָבן ברייטהאַרציק געשאָנקען יעדן איינעם אַזאַ פּעשל שמועס־קאַרטלעך.
אין סופּערמאַרק
דער פֿאָרשער אורן כּהן ראָמאַן האָט געהאַלטן אַ רעפֿעראַט „ייִדיש אין סופּערמאַרק“. ער האָט פֿאַרגליכן מאכלים מיט אַ בפֿירושן ייִדישן נאָמען אין העברעיִש־שפּראַכיקע סופּערמערק אין ישׂראל און ענגליש־שפּראַכיקע אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן, און דערצײלט װעגן די װאַריאַציעס און בײַטן אין אױסלײג, אַרױסרעד און באַניץ במשך דער צײַט אין די צוויי לענדער. מע האָט זיך צערעדט וועגן דער פֿראַגע, „צי איז „ראָגעלעך“ אויף עבֿרית צי אויף ענגליש אײנצאָל אָדער מערצאָל?“ און „פֿאַר װאָס שרײַבט מען אין ישׂראל אַזוי זעלטן אַ קמץ־אַלף?“
טראַדיציע
פֿאַרן געזעגענען זיך האָבן אַלע אָנטײל־נעמערס געזאָגט אַ װאָרט װעגן זײערע אײַנדרוקן פֿונעם טאָג, און די אָרגאַניזאַטאָרן האָבן אונטערגעצויגן אַ סך־הכּל. האָפֿנטלעך װעט זיך לאָזן אײַנשטעלן אַ טראַדיציע און מע וועט זיך װידער קענען זיך טרעפֿן אין לונד אין 2027.
דער עולם איז זיך פֿונאַנדערגעגאַנגען. אַ ווײַל האָט מען נאָך געהערט ייִדיש אױף די לונדער גאַסן און אין די רעסטאָראַנען. נאָך דעם איז דאָס ייִדיש מיט זײַנע רעדערס אַוועק אױף דער באַנסטאַנציע און אין דער װעלט אַרײַן.
דער ייִדיש־טאָג האָט דערלאַנגט אַלע אָנטײל־נעמערס אַ געלעגנהײט אָנצוקניפּן נײַע באַציִונגען און צו באַנײַען אַלטע חבֿרשאַפֿטן, זיך צו באַקענען מיט דער הײַנטיקער ייִדיש־פֿאָרשונג אין שװעדן און צו פֿילן דעם טעם פֿון דער שװעדיש־ייִדישער קולטור. בײַ ס׳רובֿ אָנטײל־נעמערס איז אָבער געשטאַנען ברומו־של־עולם דער פֿאַקט אַז מע האָט אַ גאַנצן טאָג געקענט הערן און רעדן נאָר ייִדיש.
The post ‘No speaking Swedish here!’ — Yiddish Day in Lund University appeared first on The Forward.
Uncategorized
Argentina rabbi: What can can learn from losing the World Cup?
דעם פֿאַרגאַנגענעם זונטיק, גלײַך נאָכן סוף פֿונעם וועלט־בעכער טורניי 2026 האָב איך אָנגערופֿן אַ גוטן פֿרײַנד אין אַרגענטינע, כּדי צו הערן ווי עס גייט אים.
איך בין ממש צעבראָכן — האָט ער געזאָגט — פֿאַרוואָס האָט דער אויבערשטער דאָס געטאָן?!
האָב איך אים געענטפֿערט: — איך בין נישט דעם אויבערשטנס בוכהאַלטער, און זיכער נישט זײַן אַדוואָקאַט. איך ווייס נישט פֿאַרוואָס ער טוט וואָס ער טוט, און פֿאַרוואָס ער טוט נישט וואָס ער טוט נישט. איך מיין אַז די וויכטיקסטע פֿראַגע איז נישט: „פֿאַרוואָס איז דאָס געשען“? נאָר גיכער: „וואָס איצט? וואָס קענען מיר זיך דערפֿון לערנען?“
האָט ער מיך געפֿרעגט, וואָס איך האַלט איז דער מוסה־השׂכּל. האָב איך אים געפֿרעגט צי ער געדענקט די מעשׂה פֿון יונה.
— אַוודאי. דער פֿיש האָט אים אײַנגעשלונגען.
