Uncategorized
Standing on Albania’s Jew Street, I learned firsthand the country’s lifesaving culture of hospitality
BERAT, Albania (JTA) — Stone paths wind through the Ottoman-style houses built into the hillside of Berat, Albania. They lead to an imposing 13th-century castle at the peak — the top priority for most visitors to this 60,000-person town 90 minutes south of the capital, Tirana. I had other plans.
Albanians take pride in their ancient code of “besa,” which translates to “keep the promise” and leads them to prioritize guests and religion in their homes. For Albanian Jews or those who fled there from elsewhere in the Balkan Peninsula as German forces advanced during World War II, it promised safe harbor with Albanian families and even throughout entire towns. Albania is the only country in Europe whose Jewish population grew during the war.
Berat’s Solomoni Museum explains this history and that of earlier Jews in the area. At least, so I hear: Under the stone arches off the plaza, I found only locked doors.
Some people collect souvenir spoons or Starbucks city mugs when they travel, others collect memories. I collect fragments of Jewish identity. Planning this trip to Albania with friends, I insisted on a stop in Berat to see the small museum and wasn’t about to give up.
“I’ll call her,” offered the woman behind the desk at the Ethnographic Museum across the street. “Her” referred to the caretaker, the widow of the Orthodox Christian professor who started the museum — Albania’s only one dedicated to Jewish history — as a passion project funded by his pension. After Simon Vrusho’s death in 2019, the museum closed until a French-Albanian businessman heard the story and donated funds for it to reopen in a larger, permanent location.
But the call ended with bad news: The caretaker was sick, and the museum would remain closed. I grimaced. Seeing my reaction, the Ethnographic Museum docent did what all Albanians do — anything she could to make me feel better, to make sure I enjoyed my stay in her town. In this moment, that meant explaining everything she knew about Jews in Albania.
A view of the exterior of the Solomoni Museum, the country’s only museum about its Jewish history. (Naomi Tomky)
Jews first arrived in the country as Roman captives, almost 2,000 years ago. But the first major wave, especially to Berat, came from Spanish Jews fleeing the Inquisition. The Ottoman Empire, which ruled the area at the time, offered nominal religious freedom.
This month, the country’s prime minister announced plans to open a museum in Tirana dedicated to the stories of Albanian citizens who sheltered Jews during the Holocaust, when the country was occupied by both fascist Italy and later Nazi Germany. Yad Vashem, Israel’s Holocaust remembrance authority, has recognized at least 75 Albanians as Righteous Among the Nations for saving Jews.
“You can see the street where the Jews lived,” the docent noted. I perked up and jotted down her directions.
Six blocks away, I found a simple black plaque with white lettering, barely the size of my forearm and posted high on a white brick wall. It read, “Rruga Hebrentje.” I stared at it. Two millennia of Jewish history in the country, and one closed museum forced me to take heart in a little sign saying “Jew Street.”
A sign in Berat, Albania, reads Rruga Hebrentje, or Jew Street. (Naomi Tomky)
Jews have company in this razing of history: The brutal post-World War II communist regime of dictator Enver Hoxha shuttered all religious institutions in 1967, declaring Albania the world’s first atheist state. His forces destroyed more than 2,000 mosques, churches and other sacred buildings, arresting priests, clerics and imams, many of whom disappeared forever into labor camps and hidden graves. “Religion is the opium of the people,” Hoxha wrote, quoting Karl Marx.
It felt selfish to pout about the lack of Jewish history when so much religion, so many people and huge swaths of Albanian culture had been so recently and violently erased. I joined my friends to explore Berat’s exceptions to the wanton destruction, starting at the Sultan’s Mosque, which dates to the 15th century and boasts an intricately carved wooden ceiling. We expected to admire just the outside, since our guidebook said the doors opened only around Friday prayer.
