Uncategorized
Standing on Albania’s Jew Street, I learned firsthand the country’s lifesaving culture of hospitality
BERAT, Albania (JTA) — Stone paths wind through the Ottoman-style houses built into the hillside of Berat, Albania. They lead to an imposing 13th-century castle at the peak — the top priority for most visitors to this 60,000-person town 90 minutes south of the capital, Tirana. I had other plans.
Albanians take pride in their ancient code of “besa,” which translates to “keep the promise” and leads them to prioritize guests and religion in their homes. For Albanian Jews or those who fled there from elsewhere in the Balkan Peninsula as German forces advanced during World War II, it promised safe harbor with Albanian families and even throughout entire towns. Albania is the only country in Europe whose Jewish population grew during the war.
Berat’s Solomoni Museum explains this history and that of earlier Jews in the area. At least, so I hear: Under the stone arches off the plaza, I found only locked doors.
Some people collect souvenir spoons or Starbucks city mugs when they travel, others collect memories. I collect fragments of Jewish identity. Planning this trip to Albania with friends, I insisted on a stop in Berat to see the small museum and wasn’t about to give up.
“I’ll call her,” offered the woman behind the desk at the Ethnographic Museum across the street. “Her” referred to the caretaker, the widow of the Orthodox Christian professor who started the museum — Albania’s only one dedicated to Jewish history — as a passion project funded by his pension. After Simon Vrusho’s death in 2019, the museum closed until a French-Albanian businessman heard the story and donated funds for it to reopen in a larger, permanent location.
But the call ended with bad news: The caretaker was sick, and the museum would remain closed. I grimaced. Seeing my reaction, the Ethnographic Museum docent did what all Albanians do — anything she could to make me feel better, to make sure I enjoyed my stay in her town. In this moment, that meant explaining everything she knew about Jews in Albania.
A view of the exterior of the Solomoni Museum, the country’s only museum about its Jewish history. (Naomi Tomky)
Jews first arrived in the country as Roman captives, almost 2,000 years ago. But the first major wave, especially to Berat, came from Spanish Jews fleeing the Inquisition. The Ottoman Empire, which ruled the area at the time, offered nominal religious freedom.
This month, the country’s prime minister announced plans to open a museum in Tirana dedicated to the stories of Albanian citizens who sheltered Jews during the Holocaust, when the country was occupied by both fascist Italy and later Nazi Germany. Yad Vashem, Israel’s Holocaust remembrance authority, has recognized at least 75 Albanians as Righteous Among the Nations for saving Jews.
“You can see the street where the Jews lived,” the docent noted. I perked up and jotted down her directions.
Six blocks away, I found a simple black plaque with white lettering, barely the size of my forearm and posted high on a white brick wall. It read, “Rruga Hebrentje.” I stared at it. Two millennia of Jewish history in the country, and one closed museum forced me to take heart in a little sign saying “Jew Street.”
A sign in Berat, Albania, reads Rruga Hebrentje, or Jew Street. (Naomi Tomky)
Jews have company in this razing of history: The brutal post-World War II communist regime of dictator Enver Hoxha shuttered all religious institutions in 1967, declaring Albania the world’s first atheist state. His forces destroyed more than 2,000 mosques, churches and other sacred buildings, arresting priests, clerics and imams, many of whom disappeared forever into labor camps and hidden graves. “Religion is the opium of the people,” Hoxha wrote, quoting Karl Marx.
It felt selfish to pout about the lack of Jewish history when so much religion, so many people and huge swaths of Albanian culture had been so recently and violently erased. I joined my friends to explore Berat’s exceptions to the wanton destruction, starting at the Sultan’s Mosque, which dates to the 15th century and boasts an intricately carved wooden ceiling. We expected to admire just the outside, since our guidebook said the doors opened only around Friday prayer.
But as we stared at the somewhat ordinary façade, a friendly gentleman chatted us up. He spoke Albanian, Greek and a bit of Italian, the last of which proved useful at matching up to our Spanish and French. He told us a little about the mosque and the casual styles of observance by most Albanian Muslims, but we only realized he worked there when he invited us inside, retrieving a key when we responded with excitement.