ריכטיק — האָב איך געזאָגט — אָבער דאָס איז בלויז דער ערשטער טייל פֿון דער מעשׂה. נאָך דעם וואָס יונה האָט אין נינווה איבערגעגעבן די נבֿואה, מיט וועלכער דער אויבערשטער האָט אים געשיקט, איז ער אַרויס פֿון שטאָט און זיך אַוועקגעזעצט צו זען וואָס עס וועט ווערן.
דער אויבערשטער האָט דעמאָלט געמאַכט אויפֿוואַקסן אַ קיקיון, וואָס האָט אים געגעבן שאָטן, און יונה האָט זיך זייער געפֿרייט. אָבער אויף מאָרגן האָט דער אויבערשטער געשיקט אַ וואָרעם, וואָס האָט פֿאַרדאָרבן דעם קיקיון, און דער בוים איז פֿאַרטריקנט געוואָרן.
ווען די זון האָט שטאַרק געברענט, האָט יונה געליטן פֿון דער היץ און איז געוואָרן גאָר פֿאַרצווייפֿלט. האָט אים דער אויבערשטער געפֿרעגט: טרויערסטו איבערן קיקיון?
און יונה האָט געענטפֿערט: יאָ, ביז צום טויט.
האָט דער אויבערשטער געזאָגט: דו באַדויערסט אַ קיקיון, וואָס דו האָסט נישט פֿאַרפֿלאַנצט און נישט אויפֿגעהאָדעוועט. אין איין נאַכט איז ער אויפֿגעקומען, און אין איין נאַכט איז ער פֿאַרגאַנגען.
און זאָל איך דען נישט רחמנות האָבן אויף דער גרויסער שטאָט נינווה, וווּ עס וווינען מער פֿון צוועלף טויזנט מענטשן?“…
די מעשׂה שטעלט אונדז פֿאָר אַ פּשוטע אָבער טיפֿע פֿראַגע: וואָס פֿאַרדינט טאַקע אונדזער גרעסטע זאָרג?
און דאָ קומען מיר צוריק צום וועלט־בעכער. עס איז גאָר פֿאַרשטענדלעך, אַז אַן אַרגענטינער זאָל זײַן אַנטוישט ווען זײַן מאַנשאַפֿט פֿאַרשפּילט. ספּאָרט רופֿט אַרויס שטאַרקע געפֿילן, און דאָס איז דווקא איינע פֿון די סיבות, פֿאַרוואָס מענטשן האָבן עס אַזוי ליב.
— דײַן טרויער איז נישט קיין חסרון — האָב איך אים געזאָגט — פֿאַרקערט. עס ווײַזט, אַז דו ביסט אַ מענטש מיט געפֿיל. און געפֿיל איז אַ טײַערע מידה.
אָבער ווען די ערשטע אַנטוישונג הייבט שוין אָן זיך אָפּצושוואַכן, איז כּדאַי זיך צו פֿרעגן: וואָס נאָך אין לעבן פֿאַרדינט אַזאַ מאָס פֿון דײַן איבערגעגעבנקייט?
באַטראַכט נאָר אַ מאָמענט. דו האָסט נישט געקענט ברענגען דעם נצחון, און דו האָסט אויך נישט גורם געווען די מפּלה. און דאָך האָט דער רעזולטאַט, וואָס איז בכלל נישט געווען אין דײַנע הענט, אַזוי שטאַרק באַווירקט דײַנע געפֿילן.
אפֿשר וואָלט זיך געלוינט אַרײַנצולייגן די זעלבע עמאָציאָנעלע ענערגיע אין אַן אַנדער מין „פֿאַרמעסט“ — אין אַזאַ, וווּ דײַנע באַשלוסן און דײַנע מעשׂים קענען טאַקע מאַכן אַן אמתן חילוק.
וואָס פֿאַר אַ פֿאַרמעסט מיין איך? דאָ קומט אַרײַן אַן אויסערגעוויינטלעכע הוראה פֿונעם רמב״ם.
דער רמב״ם שרײַבט, אַז יעדער מענטש דאַרף שטענדיק זען זיך אַליין און די גאַנצע וועלט ווי פּונקט באַלאַנצירט צווישן זכות און חובֿה.
איין מצווה. איין גוט וואָרט. איין מעשׂה פֿון חסד. אַפֿילו איין גוטער געדאַנק.