But as we stared at the somewhat ordinary façade, a friendly gentleman chatted us up. He spoke Albanian, Greek and a bit of Italian, the last of which proved useful at matching up to our Spanish and French. He told us a little about the mosque and the casual styles of observance by most Albanian Muslims, but we only realized he worked there when he invited us inside, retrieving a key when we responded with excitement.
We marveled at the green, red and gold ceiling, illuminated by a round chandelier. He asked if we wanted to climb up the minaret, warning us about the ascent. Narrower than the width of my hips, the tightly coiled spiral of 94 stairs featured a layer of dust and cobwebs that stuck to our bare feet. But at the top, swallowing my fear of heights, confined spaces and bugs, I reaped the reward: a 360-degree view of the “thousand windows” that give the town its nickname, flanking both banks of the Osumi River, and the double eagle of Albania’s red flag flying proudly above it all from the castle.
A view of the ceiling inside the Sultans Mosque in Berat. (Naomi Tomky)
Back on the ground, we thanked the man profusely and dropped donations in the box outside the mosque door as we prepared to say goodbye. Instead, he led us across the square to another building – the Halveti Tekke, or Teqe. Light flowed through the high stained-glass windows onto the walls of the 700-year-old gathering place belonging to the mystic order of Sufi Muslims called Bektashi. Chains hung from the ornate gold-leaf-decorated ceiling over a space where, according to our new friend, the bektashi, or dervishes, used to perform their whirling rituals.
“You want to go up?” he asked my friend’s eight-year-old daughter. She nodded excitedly, and he tossed her a ring of keys, pointing the way to the balcony. As she climbed the stairs, I noticed a pair of six-pointed stars framing the main doorway, a reminder of my original mission, even if they were likely not Stars of David.
But if I felt sad about missing out on the Jewish museum, I was heartened by what I did receive: a first-hand lesson on Albania’s life-saving culture of hospitality.
—
The post Standing on Albania’s Jew Street, I learned firsthand the country’s lifesaving culture of hospitality appeared first on Jewish Telegraphic Agency.
Uncategorized
Longing for the way secular Jews used to be
איך זיץ דאָ און הער זיך צו צום קול פֿון מײַן פֿעטער יונה ז״ל ווי ער ריכט אָפּ דעם פּסח־סדר אינעם יאָר 1962… און איך קוועל דערפֿון.
יונה גאָטעסמאַן איז געווען אַ סעקולערער ייִד, אָדער ווי מע פֿלעג עס רופֿן אין יענע יאָרן — אַ וועלטלעכער. ער האָט נישט געהיט שבת אָדער כּשרות, און טאַקע דערפֿאַר איז בײַ אים נישט געווען קיין מניעה צו רעקאָרדירן זײַן קול בײַם סדר. אָבער ווען מע הערט ווי ער זאָגט דעם יום־טובֿדיקן קידוש, אָדער דעם „הא לחמא עניא‟ (די דערקלערונג וואָס רופֿט יעדן איינעם וואָס ס׳איז הונגעריק צו קומען און עסן) אָדער דעם „אחד מי יודע‟, דאַכט זיך דיר אַז סע זינגט אַ פֿרומער ייִד מיט אַ קיטל. ער זאָגט די הגדה מיט אַ ניגון וואָס חזרט זיך כּסדר איבער און די ווערטער פֿליִען פֿאַרבײַ אַזוי גיך אַז ס׳איז מיר אַ מאָל שווער צו דערקענען וווּ ער האַלט. אָבער טאַקע דערפֿאַר קלינגט עס אַזוי נאַטירלעך.
אונטן קענט איר אַליין הערן ווי יונה גאָטעסמאַן ריכט אָפּ דעם סדר. די ערשטע 30 סעקונדעס זענען שווער צו הערן אָבער דערנאָך הערט מען שוין אַ סך בעסער.