We marveled at the green, red and gold ceiling, illuminated by a round chandelier. He asked if we wanted to climb up the minaret, warning us about the ascent. Narrower than the width of my hips, the tightly coiled spiral of 94 stairs featured a layer of dust and cobwebs that stuck to our bare feet. But at the top, swallowing my fear of heights, confined spaces and bugs, I reaped the reward: a 360-degree view of the “thousand windows” that give the town its nickname, flanking both banks of the Osumi River, and the double eagle of Albania’s red flag flying proudly above it all from the castle.
A view of the ceiling inside the Sultans Mosque in Berat. (Naomi Tomky)
Back on the ground, we thanked the man profusely and dropped donations in the box outside the mosque door as we prepared to say goodbye. Instead, he led us across the square to another building – the Halveti Tekke, or Teqe. Light flowed through the high stained-glass windows onto the walls of the 700-year-old gathering place belonging to the mystic order of Sufi Muslims called Bektashi. Chains hung from the ornate gold-leaf-decorated ceiling over a space where, according to our new friend, the bektashi, or dervishes, used to perform their whirling rituals.
“You want to go up?” he asked my friend’s eight-year-old daughter. She nodded excitedly, and he tossed her a ring of keys, pointing the way to the balcony. As she climbed the stairs, I noticed a pair of six-pointed stars framing the main doorway, a reminder of my original mission, even if they were likely not Stars of David.
But if I felt sad about missing out on the Jewish museum, I was heartened by what I did receive: a first-hand lesson on Albania’s life-saving culture of hospitality.
—
The post Standing on Albania’s Jew Street, I learned firsthand the country’s lifesaving culture of hospitality appeared first on Jewish Telegraphic Agency.
Uncategorized
A new collection of Yiddish rhymes and games for children (and Yiddish students!)
עס קומט באַלד צו גיין דער יום־טובֿ פּורים, האָב איך פֿאַר אײַך לייענער צוגעגרײט שלח־מנות: אַ גוגל־דאָקומענט מיט מאַטעריאַלן פֿאַר קינדער און תּלמידים, געשעפּטע סײַ פֿון עלטערע פֿאָלקלאָר־זאַמלונגען, סײַ פֿון שאַפֿונגען פֿון דער נײַערער צײַט. ער געפֿינט זיך דאָ. װײַטער קענט איר לײענען פֿאַר װאָס איך האָב זיך אונטערגענומען אַזאַ פּראָיעקט, און זיך דערװיסן נאָך פּרטים װעגן די מאַטעריאַלן װאָס געפֿינען זיך דערין.
* * * *
אינעם הײַפֿעלע ייִדישיסטישע משפּחות צעשאָטענע איבערן ערדקײַלעך קומט נישט זעלטן אױס צו פֿילן, אַז עפּעס פֿעלט אונדז מאַטעריאַל װאָס זענען אי אױף ייִדיש אי זײ נעמען אױס בײַ די קינדער.
אָט דער כּלומרשטער דוחק שפּירט זיך אין פֿאַרשידענע תּחומען: אין גראַמען, געזאַנג, שפּילן, מעשׂהלעך — קורץ, אַלצדינג װאָס טראָגט אַרײַן פֿרײד און כּישוף אין לעבן פֿון אַ קינד. נישט אײן מאָל בין איך געזעסן און געהאָצקעט אַ קינד אױפֿן שױס און געװאָלט פֿרײלעך מאַכן, צוזינגען עפּעס אַ לידעלע אָדער אַ גראַם, נאָר פּונקט איז מיר נישט געקומען אױפֿן געדאַנק מער װי „פּאַטשע פּאַטשע קיכעלעך“, אָדער פּשוט שמײכלען און מאַכן גרימאַסן.