יעדער איינער פֿון זיי קען איבערוועגן די גאַנצע וואָג לטובֿה — נישט נאָר פֿאַר זיך אַליין, נאָר פֿאַר דער גאַנצער וועלט.
מיר טראַכטן אָפֿט: וואָס מאַכט אויס וואָס איך׳ל טאָן? איך בין דאָך בלויז איין מענטש צווישן אַכט ביליאָן? דער רמב״ם בעט אונדז צו קוקן אויף דער וועלט מיט אַנדערע אויגן:
שטעל זיך פֿאָר אַ וואָג. אויף איין זײַט שטייען פֿיר ביליאָן מענטשן. אויף דער צווייטער זײַט — נאָך פֿיר ביליאָן. די וואָג איז פּונקט באַלאַנצירט. איצט שטעל זיך פֿאָר, אַז דו טרעטסט צו און באַשליסט אויף וועלכער זײַט זיך צו שטעלן. אין יענער רגע ווערט דײַן באַשלוס דער באַשליסנדיקער. דו ביסט דער וואָס האָט איבערגעוואָגן די גאַנצע וואָג.
אויב דאָס קלינגט צו אַבסטראַקט, לאָמיר זיך אומקערן צום וועלט־בעכער.
דער גאַנצער טורניר — נאָך וואָכן פֿון שפּילן, צענדליקער נאַציאָנאַלע מאַנשפֿאַטן און הונדערטער שפּילער — איז דער סוף באַשלאָסן געוואָרן דורך איין איינציקן מאָמענט.
איין שפּילער. איין גאָל. אַזוי איז אויך אין דער רוחניותדיקער וועלט.
דער גרויסער געראַנגל צווישן גוטס און שלעכטס, וואָס באַגלייט די גאַנצע געשיכטע פֿון דער מענטשהייט, קען אויסזען ווי עפּעס צו גרויס, כּדי אַ יחיד זאָל קענען אײַנווירקן דערויף.
אָבער אויב די וואָג איז טאַקע באַלאַנצירט, ווי דער רמב״ם באַשרײַבט, קען דער גאַנצער סוף־רעזולטאַט אָפּהענגען פֿון איין מענטש. פֿון איין מצווה. פֿון איין גוט וואָרט. פֿון איין גוטן געדאַנק.
און יענער מענטש קען זײַן דווקא דו אַליין. מיט דעם באַשלוס וואָס ליגט הײַנט אין דײַנע הענט.
עס איז דאָ נאָך אַן ענין, וואָס דער וועלט־בעכער קען אונדז לערנען. די נבֿיאים באַשרײַבן אַ צײַט, ווען די וועלט וועט דערגרייכן איר אמתן ציל. דעמאָלט וועט דער משיח קומען און ברענגען אַן עפּאָכע פֿון שלום, גערעכטיקייט און אַלגעמיינער דערקענונג פֿון גאָט.
קען מען זיך פֿרעגן: ווי אַזוי איז עס מעגלעך, אַז איין מענטש זאָל אינספּירירן די גאַנצע וועלט?
אָבער טראַכט צוריק וועגן דעם וואָס מיר האָבן פּונקט איצט מיטגעזען. ביליאָנען מענטשן האָבן אין איין אויגנבליק זיך צוגעקוקט אויף איין מענטש: ליאָנעל מעסי.
פֿאַר אַ קורצן מאָמענט איז ער געוואָרן דער צענטער פֿונעם אויפֿמערק פֿון ביליאָנען מענטשן!
אויב דאָס איז מעגלעך אין דער וועלט פֿון ספּאָרט, איז עס נאָך מער פֿאַרשטענדלעך, אַז עס וועט קומען אַ טאָג, ווען די גאַנצע מענטשהייט וועט זיך ווענדן צו אַ פֿירער, וועמענס כּוח וועט נישט ליגן אין זײַנע פֿיס, נאָר אין זײַן רוח.
משיח וועט נישט פֿאַראייניקן מענטשן אַרום אַ פּילקע. ער וועט פֿאַראייניקן זיי אַרום אמת. אַרום גוטסקייט. אַרום גערעכטיקייט. אַרום שלום. און אַרום דער ידיעה פֿון ג-טליכקייט.
איך האָב דעמאָלט צוגעגעבן מיט ַא שמייכל: „ס׳איז דאָ אַ טשיקאַווער צופֿאַל. דער נאָמען Messi קלינגט ַא ביסל ענלעך צו Messiah.