ווי אַ סך ייִדן פֿון זײַן דור איז דער פֿעטער דערצויגן געוואָרן אין אַ פֿרומער שטוב. די משפּחה האָט געוווינט אין סערעט, אין דער בוקאָווינע, און יונה האָט, אַ פּנים, גוט געדענקט דעם נוסח פֿון זײַן טאַטן, חיים, וואָס האָט געדאַוונט סײַ בײַ די וויזשניצער חסידים, סײַ בײַ די סאַדעגערער. ווי עס דערציילט זײַן זון, איציק גאָטעסמאַן, האָט יונהס טאַטע אָנגעשטעלט אַ גמרא־מלמד צו לערנען מיט אים ווײַל קיין ישיבֿה איז אין סערעט נישט געווען. אַפֿילו מיט יאָרן שפּעטער, ווען יונה האָט שוין אויסשטודירט אויף דאָקטער און מער נישט געפֿירט קיין פֿרום לעבן, אַז ער איז געפֿאָרן צו גאַסט צו טאַטע־מאַמע האָט דער טאַטע אָנגעשטעלט פֿאַר אים אַ גמרא־לערער.
אונדזער שרײַבערין מרים האָפֿמאַן דערציילט אַז איר מאַן, מענדל ז״ל, אויך אַן אָפּשטאַמיקער פֿון די וויזשניצער חסידים, האָט געטאָן דאָס זעלבע. נישט געקוקט אויף דעם וואָס ער האָט נאָכן חורבן (בפֿרט נאָך דעם וואָס ער האָט אָנגעוווירן זײַן טאַטע־מאַמע, זײַן 12־יעריק ברידערל בנימעלע און דרײַ שוועסטער אין גאַזקאַמער) אָפּגעוואָרפֿן זײַן אמונה און אַפֿילו געהייסן זײַן פֿרוי נישט פּראַווען קיין שבת אָדער האַלטן אַ כּשרע קיך אויס כּעס צום אייבערשטן, פֿלעגט ער יעדן פּסח זיך אָנטאָן אַ יאַרמלקע און אָפּריכטן דעם גאַנצן סדר אויפֿן אַלטן שטייגער.
אויך מײַן טאַטע האָט יעדעס יאָר אָנגעפֿירט מיט אַ טראַדיציאָנעלן סדר אויף לשון־קודש כאָטש ער איז, אין פֿאַרגלײַך מיט יונהן און מענדלען, דווקא נישט דערצויגן געוואָרן אין אַ פֿרומער היים. ווי אַ דערוואַקסענער האָט ער זיך אַליין אויסגעלערנט ווי אָפּצוריכטן דעם סדר — מסתּמא טאַקע פֿון זײַן שוואָגער יונה — ווײַל ער האָט געוואָלט אַז דער סדר זאָל האָבן אַ דורותדיק פּנים.
מיט אַנדערע ווערטער, אין יענע יאָרן איז געווען אָנגענומען אַז איינער וואָס האַלט זיך פֿאַר אַ פֿולשטענדיקן סעקולערן ייִד קען נאָך אַלץ, כאָטש איין מאָל אַ יאָר, אָנפֿירן מיט אַ רעליגיעזע צערעמאָניע (אַפֿילו אַ דרײַ־שעהיקן ריטואַל ווי דער סדר), כאָטש עס דערמאָנט גאָט אויף שריט און טריט.