איז אַװדאי גוט, אַן עופֿעלע װעט נישט זײַן קײן גרױסער איבערקלײַבער, אָבער װיפֿל איז דער שיעור איבערצוקײַען די זעלבע צװײ־דרײַ גראַמען, אַז מיר פֿאַרמאָגן אַזאַ רײַכן קינדער־פֿאָלקלאָר מיט שפּילן און גראַמען? און פֿאַר װאָס זאָלן מיר כּסדר טאַנצן אױף פֿרעמדע חתונות, אָנקומענדיק צו איבערזעצונגען פֿון ענגלישע לידעלעך, אַז ס׳איז פֿאַראַן הונדערטער קינדערלידער אױף ייִדיש, אָדער סתּם ייִדישע לידער, סײַ לעבעדיקע סײַ רויִקע, צוגעפּאַסטע צו פֿאַרשידענע טעמעס און סיטואַציעס?
איך זאָג אַ „כּלומרשטער דוחק“ װײַל אין דער אמתן איז עס אַ נעכטיקער טאָג. אָט האָט ש. לעהמאַן צונױפֿגעזאַמלט און אָפּגעדרוקט אַ שלל מיט קינדער־פֿאָלקלאָר אינעם פֿאָלקלאָריסטישן־פֿילאָלאָגישן באַנד בײַ אונז יודען אין 1923. אָפּטײלן מיט קינדערלידער און קינדער־פֿאָלקלאָר קען מען אױך טרעפֿן אין די זאַמלונגען פֿון י. ל. כּהן, באַסטאָמסקי, בערעגאָװסקי און פֿעפֿער, און נאָך אַזעלכע. הײַנט, װוּ איז רוט (רבֿקה) רובינס קלאַנגאַרכיװ בײַם ייִװאָ, װאָס האַלט אין זיך גאַנצע פֿינעף טאַשמעס מיט קינדערלידעלעך? און, און, און… איר זעט שױן מסתּמא אַלײן די צרה.
מיר זענען נישט חלילה אָרעם, נאָר פֿאַרקערט: ס׳איז פֿאַראַן צו פֿיל, און װער האָט דאָס די צײַט צו צעקײַען, דורכזיפּן, און אָפּקלײַבן פֿון די אַלע מאַטעריאַלן? בפֿרט אַז אַ סך פֿון די זאַמלונגען זענען גאַנץ שלעכט געדרוקט אָדער דער טינט איז שױן אָפּגעשפּרונגען. אַראָפּצולײענען װאָס דאָרט שטײט איז נישט קײן קלײנער קונץ. און עלטערן פֿון קלײנע קינדער, אַזױ אױך פֿאַרהאַװעטע און פֿאַרהאָרעװעטע מיט די טאָג־טעגלעכע אַחריותן, זאָלן גײן גריבלען אין װיסנשאַפֿטלעכע שריפֿטן?
דערצו נאָך, אַז מע האָט זיך שױן יאָ אַ ביסל אָריענטירט אין די זאַמלונגען, דאַרף מען ערשט דערטאַפּן די, װאָס קענען שטימען מיט אונדזערע הײַנטצײַטישע השׂגות. װי למשל בײַם באַװוּסטן קינדערגראַם: „ציגעלע מיגעלע קאָטינקע / רױטע פּאָמעראַנצן / אַז דער טאַטע שלאָגט די מאַמע / גײען קינדערלעך טאַנצן“. נו, איך װײס נישט װי בײַ אַנדערע, אָבער איך קען באַשטײן, אַז דאָס זאָל בלײַבן אַ קוריאָז פֿונעם אַמאָליקן לעבן אין דער אַלטער הײם. נישט יעדע סחורה איז פּאַסיק פֿאַר הײַנטיקע קינדער.
װען סע קומט, װידער, צו ייִדישע לידער איז דער מצבֿ שױן אַ סך פֿױגלדיקער, אָבער די מענטשלעכע טבֿע איז פֿאָרט אַזאַ, אַז מע גײט זעלטן אַרױס פֿון די אײגענע דלתּ אַמות. „די גרינע קאַטשקע“ און „פֿלי, מײַן פֿלישלאַנג“ קענען דאָך אַלע, אָבער פֿאַראַן אַ סך פֿײַנע אַלבומען, נײַערע און עלטערע, פֿון דער סעקולערער װעלט און פֿון דער פֿרומער װעלט, צעשאָטן איבער דער אינטערנעץ, נאָר גײן זוכן אױף דער הײסער מינוט װען די קינדער פֿאַרלאַנגען „מוזי־י־י־י־ק!“?