אַוודאי איז דאָס בלויז אַ לשון־צופֿאַל. אָבער אַ מאָל קען אַ קליינע צופֿעליקייט דינען ווי אַ בריק צו אַ גרעסערן געדאַנק. און דער געדאַנק איז פּשוט:
אויב די גאַנצע וועלט קען זיך פֿאַראייניקן אַרום אַ פֿוסבאָל־פֿינאַל, אויב ביליאָנען מענטשן קענען זיך טיילן די זעלבע האָפֿענונג, די זעלבע שפּאַנונג און די זעלבע באַגײַסטערונג, דערמאָנט דאָס אונדז, אַז די מענטשהייט איז פֿעיִק זיך צו פֿאַראייניקן.
די פֿראַגע איז נאָר: אַרום וואָס?
די נבֿיאים זעען פֿאָרויס א טאָג, ווען די וועלט וועט זיך פֿאַראייניקן נישט אַרום קיין שפּיל, נאָר אַרום אַ ציל. נישט אַרום אַ געווינער, נאָר אַרום אמת. נישט אַרום אַ גאָל, נאָר אַרום דעם אויבערשטן.
און ביז עס קומט יענער טאָג, האָט יעדער איינער פֿון אונדז זײַן אייגענע ראָלע. מיר דאַרפֿן נישט וואַרטן אויף אַ פֿולן סטאַדיאָן. מיר דאַרפֿן נישט וואַרטן אויף אַ וועלט־פֿינאַל. און מיר דאַרפֿן זיכער נישט וואַרטן ביז אַלע אַנדערע וועלן טאָן וואָס זיי דאַרפֿן טאָן.
די געלעגנהייט ליגט פֿאַר אונדז יעדן טאָג. יעדער באַשלוס. יעדער גוט וואָרט. יעדע מצוה. יעדער אַקט פֿון חסד. זיי אַלע זײַנען מער באַטײַטנדיק, ווי מיר שטעלן זיך פֿאָר.
אפֿשר וועלן מיר קיינמאָל נישט וויסן, ווי ווײַט די השפּעה פֿון אַן איינציקער מעשׂה האָט זיך פֿאַרשפּרייט. אָבער לויט דעם רמב״ם דאַרפֿן מיר לעבן מיט דעם באַוווּסטזײַן, אַז עס איז זייער מעגלעך, אַז דווקא יענע מעשׂה האָט איבערגעווויגן די גאַנצע וואָג.
מיר קענען אפֿשר נישט באַשליסן ווער עס זאָל געווינען דעם וועלט־בעכער. אָבער מיר קענען יעדן טאָג באַשליסן וואָס פֿאַר אַ וועלט מיר העלפֿן בויען.
אויב יעדער פֿון אונדז וועט טאָן זײַן טייל, וועלן מיר אַלע צוזאַמען העלפֿן ברענגען דעם טאָג, ווען די וועלט וועט דערגרייכן איר אמתן נצחון — די גאולה האמתית והשלימה, מיט ביאת משיח צדקנו במהרה בימינו, ממש.
The post Argentina rabbi: What can can learn from losing the World Cup? appeared first on The Forward.
Uncategorized
Trump’s messy new deal with Saudi Arabia shows how far Israel has fallen
The American decision to sign a deal granting Saudi Arabia a pathway toward a civilian nuclear program is a terrible development for Israel — not just because Riyadh could one day turn nuclear infrastructure developed with the United States into a weapons capability.
The agreement reflects the collapse of Israeli strategy under Prime Minister Benjamin Netanyahu since the Hamas attack of Oct. 7, 2023; the erosion of Israel’s influence in the U.S.; and Israel’s descent toward the status of a pariah state.
A day after the deal was announced, Trump — seemingly rattled by the flood of criticism that ensued — said it was dependent on Saudi Arabia joining the Abraham Accords. But he did not clarify what aspect of the Accords he meant; there’s no indication that such a requirement is included in the already-signed deal; and Riyadh has made clear that it will do no such thing until there is concrete progress toward a Palestinian state, which is a fantastical notion under the current Israeli government.