אַן אַטעיִסט וואָלט אפֿשר געשטעלט די פֿראַגע: וואָס איז דער שׂכל פֿון מאַכן ברכות און דורכפֿירן רעליגיעזע ריטואַלן ווען מע גלייבט אַליין נישט אין דעם? איז דאָס נישט אַ מין נישט־אויסגעהאַלטנקייט? מײַן טאַטע ע״ה פֿלעגט, למשל, יעדן שבת מאַכן קידוש און המוציא אויף אַזאַ נאַטירלעכן אופֿן, אַז איך בין געווען זיכער ער איז אַ גלייביקער. און דערפֿאַר ווען איך האָב צו 17 יאָר אַליין זיך פֿאַראינטערעסירט אין גײַסטיקע ענינים און געפּרוּווט פֿאַרפֿירן אַ שמועס מיט אים וועגן דעם, האָט ער פּלוצלינג אויסגערופֿן: „פֿאַר וואָס פֿרעגסטו מיך די אַלע שאלות? דו ווייסט דאָך, אַז איך בין אַן אַטעיִסט!‟
„דו ביסט אַן אַטעיִסט?‟ האָב איך איבערגעפֿרעגט, אַ פֿאַרחידושטע. „פֿאַר וואָס זשע האָסטו די אַלע יאָרן געמאַכט קידוש און המוציא יעדן שבת?‟
זײַן ענטפֿער: „צוליב אײַך!‟
לאַנגע יאָרן האָב איך איבערגעקלערט וואָס עס מיינט טאַקע דער „צוליב אײַך‟. הייסט עס, אַז ער אַליין האָט נישט הנאה געהאַט דערפֿון? אַז דאָס איז בלויז געווען אַ מיטל צו פֿאַרבעסערן די שאַנסן אַז זײַנע קינדער זאָלן זיך שטאַרק אידענטיפֿיצירט ווי ייִדן?
אַז איך קלער איצט וועגן דעם, זעט מיר אויס אַז עס זענען מסתּמא געווען עטלעכע סיבות פֿאַר וואָס די דרײַ וועלטלעכע ייִדן (צוויי פֿון זיי — געשוווירענע אַטעיִסטן) און אַ סך אַנדערע פֿון זייער דור, זענען געווען גרייט אָנצופֿירן מיט אַ רעליגיעזן סדר. ערשטנס, ווי מײַן טאַטע האָט געזאָגט, האָבן זיי עס געטאָן פֿאַר זייערע קינדערס וועגן. ס׳שטייט דאָך בפֿירוש געשריבן אין דער הגדה: „והגדת לבנך — זאָלסט דערציילן דײַנע קינדער וואָס ס׳איז געשען אין לאַנד מצרים‟.
נו, אויב אַזוי, האָבן זיי דאָך געקענט פּשוט דערציילן די געשיכטע פֿון די ייִדן אין מצרים און זייער באַפֿרײַונג אויף אַ סעקולערן אופֿן, אָן צו דערמאָנען גאָט בכלל. זיי האָבן געקענט ניצן די הגדה אַרויסגעגעבן פֿונעם אַרבעטער־רינג אָדער אַן אַנדער סעקולערער ייִדישער אינסטיטוציע. זיי האָבן דאָס אָבער נישט געטאָן. יאָ, אויפֿן סדר־טיש זענען טאַקע געלעגן די וועלטלעכע הגדות, כּדי מע זאָל קענען זינגען בציבור די שיינע מאָדערנע ייִדישע לידער ווי אַבֿרהם רייזענס „אויפֿן ניל‟, דוד עדעלשטאַדטס „אין דעם לאַנד פֿון פּיראַמידן‟ און יצחק לוקאָווסקיס „חד גדיא‟. די וועלטלעכע הגדה איז אָבער בלויז געווען אַ צוגאָב צום סדר, נישט דער הויפּטטעקסט.
מיט אַנדערע ווערטער, די אָ דרײַ וועלטלעכע ייִדיש־רעדנדיקע ייִדן האָבן געוואָלט ביידע: סײַ דעם כּמעט צוויי טויזנט־יאָריקן נוסח, סײַ די וועלטלעכע ייִדישע עלעמענטן.
אויב אַזוי איז די כּוונה, אַ פּנים, געווען עפּעס שטאַרקערס ווי בלויז איבערגעבן די געשיכטע פֿון יציאת־מצרים. ס׳איז אויך געווען אַן אופֿן צו ווײַזן דעם ייִנגערן דור ווי רײַך און ווי טיף איז די ייִדישע טראַדיציע; אַז ייִדיש איז נישט בלויז אַ לשון נאָר אַ גאַנצע קולטור, וואָס איז אָנגעזאַפּט מיט רעליגיעזן וויסן; אַז אַ ייִד דאַרף קענען, אָדער כאָטש זײַן היימיש מיט, דעם רעליגיעזן אַספּעקט פֿון דער ייִדישער טראַדיציע, אַפֿילו אויב ער אַליין איז נישט קיין פֿרומער.