כאַפּט מען זיך צו די אײן־צװײ באַליבטע און באַקאַנטע און שױן. װאָס שײך געזאַנג, זענען די מלאָטעק־ביכער אַװדאי אַ געװאַלדיקער אוצר, אָבער יעדעס מאָל גײן אױפֿמישן אַ באַנד און האָפֿן, אַז מע װעט אָנטרעפֿן אױף עפּעס גוטס, איז אױך נישט קײן פּלאַן. אַז מאַכט זיך יאָ אַ פּאָר פֿרײַע מינוט און מע װיל זיך אױסלערנען אַ נײַ ליד, דאַרף מען ערשט װיסן װוּ צו געפֿינען די גוטע סחורה.
צום גליק האָב איך אין די לעצטע חדשים יאָ געהאַט צײַט זיך אַ טונק צו טאָן אין דעם ים פֿון קינדער־פֿאָלקלאָר און קינדער־מאַטעריאַלן, צעשאָטענע איבער זאַמלונגען און װעבזײַטלעך, אָפּקלײַבן פֿון זײ אַזוינע װאָס זאָלן זײַן צוטריטלעך פֿאַר עלטערן און צוציִיִק פֿאַר די קינדער, און מאַכן פֿון דעם אַ שטיקל װעגװײַזער. דאַכט זיך, אַז דאָס קען אױך נוציק זײַן פֿאַר לערערס און תּלמידים, װאָס זוכן פֿריש, אינטערעסאַנט לערנװאַרג. דער װעגװײַזער באַשטײט פֿון פֿינעף אָפּטײלן:
-
- גראַמען און לידעלעך. אין דער קאַטעגאָריע גײען אַרײַן קינדערגראַמען, סײַ צו יעדער געלעגנהײט, סײַ פֿאַר ספּעציפֿישע פֿאַלן אָדער קאָנטעקסטן, למשל: אַז דאָס קינד גיט אַ גרעפּס, אָדער אַז דאָס קינד טוט זיך אָן דאָס העמד, אָדער אַז מע דערזעט אַ שנעקל, צי אַ משה־רבינוס קיִעלע, אָדער אַז סע רעגנט… און נאָך אַ סך אַזעלכע.
- שפּילן. נישט נאָר האַנט־ און פֿינגער־שפּילן און גלאַט פֿאַרשפּילענישן, װי, צום בײַשפּיל, „באַראַן־באַראַן־בוץ“, „שׂרהניו װאָרעניע“, „אַ זעקעלע מעל“, „אין אַ שטעטעלע פּיטשעפּױ“, נאָר אױך שפּילן פֿאַר עלטערע קינדער, װאָס מע האָט אַ מאָל געשפּילן אין חדר און אין די הױפֿן — „בלינדע קו“, „פֿײגעלע פֿליט“, „רודענע ראַנע“, און פֿאַרשידענע שפּילן אין באַלעמס, מטבעות און ניסעלעך.
- רעקאָרדירטע מוזיק. נישט נאָר אַלבומען געמאַכט פֿאַר קינדער, נאָר אױך אַן אָפּקלײַב פֿון די שענסטע אַלבומען פֿאָלקסלידער װאָס קענען אױסנעמען אױך בײַ קינדער.
- געזאַנג. אין דעם אָפּטײל װערט געבראַכט אַ רשימה לידער װאָס מע קען זינגען מיט אָדער פֿאַר די קינדער, סײַ רויִקע סײַ לעבעדיקע, סײַ קינדערלידער סײַ גלאַט פֿאָלקסלידער, װי אױך לידער מיט באַװעגונגען — אַ שטײגער, „בלעטער“, „מיכלקו“, און „פֿון אַ קלײנעם גרינעם הױז“. בײַ יעדן ליד װערט געגעבן אַ לינק צום טעקסט און צו אַ רעקאָרדירונג.
- מעשׂהלעך. פֿון די פֿאָלקס־מעשׂיות און װוּנדער־מעשׂיות, פֿון בערן און לצים און כעלעמער חכמים און באַהאַלטענע אוצרות, װאָס מע פֿלעג דערצײלן די קינדער שבת אױף דער נאַכט, אָדער אין שול צווישן מינחה און מעריבֿ, אָדער װינטער הינטערן אױװן.