For years, nuclear cooperation represented one of Washington’s greatest sources of leverage over Saudi Arabia. It was long believed that prospect would be used to anchor some kind of pact involving normalization with Israel, binding nuclear safeguards, a regional defense architecture and a united front against Iran. Under such an arrangement, Israel would have established formal relations with the Arab world’s most influential power, and gained both a central role in a new regional security system and enforceable Saudi commitments against pursuit of nuclear weapons.
Washington has now at least begun giving Riyadh the prize — no matter what Trump says, amending the deal post-facto will be at best extraordinarily difficult — without Israel receiving any of the benefits.
That dire truth is the outcome of nearly three years in which Israel has confused military brilliance with strategy, and abandoned almost all public diplomacy as its status in the world plummeted.
No one can deny the extraordinary capabilities displayed by Israel’s armed forces and intelligence services since the Oct. 7 massacre. Hezbollah absorbed devastating blows. Iranian military assets suffered setbacks. Hamas lost thousands of fighters and much of its military infrastructure.
But a sense of true strategy is needed to convert military achievement to political outcomes. Strategy can strengthen alliances, expand legitimacy and leave a country in a stronger geopolitical position than the one in which it entered a conflict.
That seems to be completely beyond Netanyahu’s ability.
In the months immediately following Oct. 7, Israel possessed something extraordinarily rare: overwhelming international legitimacy. Hamas had committed an atrocity that horrified much of the democratic world. Moderate Arab governments viewed Hamas as a dangerous extension of the same Islamist forces that threatened their own stability. Former President Joe Biden’s administration recognized that extraordinary alignment, and sought to build upon it, working toward an ambitious regional framework.
In the early months of war, Hamas faced near-unanimous global pressure to hand over Gaza to a reformed Palestinian Authority, backed by moderate Arab governments. Arab states appeared ready to help marginalize Hamas politically and financially, and make life uncomfortable for its leaders.
For a moment, it was easy to see a path forward in which Saudi Arabia would normalize relations with Israel, with other countries following. A U.S.-led regional alliance facing Iran might integrate Israel into the Middle East more deeply than was ever previously imaginable.
That framework offered Israel the chance to translate the trauma of Oct. 7 into a strategic transformation of the region. Instead, Netanyahu chose an open-ended war whose nebulously defined goals were not achievable by military means alone, amid a reasonable and growing suspicion in the public and around the world that he was doing so to preserve his hold on power.
Every few weeks Israelis heard that Hamas stood on the verge of collapse. Each extension of the war was presented as the last before “complete victory” — which Netanyahu kept claiming was “a step” away. Victory remained perpetually on the horizon as Israel’s international standing collapsed.
Now, Netanyahu is wanted at the Hague. Diplomatic isolation has deepened and economic pressure mounted as boycott movements — including many informal ones — expanded.
And critically, American public opinion has shifted sharply, particularly among younger Americans, threatening the bipartisan foundation upon which Israel’s relationship with Washington has rested for generations.
Recent credible polls show that more Americans now sympathize with Palestinians than with Israelis.
Israelis think this happened because of a propaganda campaign against them on social media, because of antisemitism in Europe, or because of hostile journalists. That is partly true but mostly wrong. These shifts are mostly a result of the posture of the Israeli government.
The reality is that Israel killed tens of thousands of Palestinian civilians, accepted that toll with remarkably little public reflection or regret, and relied on the trauma of Oct. 7 to justify it. Around the world, that proved politically devastating. It is especially absurd considering that Israel paid this extraordinary price without achieving its central objective of removing Hamas from Gaza — which was foreseeable and infuriating.
Things might change if the opposition comes to power in October. The idiotic demonization of the Palestinian Authority might end. Jewish terrorism in the West Bank might be stamped out. Settlement construction beyond the fence line, and certainly illegal outposts, might stop.
Israel might again at least be trying to find a solution to the festering Palestinian issue — or at least prefer to lower the flames. That might, in the long term, bring Saudi Arabia back to the table.
But the U.S, has stopped waiting. That the Saudi deal was signed at all, no matter what Trump says now, suggests that Washington is now basically indifferent to the loss of leverage for a deal favoring Israel.
How to resolve the muddle Trump has made? The key: the agreement appears to not include the possibility of enrichment on Saudi soil, but just general assistance to create a program for nuclear energy. So Trump will be able to say that enrichment must await Saudi normalization with Israel. But Saudi Arabia will still be able to claim the symbolic victory of entering into nuclear collaboration with the U.S.