פֿון מײַן זײַט בין איך גאָר צופֿרידן וואָס איציק גאָטעסמאַן האָט אָנגעהאַלטן די רעקאָרדירונג פֿון זײַן טאַטן. איצט קען איך — און ווער נאָך עס וויל נאָר — זיך אויסלערנען דעם סדר־נוסח פֿון די אַמאָליקע בוקאָווינער ייִדן און דערבײַ באַרײַכערן דעם אייגענעם סדר.
The post Longing for the way secular Jews used to be appeared first on The Forward.
Uncategorized
Iran War Increases Threat to Sweden, Security Service Says
Swedish Security Service Chief Charlotte von Essen speaks next to Fredrik Hallstroem, chief of operations, during a press conference where the Swedish Security Service (SAPO) presents the situational picture of the country’s security, in Stockholm, Sweden, March 18, 2026. Photo: TT News Agency/Claudio Bresciani via REUTERS
Sweden‘s Security Service (SAPO) warned on Wednesday of increased threats to the Nordic nation from the war in Iran, including risks to Jewish targets, as it released its annual national security assessment.
“History has shown that a desperate and pressured regime can be a dangerous regime,” SAPO operative chief Fredrik Hallstrom told a press conference, referring to the US-Israeli war on Iran.
Iran has long been considered a serious threat, and Swedish authorities have noted how criminal networks – already at the center of a decade-long surge in gang-related violence – have been exploited by state actors to carry out attacks.
“The US-Israeli military operation against Iran, and the countermeasures carried out by Iran, have increased the threat against American, Israeli, and Jewish targets in Sweden,” Security Service Chief Charlotte von Essen said in the report.
In recent years, the agency has also highlighted threats from China and, above all, Russia, which it describes as increasingly willing to take risks in support of its war in Ukraine — including through hybrid operations across Europe.
“Overall, we expect that the threat levels against Sweden will continue to deteriorate in the coming years,” von Essen said, adding that Russia was regarded as a primary driver.
While it is difficult to determine what can be linked to a particular actor, Sweden assesses that Russia is behind several sabotage incidents in Europe targeting critical infrastructure, the security service said. Moscow has denied any involvement.
The agency said it has reviewed hundreds of cases of suspected sabotage in Sweden, including of underwater cables, electricity substations and water-treatment facilities.
“It has so far not been possible to link any physical sabotage to a foreign power,” it said.
The comments came as Iran executed a Swedish citizen on Wednesday, according to Sweden‘s foreign minister, who added that she had summoned the Iranian ambassador in Stockholm to condemn the decision.
The person, who was not named, was arrested in Iran in June of last year and Sweden has repeatedly raised the case with Iranian officials, Foreign Minister Maria Malmer Stenergard said.
“The death penalty is an inhumane, cruel, and irreversible punishment. Sweden, together with the rest of the EU, condemns its application in all circumstances,” Stenergard said.
The legal proceedings leading up to the execution did not meet the standards of due process, she added.
The European Union’s foreign policy chief Kaja Kallas condemned the execution in a statement on Wednesday evening.
“The appalling human rights situation in Iran and the alarming increase in executions are intolerable and show the regime’s true colors,” she said, sending condolences to the family of the citizen.
The Swedish foreign ministry and the Iranian embassy in Stockholm did not immediately respond to a request for comment when contacted by Reuters via phone and email.