צום סוף געפֿינען זיך עטלעכע הוספֿות: װײַטערדיקע רעסורסן פֿאַר די װאָס װילן אַלײן אַרײַנקוקן אין די רױע מאַטעריאַלן, איבערזעצונגען פֿון פּאָפּולערע ענגלישע לידער (אַ מאָל מוז מען דאָך נאָכגעבן!), און אַ רשימה חיה־קלאַנגען אױף ייִדיש. האָט איר געװוּסט אַז אױף ייִדיש מאַכט דער בער „בו־בו“?
אַ לעצטע באַמערקונג: כאָטש דעם גרעסטן טײל מאַטעריאַל האָב איך געשעפּט טאַקע פֿון עלטערע מקורים, האָב איך אױך אַרײַנגענומען שאַפֿונגען פֿון דער מאָדערנער צײַט, צי פֿון דער פֿרומער־חסידישער װעלט, צי פֿון די ייִדישע שולן, צי פֿון אונדז ייִדישיסטן פֿון 21סטן יאָרהונדערט. איך האָף, אַז אינעם דאָזיקן װעגװײַזער װעט יעדער טרעפֿן עפּעס װאָס װעט געפֿינען חן בײַ די אײגענע קינדער, און באַװײַזן דערמיט אײַנצופֿירן אַ גרעסערע מאָס געװאָרצלטקײט און פֿאַרשידנקײט אין דער שפּראַכיקער סבֿיבה פֿון די קינדער (אָדער תּלמידים). טאָמער געפֿעלט עפּעס נישט, אָדער מע װיל עפּעס צוגעבן, מעג מען איבערלאָזן אַ קאָמענטאַר אינעם גוגל־דאָקומענט אַלײן, אָדער קען מען אַלײן אױפֿמישן די זאַמלונגען געבראַכטע אין די הוספֿות און דערבײַ אױפֿדעקן די אוצרות, װאָס װאַלגערן זיך נאָך הײַנט אין די פֿאַרגעלטע בלעטלעך און װאַרטן אױף זײער תּיקון אין די מײַלער פֿון ייִדישע קינדערלעך.
The post A new collection of Yiddish rhymes and games for children (and Yiddish students!) appeared first on The Forward.
Uncategorized
Mass shooter at Canadian elementary school tweeted antisemitic content 2 days before attack, ADL finds
(JTA) — The shooter who killed eight people and wounded dozens more in one of Canada’s deadliest mass shootings Tuesday allegedly tweeted antisemitic content two days before the attack.
“I need to hate jews because the zionists want me to hate jews. This benefits them, somehow,” Jesse Van Rootselaar, the alleged Tumbler Ridge school shooter, tweeted on Sunday, according to research by the Anti-Defamation League’s Center on Extremism.
Authorities in British Columbia have identified Van Rootselaar, 18, as the shooter who killed six people at Tumbler Ridge Secondary School and two family members at home before also dying, apparently from a self-inflicted gunshot wound.
According to the ADL, Van Rootselar had a “troubling pattern of online radicalization” that included using WatchPeopleDie, a platform that glorifies violence and has been linked to several mass violence events.
The ADL also found what it believes to be Van Rootselar’s X account, which it says “regularly shared antisemitic and racist content and material glorifying previous mass killers, including the 2022 Buffalo supermarket shooter and the 2019 Christchurch mosque shooter.”
Additionally, the ADL said, “The Tumbler Ridge shooter’s X profile photo also featured an image of the Christchurch shooter superimposed over a Sonnenrad, a neo-Nazi symbol, and a transgender pride flag.”
Other recent mass shooters have been WatchPeopleDie users. In August, alleged Minneapolis shooter Robin Westman entered a Catholic mass at an elementary school and allegedly used a gun featuring antisemitic and anti-Israel writing to kill two children and injure another 17 people before dying of a self-inflicted gunshot wound. The gun also included writing with the name of the man convicted of the deadliest antisemitic attack in U.S. history, the 2018 mass shooting on a Pittsburgh synagogue.