And so, the regional architecture envisioned in the first months after Oct. 7 has vanished because of the forever-wars Netanyahu has pursued — which also resulted in the deaths of dozens of hostages and more than 1,000 soldiers, badly damaged Israel’s economy, and left the country’s international standing in shambles.
And the strategic alliance between Israel and the U.S. — without which Israel’s very existence will be in danger — is falling apart in front of our eyes, not because of Trump but because we are losing the American people.
This is what you get when you are all brawn and no brain, and all tactics and no strategy.
That realization should define Israel’s coming election far more even than arguments over judicial reform or the Haredi draft. Those who have led Israel into this disaster deserve to be punished. Not just removed from power, but decisively repudiated. They have become a danger to the Zionist project itself.
The post Trump’s messy new deal with Saudi Arabia shows how far Israel has fallen appeared first on The Forward.
Uncategorized
Harvard students have questions after Hillel withdraws its brief against Trump
Jewish Harvard students are still trying to make sense of a baffling turn of events, after Hillel International weighed in on the university’s lawsuit against the Trump administration seeking restoration of federal funding withheld over alleged campus antisemitism — and then just as suddenly withdrew its brief from the U.S. Court of Appeals for the First Circuit.
Hillel International had filed an amicus brief Wednesday supporting Harvard’s suit against the federal government, which seeks to restore roughly $2.7 billion in federal research funding. In its brief, Hillel International acknowledged that antisemitism is an issue at Harvard and other universities, but that “campus life for Jewish students has meaningfully improved” following actions taken by the school.
Less than 24 hours later, Hillel International confirmed that it was withdrawing the brief, citing an error in its internal review process, according to the student newspaper, the Harvard Crimson.
What’s more, Hillel International filed the brief without the knowledge of Harvard Hillel, a campus organization that operates independently, the paper reported.
Hillel’s reversal followed sharp criticism of the brief on social media from some Jewish public figures. Among them was Shabbos Kestenbaum, a Harvard Divinity School graduate who filed a Title VI lawsuit against the university for ignoring antisemitism. He wrote on X that he was “shocked” by the decision.
“Rather than take responsibility for their failure to respond to the explosion of antisemitism on American campuses post October 7th, Hillel has instead decided to support the perpetrators,” Kestenbaum wrote. He encouraged donors to stop giving to Hillel and choose organizations like Chabad or Jewish day schools instead.
Kestenbaum told the Harvard Crimson that Hillel International President Adam Lehman had not seen the brief before the organization filed it. Hillel International did not respond to an inquiry from the Forward to confirm this.
Hillel’s withdrawal of the brief disappointed Tova Kaplan, a recent graduate who testified at a U.S. Commission on Civil Rights hearing on campus antisemitism. The brief cited her testimony.
“While I’m not sure what factors led to this decision, it feels like a prioritization of politics over Jewish students,” Kaplan wrote in a statement to the Forward.
“The Trump administration’s attacks aren’t even designed to help Jewish students — instead, they’re designed to instrumentalize our voices and pain to achieve their own political goals,” she wrote.
Siding with Harvard along with numerous other groups, including civil liberties organizations across the ideological spectrum and 18 other American universities, the withdrawn brief argued that cutting research funding is not a productive way to halt university antisemitism. Harvard’s improvement measures, following recommendations from its own Task Force on Combating Antisemitism and Anti-Israel Bias, have been more effective than what the brief called the “draconian one-size-fits-all approaches of the sort the government here pursues.”
These measures, the withdrawn brief said, “do not help Jewish students or improve the campus climate” but instead, “they disproportionately impact the very Jewish students and Jewish researchers the government purportedly seeks to help.”
But another recent graduate who said he did not want to be identified, sees Hillel’s opposition to the Trump administration’s actions as taking the wrong side of the fight. He believes the federal defunding of Harvard pushes the university to protect Jewish students.
“I think a major reason Harvard’s been making changes is because they’re under threat,” he said.
He also contends Hillel International’s evidence to back its claim that Harvard’s efforts have improved antisemitism are weak — lacking measurable results.
Dani Kobrick, a rising senior, said she is perplexed by Hillel International’s actions.
“I don’t think Hillel needed to submit anything to begin with,” she said. “But I do think that withdrawing it makes a very big statement.”
The post Harvard students have questions after Hillel withdraws its brief against Trump appeared first on The Forward.