Uncategorized
Israel Doubles Troops in Hezbollah Fight, Searches Homes in South Lebanon
Israeli soldiers walk next to military vehicles on the Israeli side of the Israel-Lebanon border, amid escalation between Hezbollah and Israel, and amid the US-Israeli conflict with Iran, in northern Israel, March 16, 2026. Photo: REUTERS/Avi Ohayon
Israel has more than doubled the number of troops along its border with Lebanon since March 1 and they are searching homes in southern Lebanese villages that the military has ordered evacuated, a senior Israeli commander said on Wednesday.
As Israeli warplanes pound Beirut in operations against Hezbollah that have become the deadliest spillover of the US-Israeli war on Iran, heavy smoke could be seen rising from villages in southern Lebanon as troops fired artillery across the border.
Hundreds of thousands of Lebanese have fled southern Lebanon since Israel ordered people to clear the area south of the Litani River, viewed by Israel as a stronghold of Iran-backed terrorist group Hezbollah. The Shi’ite Islamist group has been firing rockets toward Israel since joining the war in support of Iran on March 2.
‘DEFENSIVE POSITIONS’ INSIDE LEBANON
“The plan is to make sure that Hezbollah does not have military infrastructure,” said the commander, whose name was withheld by the Israeli military on security grounds.
Speaking to Reuters in Eilon, an Israeli town four kilometers from the border, the commander, who is responsible for infantry warfare in Lebanon, declined to say how many troops Israel had now deployed in the area.
Describing the military’s fortifications inside Lebanon as “defensive positions,” he said troops were searching “the villages to see if Hezbollah hid weapons or communications centers.”
Asked if that included searching houses that residents had fled following Israeli orders, the commander said: “In some of the cases they hid their weapons in houses. We have no choice but to make sure that house is not a military installation.”
Two Israeli soldiers have been killed since the start of operations in southern Lebanon, the Israeli military says.
At least 968 people in Lebanon have been killed since the start of Israel‘s attacks, Lebanese authorities say.
Hezbollah has not provided regular updates on deaths among its fighters. On Monday, a Hezbollah official told Reuters that at least 46 had been killed so far.
LEBANESE VILLAGE OF KHIYAM AN INITIAL TARGET
The Israeli military is advancing slowly through southern Lebanon, aiming to completely clear the town of Khiyam as a first step before advancing toward the Litani River, according to a Lebanese security source and a foreign official tracking developments on the ground.
In response to a question on whether Israel intended to establish positions up to the Litani, the commander said it was not his decision. If troops receive orders, he added, they are “prepared to do all kind of operations.”
The Israeli military did not immediately comment on its operations in Khiyam, five kilometers inside the Lebanese border from the Israeli town of Metula.
Along the border near Metula, Reuters saw several Israeli military fortifications dug into hillsides, filled with rows of tanks, armed personnel carriers, and bulldozers.
Smoke rose from Khiyam throughout the day on Wednesday, and many of the buildings on the southern side of the town had been reduced to rubble. A neighboring town remains in ruins from Israel‘s attacks in 2024.
‘EVERY FIVE MINUTES YOU CAN HEAR THE BOMBS’
Israel‘s northern border area with Lebanon is known as the Upper Galilee, its rolling hills offering vantages into southern Lebanese villages now occupied and bombarded by Israeli troops.
Near Metula, Israeli Apache helicopters and jets were making near-constant sorties on Tuesday and Wednesday, with the sounds of rocket fire from Lebanon interspersed with the booms of Israeli artillery fire.
For residents of Israel‘s far north, the current war with Hezbollah has seen less rocket fire than during a year of fighting that ended in 2024.
Hezbollah‘s ability to launch missiles has largely been degraded, but it still retains capacity to strike areas deep inside Israel, Israeli officials say.
Ofer Moskovitz, 60, who works at an avocado farm in the area, and said being so close to the border meant he had little time to run to a bomb shelter when sirens signaled incoming Hezbollah fire.
Near his farm, the military dug out a muddy fortification from where troops fired artillery across the border.
“Every five minutes you can hear the bombs,” he said.