The alleged shooter behind the January 2025 Antioch High School shooting, Solomon Henderson, was found to have extensive online documents that praised Adolf Hitler and included links to “groyper” content.
Authorities in British Columbia say they cannot speculate on the motive of Van Rootselaar, who they said dropped out of school in Tumbler Ridge, a town of about 2,500, about four years ago. The dead included a 39-year-old teacher; five students, ages 12 to 13; and Van Rootselar’s mother and 11-year-old stepbrother.
Tuesday’s attack was the deadliest mass shooting in Canada since a 2020 attack in Portapique, Nova Scotia, left 23 people dead, including the shooter. A gun buyback program was implemented days after that shooting, but has proven both logistically challenging and unpopular.
“To the students, the teachers, the parents, and every resident of Tumbler Ridge: all of Canada stands with you. May the memories of those lost be a blessing,” Canadian Prime Minister Mark Carney said in a statement Wednesday morning. “May this community, which has shown its resilience so many times before, once again find the strength to heal.”
The post Mass shooter at Canadian elementary school tweeted antisemitic content 2 days before attack, ADL finds appeared first on The Forward.
Uncategorized
International social workers group set to vote on expelling Israeli union for ‘not acting to promote peace’
(JTA) — The Israeli Union of Social Workers could be booted from a global federation after at least three countries called for a vote on its expulsion on allegations of ethical breaches.
The countries — Ireland, Spain and Greece — charged that the Israeli union should have moved to seek exemptions from military service for its members or “issue a call for peace.” Their call for an expulsion vote escalated the International Federation of Social Workers’ January 2025 censure of the Israeli union over the alleged breaches, which the federation said violated ethics rules that say social workers “should not use weapons in their professional or personal capacities against people.”
The Israeli union has called for the vote to be abandoned while signaling that it remains committed to dialogue with Palestinian colleagues.
“Expelling or suspending a social workers’ union will not promote change — rather, it will promote polarization and radicalization, which arise in situations of isolation or perceived threat,” it said in a statement issued on Monday. “In our reality, this means that expulsion or suspension would hinder our ability to promote dialogue with our neighbors or with other countries. Those who oppose shared life between Israelis and Palestinians would welcome such an outcome. It would serve as an excuse to maintain extreme positions and continue fighting.”
In the statement, the Israeli union also said that the demand to request Israeli social workers be granted an exemption from military service was “entirely unimaginable within Israeli society.”
“Demanding that specifically during wartime (a war Israel did not initiate) social workers receive different treatment is not feasible in a society where military service is a universal civic duty,” the statement read.
The International Federation of Social Workers represents 141 national associations of social workers. It has previously sparred with the Israeli union, which it censured in 2018 for “failing to act as an independent professional voice on issues of occupation and Palestinian rights.” The 2018 censure was lifted in 2022 after the Israeli union invited the Palestinian Union of Social Workers to engage in dialogue.
The expulsion vote is set for Feb. 18 and will require a 75% majority to pass. Each member union gets one vote.
The vote comes as Israelis have faced marginalization in a range of international associations during the war in Gaza. The International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association, for example, suspended its Israeli affiliate in 2024 before reinstating it the following year.
The Jewish Social Work Consortium argued in a statement that the expulsion proposal at the International Federation of Social Workers “advances an ideologically driven effort to isolate Israeli social workers as a collective, based on nationality rather than actual professional conduct.”
“This is not principled critique or ethical debate. It is antizionism operating through professional institutions, denying Israelis moral complexity, collective legitimacy, and equal participation in global social work,” the statement continued. “When professional bodies adopt this framework, they normalize collective punishment under the guise of ethics.”
The consortium and several other Jewish groups have petitioned American and Canadian members of the international federation to “publicly oppose and refuse to endorse” the vote. The petition had gained over 10,000 signatures by Thursday morning.
“Ethical accountability must be based on individual conduct rather than identity or nationality,” the petition says. “This is not the time for silence as this motion carries grave consequences for our profession.”
The post International social workers group set to vote on expelling Israeli union for ‘not acting to promote peace’ appeared first on The Forward.